Skandha 10, Adhyāya 78

शिशुपालस्य शाल्वस्य पौण्ड्रकस्यापि दुर्मतिः ।परलोकगतानां च कुर्वन् पारोक्ष्यसौहृदम्॥ 1 ॥

śiśupālasya śālvasya pauṇḍrakasyāpi durmatiḥ | paralokagatānāṃ ca kurvan pārokṣyasauhṛdam

एकः पदातिः सङ्क्रुद्धो गदापाणिः प्रकम्पयन् ।पद्भ्यामिमां महाराज महासत्त्वो व्यदृश्यत॥ 2 ॥

ekaḥ padātiḥ saṅkruddho gadāpāṇiḥ prakampayan | padbhyāmimāṃ mahārāja mahāsattvo vyadṛśyata

तं तथाऽऽयान्तमालोक्य गदामादाय सत्वरः ।अवप्लुत्य रथात्कृष्णः सिन्धुं वेलेव प्रत्यधात्॥ 3 ॥

taṃ tathā''yāntamālokya gadāmādāya satvaraḥ | avaplutya rathātkṛṣṇaḥ sindhuṃ veleva pratyadhāt

गदामुद्यम्य कारूषो मुकुन्दं प्राह दुर्मदः ।दिष्ट्या दिष्ट्या भवानद्य मम दृष्टिपथं गतः॥ 4 ॥

gadāmudyamya kārūṣo mukundaṃ prāha durmadaḥ | diṣṭyā diṣṭyā bhavānadya mama dṛṣṭipathaṃ gataḥ

त्वं मातुलेयो नः कृष्ण मित्रध्रुङ्मां जिघांससि ।अतस्त्वां गदया मन्द हनिष्ये वज्रकल्पया॥ 5 ॥

tvaṃ mātuleyo naḥ kṛṣṇa mitradhruṅmāṃ jighāṃsasi | atastvāṃ gadayā manda haniṣye vajrakalpayā

तर्ह्यानृण्यमुपैम्यज्ञ मित्राणां मित्रवत्सलः ।बन्धुरूपमरिं हत्वा व्याधिं देहचरं यथा॥ 6 ॥

tarhyānṛṇyamupaimyajña mitrāṇāṃ mitravatsalaḥ | bandhurūpamariṃ hatvā vyādhiṃ dehacaraṃ yathā

एवं रूक्षैस्तुदन् वाक्यैः कृष्णं तोत्रैरिव द्विपम् ।गदयाताडयन्मूर्ध्नि सिंहवद्व्यनदच्चसः॥ 7 ॥

evaṃ rūkṣaistudan vākyaiḥ kṛṣṇaṃ totrairiva dvipam | gadayātāḍayanmūrdhni siṃhavadvyanadaccasaḥ

गदयाभिहतोऽप्याजौ न चचाल यदूद्वहः ।कृष्णोऽपि तमहन् गुर्व्या कौमोदक्या स्तनान्तरे॥ 8 ॥

gadayābhihato'pyājau na cacāla yadūdvahaḥ | kṛṣṇo'pi tamahan gurvyā kaumodakyā stanāntare

गदानिर्भिन्नहृदय उद्वमन् रुधिरं मुखात् ।प्रसार्य केशबाह्वङ्घ्रीन् धरण्यां न्यपतद्व्यसुः॥ 9 ॥

gadānirbhinnahṛdaya udvaman rudhiraṃ mukhāt | prasārya keśabāhvaṅghrīn dharaṇyāṃ nyapatadvyasuḥ

ततः सूक्ष्मतरं ज्योतिः कृष्णमाविशदद्भुतम् ।पश्यतां सर्वभूतानां यथा चैद्यवधे नृप॥ 10 ॥

tataḥ sūkṣmataraṃ jyotiḥ kṛṣṇamāviśadadbhutam | paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ yathā caidyavadhe nṛpa

विदूरथस्तु तद्भ्राता भ्रातृशोकपरिप्लुतः ।आगच्छदसिचर्माभ्यामुच्छ्वसंस्तज्जिघांसया॥ 11 ॥

vidūrathastu tadbhrātā bhrātṛśokapariplutaḥ | āgacchadasicarmābhyāmucchvasaṃstajjighāṃsayā

तस्य चापततः कृष्णश्चक्रेण क्षुरनेमिना ।शिरो जहार राजेन्द्र सकिरीटं सकुण्डलम्॥ 12 ॥

tasya cāpatataḥ kṛṣṇaścakreṇa kṣuraneminā | śiro jahāra rājendra sakirīṭaṃ sakuṇḍalam

एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्त्रं सहानुजम् ।हत्वा दुर्विषहानन्यैरीडितः सुरमानवैः॥ 13 ॥

evaṃ saubhaṃ ca śālvaṃ ca dantavaktraṃ sahānujam | hatvā durviṣahānanyairīḍitaḥ suramānavaiḥ

मुनिभिः सिद्धगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगैः ।अप्सरोभिः पितृगणैर्यक्षैः किन्नरचारणैः॥ 14 ॥

munibhiḥ siddhagandharvairvidyādharamahoragaiḥ | apsarobhiḥ pitṛgaṇairyakṣaiḥ kinnaracāraṇaiḥ

उपगीयमानविजयः कुसुमैरभिवर्षितः ।वृतश्च वृष्णिप्रवरैर्विवेशालङ्कृतां पुरीम्॥ 15 ॥

upagīyamānavijayaḥ kusumairabhivarṣitaḥ | vṛtaśca vṛṣṇipravarairviveśālaṅkṛtāṃ purīm

एवं योगेश्वरः कृष्णो भगवान् जगदीश्वरः ।ईयते पशुदृष्टीनां निर्जितो जयतीति सः॥ 16 ॥

evaṃ yogeśvaraḥ kṛṣṇo bhagavān jagadīśvaraḥ | īyate paśudṛṣṭīnāṃ nirjito jayatīti saḥ

श्रुत्वा युद्धोद्यमं रामः कुरूणां सह पाण्डवैः ।तीर्थाभिषेकव्याजेन मध्यस्थः प्रययौ किल॥ 17 ॥

śrutvā yuddhodyamaṃ rāmaḥ kurūṇāṃ saha pāṇḍavaiḥ | tīrthābhiṣekavyājena madhyasthaḥ prayayau kila

स्नात्वा प्रभासे सन्तर्प्य देवर्षिपितृमानवान् ।सरस्वतीं प्रतिस्रोतं ययौ ब्राह्मणसंवृतः॥ 18 ॥

snātvā prabhāse santarpya devarṣipitṛmānavān | sarasvatīṃ pratisrotaṃ yayau brāhmaṇasaṃvṛtaḥ

पृथूदकं बिन्दुसरस्त्रितकूपं सुदर्शनम् ।विशालं ब्रह्मतीर्थं च चक्रं प्राचीं सरस्वतीम्॥ 19 ॥

pṛthūdakaṃ bindusarastritakūpaṃ sudarśanam | viśālaṃ brahmatīrthaṃ ca cakraṃ prācīṃ sarasvatīm

यमुनामनु यान्येव गङ्गामनु च भारत ।जगाम नैमिषं यत्र ऋषयः सत्रमासते॥ 20 ॥

yamunāmanu yānyeva gaṅgāmanu ca bhārata | jagāma naimiṣaṃ yatra ṛṣayaḥ satramāsate

तमागतमभिप्रेत्य मुनयो दीर्घसत्रिणः ।अभिनन्द्य यथान्यायं प्रणम्योत्थाय चार्चयन्॥ 21 ॥

tamāgatamabhipretya munayo dīrghasatriṇaḥ | abhinandya yathānyāyaṃ praṇamyotthāya cārcayan

सोऽर्चितः सपरीवारः कृतासनपरिग्रहः ।रोमहर्षणमासीनं महर्षेः शिष्यमैक्षत॥ 22 ॥

so'rcitaḥ saparīvāraḥ kṛtāsanaparigrahaḥ | romaharṣaṇamāsīnaṃ maharṣeḥ śiṣyamaikṣata

अप्रत्युत्थायिनं सूतमकृतप्रह्वणाञ्जलिम् ।अध्यासीनं च तान् विप्रांश्चुकोपोद्वीक्ष्य माधवः॥ 23 ॥

apratyutthāyinaṃ sūtamakṛtaprahvaṇāñjalim | adhyāsīnaṃ ca tān viprāṃścukopodvīkṣya mādhavaḥ

कस्मादसाविमान् विप्रानध्यास्ते प्रतिलोमजः ।धर्मपालांस्तथैवास्मान् वधमर्हति दुर्मतिः॥ 24 ॥

kasmādasāvimān viprānadhyāste pratilomajaḥ | dharmapālāṃstathaivāsmān vadhamarhati durmatiḥ

ऋषेर्भगवतो भूत्वा शिष्योऽधीत्य बहूनि च ।सेतिहासपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः॥ 25 ॥

ṛṣerbhagavato bhūtvā śiṣyo'dhītya bahūni ca | setihāsapurāṇāni dharmaśāstrāṇi sarvaśaḥ

अदान्तस्याविनीतस्य वृथा पण्डितमानिनः ।न गुणाय भवन्ति स्म नटस्येवाजितात्मनः॥ 26 ॥

adāntasyāvinītasya vṛthā paṇḍitamāninaḥ | na guṇāya bhavanti sma naṭasyevājitātmanaḥ

एतदर्थो हि लोकेऽस्मिन्नवतारो मया कृतः ।वध्या मे धर्मध्वजिनस्ते हि पातकिनोऽधिकाः॥ 27 ॥

etadartho hi loke'sminnavatāro mayā kṛtaḥ | vadhyā me dharmadhvajinaste hi pātakino'dhikāḥ

एतावदुक्त्वा भगवान् निवृत्तोऽसद्वधादपि ।भावित्वात्तं कुशाग्रेण करस्थेनाहनत्प्रभुः॥ 28 ॥

etāvaduktvā bhagavān nivṛtto'sadvadhādapi | bhāvitvāttaṃ kuśāgreṇa karasthenāhanatprabhuḥ

हाहेति वादिनः सर्वे मुनयः खिन्नमानसाः ।ऊचुः सङ्कर्षणं देवमधर्मस्ते कृतः प्रभो॥ 29 ॥

hāheti vādinaḥ sarve munayaḥ khinnamānasāḥ | ūcuḥ saṅkarṣaṇaṃ devamadharmaste kṛtaḥ prabho

अस्य ब्रह्मासनं दत्तमस्माभिर्यदुनन्दन ।आयुश्चात्माक्लमं तावद्यावत्सत्रं समाप्यते॥ 30 ॥

asya brahmāsanaṃ dattamasmābhiryadunandana | āyuścātmāklamaṃ tāvadyāvatsatraṃ samāpyate

अजानतैवाचरितस्त्वया ब्रह्मवधो यथा ।योगेश्वरस्य भवतो नाम्नायोऽपि नियामकः॥ 31 ॥

ajānataivācaritastvayā brahmavadho yathā | yogeśvarasya bhavato nāmnāyo'pi niyāmakaḥ

यद्येतद्ब्रह्महत्यायाः पावनं लोकपावन ।चरिष्यति भवांल्लोकसङ्ग्रहोऽनन्यचोदितः॥ 32 ॥

yadyetadbrahmahatyāyāḥ pāvanaṃ lokapāvana | cariṣyati bhavāṃllokasaṅgraho'nanyacoditaḥ

करिष्ये वधनिर्वेशं लोकानुग्रहकाम्यया ।नियमः प्रथमे कल्पे यावान् स तु विधीयताम्॥ 33 ॥

kariṣye vadhanirveśaṃ lokānugrahakāmyayā | niyamaḥ prathame kalpe yāvān sa tu vidhīyatām

दीर्घमायुर्बतैतस्य सत्त्वमिन्द्रियमेव च ।आशासितं यत्तद्ब्रूत साधये योगमायया॥ 34 ॥

dīrghamāyurbataitasya sattvamindriyameva ca | āśāsitaṃ yattadbrūta sādhaye yogamāyayā

अस्त्रस्य तव वीर्यस्य मृत्योरस्माकमेव च ।यथा भवेद्वचः सत्यं तथा राम विधीयताम्॥ 35 ॥

astrasya tava vīryasya mṛtyorasmākameva ca | yathā bhavedvacaḥ satyaṃ tathā rāma vidhīyatām

आत्मा वै पुत्र उत्पन्न इति वेदानुशासनम् ।तस्मादस्य भवेद्वक्ता आयुरिन्द्रियसत्त्ववान्॥ 36 ॥

ātmā vai putra utpanna iti vedānuśāsanam | tasmādasya bhavedvaktā āyurindriyasattvavān

किं वः कामो मुनिश्रेष्ठा ब्रूताहं करवाण्यथ ।अजानतस्त्वपचितिं यथा मे चिन्त्यतां बुधाः॥ 37 ॥

kiṃ vaḥ kāmo muniśreṣṭhā brūtāhaṃ karavāṇyatha | ajānatastvapacitiṃ yathā me cintyatāṃ budhāḥ

इल्वलस्य सुतो घोरो बल्वलो नाम दानवः ।स दूषयति नः सत्रमेत्य पर्वणि पर्वणि॥ 38 ॥

ilvalasya suto ghoro balvalo nāma dānavaḥ | sa dūṣayati naḥ satrametya parvaṇi parvaṇi

तं पापं जहि दाशार्ह तन्नः शुश्रूषणं परम् ।पूयशोणितविण्मूत्रसुरामांसाभिवर्षिणम्॥ 39 ॥

taṃ pāpaṃ jahi dāśārha tannaḥ śuśrūṣaṇaṃ param | pūyaśoṇitaviṇmūtrasurāmāṃsābhivarṣiṇam

ततश्च भारतं वर्षं परीत्य सुसमाहितः ।चरित्वा द्वादशमासांस्तीर्थस्नायी विशुध्यसे॥ 40 ॥

tataśca bhārataṃ varṣaṃ parītya susamāhitaḥ | caritvā dvādaśamāsāṃstīrthasnāyī viśudhyase

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे बलदेवचरिते बल्वलवधोपक्रमो नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः॥ 78 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe baladevacarite balvalavadhopakramo nāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ