Skandha 10, Adhyāya 82

अथैकदा द्वारवत्यां वसतो रामकृष्णयोः ।सूर्योपरागः सुमहानासीत्कल्पक्षये यथा॥ 1 ॥

athaikadā dvāravatyāṃ vasato rāmakṛṣṇayoḥ | sūryoparāgaḥ sumahānāsītkalpakṣaye yathā

तं ज्ञात्वा मनुजा राजन् पुरस्तादेव सर्वतः ।समन्तपञ्चकं क्षेत्रं ययुः श्रेयोविधित्सया॥ 2 ॥

taṃ jñātvā manujā rājan purastādeva sarvataḥ | samantapañcakaṃ kṣetraṃ yayuḥ śreyovidhitsayā

निःक्षत्रियां महीं कुर्वन् रामः शस्त्रभृतां वरः ।नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान्॥ 3 ॥

niḥkṣatriyāṃ mahīṃ kurvan rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ | nṛpāṇāṃ rudhiraugheṇa yatra cakre mahāhradān

ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा ।लोकस्य ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये॥ 4 ॥

īje ca bhagavān rāmo yatrāspṛṣṭo'pi karmaṇā | lokasya grāhayannīśo yathānyo'ghāpanuttaye

महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारतीः प्रजाः ।वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादयः॥ 5 ॥

mahatyāṃ tīrthayātrāyāṃ tatrāgan bhāratīḥ prajāḥ | vṛṣṇayaśca tathākrūravasudevāhukādayaḥ

ययुर्भारत तत्क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णवः ।गदप्रद्युम्नसाम्बाद्याः सुचन्द्रशुकसारणैः॥ 6 ॥

yayurbhārata tatkṣetraṃ svamaghaṃ kṣapayiṣṇavaḥ | gadapradyumnasāmbādyāḥ sucandraśukasāraṇaiḥ

आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथपः ।ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवैः॥ 7 ॥

āste'niruddho rakṣāyāṃ kṛtavarmā ca yūthapaḥ | te rathairdevadhiṣṇyābhairhayaiśca taralaplavaiḥ

गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभिः ।व्यरोचन्त महातेजाः पथि काञ्चनमालिनः॥ 8 ॥

gajairnadadbhirabhrābhairnṛbhirvidyādharadyubhiḥ | vyarocanta mahātejāḥ pathi kāñcanamālinaḥ

दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहाः कलत्रैः खेचरा इव ।तत्र स्नात्वा महाभागा उपोष्य सुसमाहिताः॥ 9 ॥

divyasragvastrasannāhāḥ kalatraiḥ khecarā iva | tatra snātvā mahābhāgā upoṣya susamāhitāḥ

ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धेनूर्वासःस्रग्रुक्ममालिनीः ।रामह्रदेषु विधिवत्पुनराप्लुत्य वृष्णयः॥ 10 ॥

brāhmaṇebhyo dadurdhenūrvāsaḥsragrukmamālinīḥ | rāmahradeṣu vidhivatpunarāplutya vṛṣṇayaḥ

ददुः स्वन्नं द्विजाग्र्येभ्यः कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति ।स्वयं च तदनुज्ञाता वृष्णयः कृष्णदेवताः॥ 11 ॥

daduḥ svannaṃ dvijāgryebhyaḥ kṛṣṇe no bhaktirastviti | svayaṃ ca tadanujñātā vṛṣṇayaḥ kṛṣṇadevatāḥ

भुक्त्वोपविविशुः कामं स्निग्धच्छायाङ्घ्रिपाङ्घ्रिषु ।तत्रागतांस्ते ददृशुः सुहृत्सम्बन्धिनो नृपान्॥ 12 ॥

bhuktvopaviviśuḥ kāmaṃ snigdhacchāyāṅghripāṅghriṣu | tatrāgatāṃste dadṛśuḥ suhṛtsambandhino nṛpān

मत्स्योशीनरकौसल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् ।काम्बोजकैकयान्मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान्॥ 13 ॥

matsyośīnarakausalyavidarbhakurusṛñjayān | kāmbojakaikayānmadrān kuntīnānartakeralān

अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप ।नन्दादीन् सुहृदो गोपान् गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम्॥ 14 ॥

anyāṃścaivātmapakṣīyān parāṃśca śataśo nṛpa | nandādīn suhṛdo gopān gopīścotkaṇṭhitāściram

अन्योन्यसन्दर्शनहर्षरंहसा प्रोत्फुल्लहृद्वक्त्रसरोरुहश्रियः ।आश्लिष्य गाढं नयनैः स्रवज्जला हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम्॥ 15 ॥

anyonyasandarśanaharṣaraṃhasā protphullahṛdvaktrasaroruhaśriyaḥ | āśliṣya gāḍhaṃ nayanaiḥ sravajjalā hṛṣyattvaco ruddhagiro yayurmudam

स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृद- स्मितामलापाङ्गदृशोऽभिरेभिरे ।स्तनैः स्तनान् कुङ्कुमपङ्करूषिता- न्निहत्य दोर्भिः प्रणयाश्रुलोचनाः॥ 16 ॥

striyaśca saṃvīkṣya mitho'tisauhṛda- smitāmalāpāṅgadṛśo'bhirebhire | stanaiḥ stanān kuṅkumapaṅkarūṣitā- nnihatya dorbhiḥ praṇayāśrulocanāḥ

ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैरभिवादिताः ।स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रुः कृष्णकथा मिथः॥ 17 ॥

tato'bhivādya te vṛddhān yaviṣṭhairabhivāditāḥ | svāgataṃ kuśalaṃ pṛṣṭvā cakruḥ kṛṣṇakathā mithaḥ

पृथा भ्रातॄन् स्वसॄर्वीक्ष्य तत्पुत्रान् पितरावपि ।भ्रातृपत्नीर्मुकुन्दं च जहौ सङ्कथया शुचः॥ 18 ॥

pṛthā bhrātṝn svasṝrvīkṣya tatputrān pitarāvapi | bhrātṛpatnīrmukundaṃ ca jahau saṅkathayā śucaḥ

आर्य भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृताशिषम् ।यद्वा आपत्सु मद्वार्तां नानुस्मरथ सत्तमाः॥ 19 ॥

ārya bhrātarahaṃ manye ātmānamakṛtāśiṣam | yadvā āpatsu madvārtāṃ nānusmaratha sattamāḥ

सुहृदो ज्ञातयः पुत्रा भ्रातरः पितरावपि ।नानुस्मरन्ति स्वजनं यस्य दैवमदक्षिणम्॥ 20 ॥

suhṛdo jñātayaḥ putrā bhrātaraḥ pitarāvapi | nānusmaranti svajanaṃ yasya daivamadakṣiṇam

अम्ब मास्मानसूयेथा दैवक्रीडनकान् नरान् ।ईशस्य हि वशे लोकः कुरुते कार्यतेऽथ वा॥ 21 ॥

amba māsmānasūyethā daivakrīḍanakān narān | īśasya hi vaśe lokaḥ kurute kāryate'tha vā

कंसप्रतापिताः सर्वे वयं याता दिशं दिशम् ।एतर्ह्येव पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः॥ 22 ॥

kaṃsapratāpitāḥ sarve vayaṃ yātā diśaṃ diśam | etarhyeva punaḥ sthānaṃ daivenāsāditāḥ svasaḥ

वसुदेवोग्रसेनाद्यैर्यदुभिस्तेऽर्चिता नृपाः ।आसन्नच्युतसन्दर्शपरमानन्दनिर्वृताः॥ 23 ॥

vasudevograsenādyairyadubhiste'rcitā nṛpāḥ | āsannacyutasandarśaparamānandanirvṛtāḥ

भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा ।सदाराः पाण्डवाः कुन्ती सञ्जयो विदुरः कृपः ॥ २४॥‘ कुन्तिभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् ।पुरुजिद्द्रुपदः शल्यो धृष्टकेतुः सकाशिराट्॥ 25 ॥

bhīṣmo droṇo'mbikāputro gāndhārī sasutā tathā | sadārāḥ pāṇḍavāḥ kuntī sañjayo viduraḥ kṛpaḥ || 24||‘ kuntibhojo virāṭaśca bhīṣmako nagnajinmahān | purujiddrupadaḥ śalyo dhṛṣṭaketuḥ sakāśirāṭ

दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ ।युधामन्युः सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादयः॥ 26 ॥

damaghoṣo viśālākṣo maithilo madrakekayau | yudhāmanyuḥ suśarmā ca sasutā bāhlikādayaḥ

राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रताः ।श्रीनिकेतं वपुः शौरेः सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिताः॥ 27 ॥

rājāno ye ca rājendra yudhiṣṭhiramanuvratāḥ | śrīniketaṃ vapuḥ śaureḥ sastrīkaṃ vīkṣya vismitāḥ

अथ ते रामकृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्तसमर्हणाः ।प्रशशंसुर्मुदा युक्ता वृष्णीन् कृष्णपरिग्रहान्॥ 28 ॥

atha te rāmakṛṣṇābhyāṃ samyak prāptasamarhaṇāḥ | praśaśaṃsurmudā yuktā vṛṣṇīn kṛṣṇaparigrahān

अहो भोजपते यूयं जन्मभाजो नृणामिह ।यत्पश्यथासकृत्कृष्णं दुर्दर्शमपि योगिनाम्॥ 29 ॥

aho bhojapate yūyaṃ janmabhājo nṛṇāmiha | yatpaśyathāsakṛtkṛṣṇaṃ durdarśamapi yoginām

यद्विश्रुतिः श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् ।भूः कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म- स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान्॥ 30 ॥

yadviśrutiḥ śrutinutedamalaṃ punāti pādāvanejanapayaśca vacaśca śāstram | bhūḥ kālabharjitabhagāpi yadaṅghripadma- sparśotthaśaktirabhivarṣati no'khilārthān

तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्धः ।येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां वः स्वर्गापवर्गविरमः स्वयमास विष्णुः॥ 31 ॥

taddarśanasparśanānupathaprajalpa- śayyāsanāśanasayaunasapiṇḍabandhaḥ | yeṣāṃ gṛhe nirayavartmani vartatāṃ vaḥ svargāpavargaviramaḥ svayamāsa viṣṇuḥ

नन्दस्तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्णपुरोगमान् ।तत्रागमद्वृतो गोपैरनःस्थार्थैर्दिदृक्षया॥ 32 ॥

nandastatra yadūn prāptān jñātvā kṛṣṇapurogamān | tatrāgamadvṛto gopairanaḥsthārthairdidṛkṣayā

तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टास्तन्वः प्राणमिवोत्थिताः ।परिषस्वजिरे गाढं चिरदर्शनकातराः॥ 33 ॥

taṃ dṛṣṭvā vṛṣṇayo hṛṣṭāstanvaḥ prāṇamivotthitāḥ | pariṣasvajire gāḍhaṃ ciradarśanakātarāḥ

वसुदेवः परिष्वज्य सम्प्रीतः प्रेमविह्वलः ।स्मरन् कंसकृतान् क्लेशान् पुत्रन्यासं च गोकुले॥ 34 ॥

vasudevaḥ pariṣvajya samprītaḥ premavihvalaḥ | smaran kaṃsakṛtān kleśān putranyāsaṃ ca gokule

कृष्णरामौ परिष्वज्य पितरावभिवाद्य च ।न किञ्चनोचतुः प्रेम्णा साश्रुकण्ठौ कुरूद्वह॥ 35 ॥

kṛṣṇarāmau pariṣvajya pitarāvabhivādya ca | na kiñcanocatuḥ premṇā sāśrukaṇṭhau kurūdvaha

तावात्मासनमारोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च ।यशोदा च महाभागा सुतौ विजहतुः शुचः॥ 36 ॥

tāvātmāsanamāropya bāhubhyāṃ parirabhya ca | yaśodā ca mahābhāgā sutau vijahatuḥ śucaḥ

रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेश्वरीम् ।स्मरन्त्यौ तत्कृतां मैत्रीं बाष्पकण्ठ्यौ समूचतुः॥ 37 ॥

rohiṇī devakī cātha pariṣvajya vrajeśvarīm | smarantyau tatkṛtāṃ maitrīṃ bāṣpakaṇṭhyau samūcatuḥ

का विस्मरेत वां मैत्रीमनिवृत्तां व्रजेश्वरि ।अवाप्याप्यैन्द्रमैश्वर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया॥ 38 ॥

kā vismareta vāṃ maitrīmanivṛttāṃ vrajeśvari | avāpyāpyaindramaiśvaryaṃ yasyā neha pratikriyā

एतावदृष्टपितरौ युवयोः स्म पित्रोः सम्प्रीणनाभ्युदयपोषणपालनानि ।प्राप्योषतुर्भवति पक्ष्म ह यद्वदक्ष्णोः न्यस्तावकुत्र च भयौ न सतां परः स्वः॥ 39 ॥

etāvadṛṣṭapitarau yuvayoḥ sma pitroḥ samprīṇanābhyudayapoṣaṇapālanāni | prāpyoṣaturbhavati pakṣma ha yadvadakṣṇoḥ nyastāvakutra ca bhayau na satāṃ paraḥ svaḥ

गोप्यश्च कृष्णमुपलभ्य चिरादभीष्टं यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं शपन्ति ।दृग्भिर्हृदीकृतमलं परिरभ्य सर्वा- स्तद्भावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम्॥ 40 ॥

gopyaśca kṛṣṇamupalabhya cirādabhīṣṭaṃ yatprekṣaṇe dṛśiṣu pakṣmakṛtaṃ śapanti | dṛgbhirhṛdīkṛtamalaṃ parirabhya sarvā- stadbhāvamāpurapi nityayujāṃ durāpam

भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसङ्गतः ।आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन्निदमब्रवीत्॥ 41 ॥

bhagavāṃstāstathābhūtā vivikta upasaṅgataḥ | āśliṣyānāmayaṃ pṛṣṭvā prahasannidamabravīt

अपि स्मरथ नः सख्यः स्वानामर्थचिकीर्षया ।गतांश्चिरायिताञ्छत्रुपक्षक्षपणचेतसः॥ 42 ॥

api smaratha naḥ sakhyaḥ svānāmarthacikīrṣayā | gatāṃścirāyitāñchatrupakṣakṣapaṇacetasaḥ

अप्यवध्यायथास्मान् स्विदकृतज्ञाविशङ्कया ।नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च॥ 43 ॥

apyavadhyāyathāsmān svidakṛtajñāviśaṅkayā | nūnaṃ bhūtāni bhagavān yunakti viyunakti ca

वायुर्यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च ।संयोज्याक्षिपते भूयस्तथा भूतानि भूतकृत्॥ 44 ॥

vāyuryathā ghanānīkaṃ tṛṇaṃ tūlaṃ rajāṃsi ca | saṃyojyākṣipate bhūyastathā bhūtāni bhūtakṛt

मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते ।दिष्ट्या यदासीन्मत्स्नेहो भवतीनां मदापनः॥ 45 ॥

mayi bhaktirhi bhūtānāmamṛtatvāya kalpate | diṣṭyā yadāsīnmatsneho bhavatīnāṃ madāpanaḥ

अहं हि सर्वभूतानामादिरन्तोऽन्तरं बहिः ।भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुर्ज्योतिरङ्गनाः॥ 46 ॥

ahaṃ hi sarvabhūtānāmādiranto'ntaraṃ bahiḥ | bhautikānāṃ yathā khaṃ vārbhūrvāyurjyotiraṅganāḥ

एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्माऽऽत्मना ततः ।उभयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे॥ 47 ॥

evaṃ hyetāni bhūtāni bhūteṣvātmā''tmanā tataḥ | ubhayaṃ mayyatha pare paśyatābhātamakṣare

अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिताः ।तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशास्तमध्यगन्॥ 48 ॥

adhyātmaśikṣayā gopya evaṃ kṛṣṇena śikṣitāḥ | tadanusmaraṇadhvastajīvakośāstamadhyagan

आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधैः ।संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं गेहञ्जुषामपि मनस्युदियात्सदा नः॥ 49 ॥

āhuśca te nalinanābha padāravindaṃ yogeśvarairhṛdi vicintyamagādhabodhaiḥ | saṃsārakūpapatitottaraṇāvalambaṃ gehañjuṣāmapi manasyudiyātsadā naḥ

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे वृष्णिगोप- सङ्गमो नाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः॥ 82 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe vṛṣṇigopa- saṅgamo nāma dvyaśītitamo'dhyāyaḥ