Skandha 10, Adhyāya 83

तथानुगृह्य भगवान् गोपीनां स गुरुर्गतिः ।युधिष्ठिरमथापृच्छत्सर्वांश्च सुहृदोऽव्ययम्॥ 1 ॥

tathānugṛhya bhagavān gopīnāṃ sa gururgatiḥ | yudhiṣṭhiramathāpṛcchatsarvāṃśca suhṛdo'vyayam

त एवं लोकनाथेन परिपृष्टाः सुसत्कृताः ।प्रत्यूचुर्हृष्टमनसस्तत्पादेक्षाहतांहसः॥ 2 ॥

ta evaṃ lokanāthena paripṛṣṭāḥ susatkṛtāḥ | pratyūcurhṛṣṭamanasastatpādekṣāhatāṃhasaḥ

कुतोऽशिवं त्वच्चरणाम्बुजासवं महन्मनस्तो मुखनिःसृतं क्वचित् ।पिबन्ति ये कर्णपुटैरलं प्रभो देहम्भृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम्॥ 3 ॥

kuto'śivaṃ tvaccaraṇāmbujāsavaṃ mahanmanasto mukhaniḥsṛtaṃ kvacit | pibanti ye karṇapuṭairalaṃ prabho dehambhṛtāṃ dehakṛdasmṛticchidam

हित्वाऽऽत्मधाम विधुतात्मकृतत्र्यवस्थ- मानन्दसम्प्लवमखण्डमकुण्ठबोधम् ।कालोपसृष्टनिगमावन आत्तयोग- मायाकृतिं परमहंसगतिं नताः स्मः॥ 4 ॥

hitvā''tmadhāma vidhutātmakṛtatryavastha- mānandasamplavamakhaṇḍamakuṇṭhabodham | kālopasṛṣṭanigamāvana āttayoga- māyākṛtiṃ paramahaṃsagatiṃ natāḥ smaḥ

इत्युत्तमश्लोकशिखामणिं जने- ष्वभिष्टुवत्स्वन्धककौरवस्त्रियः ।समेत्य गोविन्दकथा मिथोऽगृणं- स्त्रिलोकगीताः शृणु वर्णयामि ते॥ 5 ॥

ityuttamaślokaśikhāmaṇiṃ jane- ṣvabhiṣṭuvatsvandhakakauravastriyaḥ | sametya govindakathā mitho'gṛṇaṃ- strilokagītāḥ śṛṇu varṇayāmi te

हे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौसले ।हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे॥ 6 ॥

he vaidarbhyacyuto bhadre he jāmbavati kausale | he satyabhāme kālindi śaibye rohiṇi lakṣmaṇe

हे कृष्णपत्न्य एतन्नो ब्रूत वो भगवान् स्वयम् ।उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन् स्वमायया॥ 7 ॥

he kṛṣṇapatnya etanno brūta vo bhagavān svayam | upayeme yathā lokamanukurvan svamāyayā

चैद्याय मार्पयितुमुद्यतकार्मुकेषु राजस्वजेयभटशेखरिताङ्घ्रिरेणुः ।निन्ये मृगेन्द्र इव भागमजावियूथा- त्तच्छ्रीनिकेतचरणोऽस्तु ममार्चनाय॥ 8 ॥

caidyāya mārpayitumudyatakārmukeṣu rājasvajeyabhaṭaśekharitāṅghrireṇuḥ | ninye mṛgendra iva bhāgamajāviyūthā- ttacchrīniketacaraṇo'stu mamārcanāya

सत्यभामोवाच ।यो मे सनाभिवधतप्तहृदा ततेन लिप्ताभिशापमपमार्ष्टुमुपाजहार ।जित्वर्क्षराजमथ रत्नमदात्स तेन भीतः पितादिशत मां प्रभवेऽपि दत्ताम्॥ 9 ॥

satyabhāmovāca | yo me sanābhivadhataptahṛdā tatena liptābhiśāpamapamārṣṭumupājahāra | jitvarkṣarājamatha ratnamadātsa tena bhītaḥ pitādiśata māṃ prabhave'pi dattām

प्राज्ञाय देहकृदमुं निजनाथदैवं सीतापतिं त्रिणवहान्यमुनाभ्ययुध्यत् ।ज्ञात्वा परीक्षित उपाहरदर्हणं मां पादौ प्रगृह्य मणिनाहममुष्य दासी॥ 10 ॥

prājñāya dehakṛdamuṃ nijanāthadaivaṃ sītāpatiṃ triṇavahānyamunābhyayudhyat | jñātvā parīkṣita upāharadarhaṇaṃ māṃ pādau pragṛhya maṇināhamamuṣya dāsī

तपश्चरन्तीमाज्ञाय स्वपादस्पर्शनाशया ।सख्योपेत्याग्रहीत्पाणिं योऽहं तद्गृहमार्जनी॥ 11 ॥

tapaścarantīmājñāya svapādasparśanāśayā | sakhyopetyāgrahītpāṇiṃ yo'haṃ tadgṛhamārjanī

मित्रविन्दोवाच ।यो मां स्वयंवर उपेत्य विजित्य भूपान् निन्ये श्वयूथगमिवात्मबलिं द्विपारिः ।भ्रातॄंश्च मेऽपकुरुतः स्वपुरं श्रियौकः तस्यास्तु मेऽनुभवमङ्घ्र्यवनेजनत्वम्॥ 12 ॥

mitravindovāca | yo māṃ svayaṃvara upetya vijitya bhūpān ninye śvayūthagamivātmabaliṃ dvipāriḥ | bhrātṝṃśca me'pakurutaḥ svapuraṃ śriyaukaḥ tasyāstu me'nubhavamaṅghryavanejanatvam

सत्योवाच ।सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान् पित्रा कृतान् क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय ।तान् वीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्य क्रीडन् बबन्ध ह यथा शिशवोऽजतोकान्॥ 13 ॥

satyovāca | saptokṣaṇo'tibalavīryasutīkṣṇaśṛṅgān pitrā kṛtān kṣitipavīryaparīkṣaṇāya | tān vīradurmadahanastarasā nigṛhya krīḍan babandha ha yathā śiśavo'jatokān

य इत्थं वीर्यशुल्कां मां दासीभिश्चतुरङ्गिणीम् ।पथि निर्जित्य राजन्यान् निन्ये तद्दास्यमस्तु मे॥ 14 ॥

ya itthaṃ vīryaśulkāṃ māṃ dāsībhiścaturaṅgiṇīm | pathi nirjitya rājanyān ninye taddāsyamastu me

भद्रोवाच ।पिता मे मातुलेयाय स्वयमाहूय दत्तवान् ।कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षौहिण्या सखीजनैः॥ 15 ॥

bhadrovāca | pitā me mātuleyāya svayamāhūya dattavān | kṛṣṇe kṛṣṇāya taccittāmakṣauhiṇyā sakhījanaiḥ

अस्य मे पादसंस्पर्शो भवेज्जन्मनि जन्मनि ।कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मनः॥ 16 ॥

asya me pādasaṃsparśo bhavejjanmani janmani | karmabhirbhrāmyamāṇāyā yena tacchreya ātmanaḥ

लक्ष्मणोवाच ।ममापि राज्ञ्यच्युतजन्मकर्म श्रुत्वा मुहुर्नारदगीतमास ह ।चित्तं मुकुन्दे किल पद्महस्तया वृतः सुसम्मृश्य विहाय लोकपान्॥ 17 ॥

lakṣmaṇovāca | mamāpi rājñyacyutajanmakarma śrutvā muhurnāradagītamāsa ha | cittaṃ mukunde kila padmahastayā vṛtaḥ susammṛśya vihāya lokapān

ज्ञात्वा मम मतं साध्वि पिता दुहितृवत्सलः ।बृहत्सेन इति ख्यातस्तत्रोपायमचीकरत्॥ 18 ॥

jñātvā mama mataṃ sādhvi pitā duhitṛvatsalaḥ | bṛhatsena iti khyātastatropāyamacīkarat

यथा स्वयंवरे राज्ञि मत्स्यः पार्थेप्सया कृतः ।अयं तु बहिराच्छन्नो दृश्यते स जले परम्॥ 19 ॥

yathā svayaṃvare rājñi matsyaḥ pārthepsayā kṛtaḥ | ayaṃ tu bahirācchanno dṛśyate sa jale param

श्रुत्वैतत्सर्वतो भूपा आययुर्मत्पितुः पुरम् ।सर्वास्त्रशस्त्रतत्त्वज्ञाः सोपाध्यायाः सहस्रशः॥ 20 ॥

śrutvaitatsarvato bhūpā āyayurmatpituḥ puram | sarvāstraśastratattvajñāḥ sopādhyāyāḥ sahasraśaḥ

पित्रा सम्पूजिताः सर्वे यथावीर्यं यथावयः ।आददुः सशरं चापं वेद्धुं पर्षदि मद्धियः॥ 21 ॥

pitrā sampūjitāḥ sarve yathāvīryaṃ yathāvayaḥ | ādaduḥ saśaraṃ cāpaṃ veddhuṃ parṣadi maddhiyaḥ

आदाय व्यसृजन् केचित्सज्यं कर्तुमनीश्वराः ।आकोटि ज्यां समुत्कृष्य पेतुरेकेऽमुना हताः॥ 22 ॥

ādāya vyasṛjan kecitsajyaṃ kartumanīśvarāḥ | ākoṭi jyāṃ samutkṛṣya petureke'munā hatāḥ

सज्यं कृत्वा परे वीरा मागधाम्बष्ठचेदिपाः ।भीमो दुर्योधनः कर्णो नाविदंस्तदवस्थितिम्॥ 23 ॥

sajyaṃ kṛtvā pare vīrā māgadhāmbaṣṭhacedipāḥ | bhīmo duryodhanaḥ karṇo nāvidaṃstadavasthitim

मत्स्याभासं जले वीक्ष्य ज्ञात्वा च तदवस्थितिम् ।पार्थो यत्तोऽसृजद्बाणं नाच्छिनत्पस्पृशे परम्॥ 24 ॥

matsyābhāsaṃ jale vīkṣya jñātvā ca tadavasthitim | pārtho yatto'sṛjadbāṇaṃ nācchinatpaspṛśe param

राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु ।भगवान् धनुरादाय सज्यं कृत्वाथ लीलया॥ 25 ॥

rājanyeṣu nivṛtteṣu bhagnamāneṣu māniṣu | bhagavān dhanurādāya sajyaṃ kṛtvātha līlayā

तस्मिन् सन्धाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृज्जले ।छित्त्वेषुणापातयत्तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते॥ 26 ॥

tasmin sandhāya viśikhaṃ matsyaṃ vīkṣya sakṛjjale | chittveṣuṇāpātayattaṃ sūrye cābhijiti sthite

दिवि दुन्दुभयो नेदुर्जयशब्दयुता भुवि ।देवाश्च कुसुमासारान् मुमुचुर्हर्षविह्वलाः॥ 27 ॥

divi dundubhayo nedurjayaśabdayutā bhuvi | devāśca kusumāsārān mumucurharṣavihvalāḥ

तद्रङ्गमाविशमहं कलनूपुराभ्यां पद्भ्यां प्रगृह्य कनकोज्ज्वलरत्नमालाम् ।नूत्ने निवीय परिधाय च कौशिकाग्र्ये सव्रीडहासवदना कबरीधृतस्रक्॥ 28 ॥

tadraṅgamāviśamahaṃ kalanūpurābhyāṃ padbhyāṃ pragṛhya kanakojjvalaratnamālām | nūtne nivīya paridhāya ca kauśikāgrye savrīḍahāsavadanā kabarīdhṛtasrak

उन्नीय वक्त्रमुरुकुन्तलकुण्डलत्वि- ड्गण्डस्थलं शिशिरहासकटाक्षमोक्षैः ।राज्ञो निरीक्ष्य परितः शनकैर्मुरारे- रंसेऽनुरक्तहृदया निदधे स्वमालाम्॥ 29 ॥

unnīya vaktramurukuntalakuṇḍalatvi- ḍgaṇḍasthalaṃ śiśirahāsakaṭākṣamokṣaiḥ | rājño nirīkṣya paritaḥ śanakairmurāre- raṃse'nuraktahṛdayā nidadhe svamālām

तावन्मृदङ्गपटहाः शङ्खभेर्यानकादयः ।निनेदुर्नटनर्तक्यो ननृतुर्गायका जगुः॥ 30 ॥

tāvanmṛdaṅgapaṭahāḥ śaṅkhabheryānakādayaḥ | ninedurnaṭanartakyo nanṛturgāyakā jaguḥ

एवं वृते भगवति मयेशे नृपयूथपाः ।न सेहिरे याज्ञसेनि स्पर्धन्तो हृच्छयातुराः॥ 31 ॥

evaṃ vṛte bhagavati mayeśe nṛpayūthapāḥ | na sehire yājñaseni spardhanto hṛcchayāturāḥ

मां तावद्रथमारोप्य हयरत्नचतुष्टयम् ।शार्ङ्गमुद्यम्य सन्नद्धस्तस्थावाजौ चतुर्भुजः॥ 32 ॥

māṃ tāvadrathamāropya hayaratnacatuṣṭayam | śārṅgamudyamya sannaddhastasthāvājau caturbhujaḥ

दारुकश्चोदयामास काञ्चनोपस्करं रथम् ।मिषतां भूभुजां राज्ञि मृगाणां मृगराडिव॥ 33 ॥

dārukaścodayāmāsa kāñcanopaskaraṃ ratham | miṣatāṃ bhūbhujāṃ rājñi mṛgāṇāṃ mṛgarāḍiva

तेऽन्वसज्जन्त राजन्या निषेद्धुं पथि केचन ।संयत्ता उद्धृतेष्वासा ग्रामसिंहा यथा हरिम्॥ 34 ॥

te'nvasajjanta rājanyā niṣeddhuṃ pathi kecana | saṃyattā uddhṛteṣvāsā grāmasiṃhā yathā harim

ते शार्ङ्गच्युतबाणौघैः कृत्तबाह्वङ्घ्रिकन्धराः ।निपेतुः प्रधने केचिदेके सन्त्यज्य दुद्रुवुः॥ 35 ॥

te śārṅgacyutabāṇaughaiḥ kṛttabāhvaṅghrikandharāḥ | nipetuḥ pradhane kecideke santyajya dudruvuḥ

ततः पुरीं यदुपतिरत्यलङ्कृतां रविच्छदध्वजपटचित्रतोरणाम् ।कुशस्थलीं दिवि भुवि चाभिसंस्तुतां समाविशत्तरणिरिव स्वकेतनम्॥ 36 ॥

tataḥ purīṃ yadupatiratyalaṅkṛtāṃ ravicchadadhvajapaṭacitratoraṇām | kuśasthalīṃ divi bhuvi cābhisaṃstutāṃ samāviśattaraṇiriva svaketanam

पिता मे पूजयामास सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् ।महार्हवासोऽलङ्कारैः शय्यासनपरिच्छदैः॥ 37 ॥

pitā me pūjayāmāsa suhṛtsambandhibāndhavān | mahārhavāso'laṅkāraiḥ śayyāsanaparicchadaiḥ

दासीभिः सर्वसम्पद्भिर्भटेभरथवाजिभिः ।आयुधानि महार्हाणि ददौ पूर्णस्य भक्तितः॥ 38 ॥

dāsībhiḥ sarvasampadbhirbhaṭebharathavājibhiḥ | āyudhāni mahārhāṇi dadau pūrṇasya bhaktitaḥ

आत्मारामस्य तस्येमा वयं वै गृहदासिकाः ।सर्वसङ्गनिवृत्त्याद्धा तपसा च बभूविम॥ 39 ॥

ātmārāmasya tasyemā vayaṃ vai gṛhadāsikāḥ | sarvasaṅganivṛttyāddhā tapasā ca babhūvima

भौमं निहत्य सगणं युधि तेन रुद्धा ज्ञात्वाथ नः क्षितिजये जितराजकन्याः ।निर्मुच्य संसृतिविमोक्षमनुस्मरन्तीः पादाम्बुजं परिणिनाय य आप्तकामः॥ 40 ॥

bhaumaṃ nihatya sagaṇaṃ yudhi tena ruddhā jñātvātha naḥ kṣitijaye jitarājakanyāḥ | nirmucya saṃsṛtivimokṣamanusmarantīḥ pādāmbujaṃ pariṇināya ya āptakāmaḥ

न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यमप्युत ।वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरेः पदम्॥ 41 ॥

na vayaṃ sādhvi sāmrājyaṃ svārājyaṃ bhaujyamapyuta | vairājyaṃ pārameṣṭhyaṃ ca ānantyaṃ vā hareḥ padam

कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरजः श्रियः ।कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृतः॥ 42 ॥

kāmayāmaha etasya śrīmatpādarajaḥ śriyaḥ | kucakuṅkumagandhāḍhyaṃ mūrdhnā voḍhuṃ gadābhṛtaḥ

व्रजस्त्रियो यद्वाञ्छन्ति पुलिन्द्यस्तृणवीरुधः ।गावश्चारयतो गोपाः पादस्पर्शं महात्मनः॥ 43 ॥

vrajastriyo yadvāñchanti pulindyastṛṇavīrudhaḥ | gāvaścārayato gopāḥ pādasparśaṃ mahātmanaḥ

दशमस्कन्धे उत्तरार्धे त्र्यशीतितमोऽध्यायः॥ 83 ॥

daśamaskandhe uttarārdhe tryaśītitamo'dhyāyaḥ