Skandha 10, Adhyāya 85

अथैकदाऽऽत्मजौ प्राप्तौ कृतपादाभिवन्दनौ ।वसुदेवोऽभिनन्द्याह प्रीत्या सङ्कर्षणाच्युतौ॥ 1 ॥

athaikadā''tmajau prāptau kṛtapādābhivandanau | vasudevo'bhinandyāha prītyā saṅkarṣaṇācyutau

मुनीनां स वचः श्रुत्वा पुत्रयोर्धामसूचकम् ।तद्वीर्यैर्जातविश्रम्भः परिभाष्याभ्यभाषत॥ 2 ॥

munīnāṃ sa vacaḥ śrutvā putrayordhāmasūcakam | tadvīryairjātaviśrambhaḥ paribhāṣyābhyabhāṣata

कृष्ण कृष्ण महायोगिन् सङ्कर्षण सनातन ।जाने वामस्य यत्साक्षात्प्रधानपुरुषौ परौ॥ 3 ॥

kṛṣṇa kṛṣṇa mahāyogin saṅkarṣaṇa sanātana | jāne vāmasya yatsākṣātpradhānapuruṣau parau

यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद्यद्यथा यदा ।स्यादिदं भगवान् साक्षात्प्रधानपुरुषेश्वरः॥ 4 ॥

yatra yena yato yasya yasmai yadyadyathā yadā | syādidaṃ bhagavān sākṣātpradhānapuruṣeśvaraḥ

एतन्नानाविधं विश्वमात्मसृष्टमधोक्षज ।आत्मनानुप्रविश्यात्मन् प्राणो जीवो बिभर्ष्यज॥ 5 ॥

etannānāvidhaṃ viśvamātmasṛṣṭamadhokṣaja | ātmanānupraviśyātman prāṇo jīvo bibharṣyaja

प्राणादीनां विश्वसृजां शक्तयो याः परस्य ताः ।पारतन्त्र्याद्वैसादृश्याद्द्वयोश्चेष्टैव चेष्टताम्॥ 6 ॥

prāṇādīnāṃ viśvasṛjāṃ śaktayo yāḥ parasya tāḥ | pāratantryādvaisādṛśyāddvayośceṣṭaiva ceṣṭatām

कान्तिस्तेजः प्रभा सत्ता चन्द्राग्न्यर्कर्क्षविद्युताम् ।यत्स्थैर्यं भूभृतां भूमेर्वृत्तिर्गन्धोऽर्थतो भवान्॥ 7 ॥

kāntistejaḥ prabhā sattā candrāgnyarkarkṣavidyutām | yatsthairyaṃ bhūbhṛtāṃ bhūmervṛttirgandho'rthato bhavān

तर्पणं प्राणनमपां देवत्वं ताश्च तद्रसः ।ओजः सहो बलं चेष्टा गतिर्वायोस्तवेश्वर॥ 8 ॥

tarpaṇaṃ prāṇanamapāṃ devatvaṃ tāśca tadrasaḥ | ojaḥ saho balaṃ ceṣṭā gatirvāyostaveśvara

दिशां त्वमवकाशोऽसि दिशः खं स्फोट आश्रयः ।नादो वर्णस्त्वमोङ्कार आकृतीनां पृथक्कृतिः॥ 9 ॥

diśāṃ tvamavakāśo'si diśaḥ khaṃ sphoṭa āśrayaḥ | nādo varṇastvamoṅkāra ākṛtīnāṃ pṛthakkṛtiḥ

इन्द्रियं त्विन्द्रियाणां त्वं देवाश्च तदनुग्रहः ।अवबोधोभवान्बुद्धेर्जीवस्यानुस्मृतिः सती॥ 10 ॥

indriyaṃ tvindriyāṇāṃ tvaṃ devāśca tadanugrahaḥ | avabodhobhavānbuddherjīvasyānusmṛtiḥ satī

भूतानामसि भूतादिरिन्द्रियाणां च तैजसः ।वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुशायिनम्॥ 11 ॥

bhūtānāmasi bhūtādirindriyāṇāṃ ca taijasaḥ | vaikāriko vikalpānāṃ pradhānamanuśāyinam

नश्वरेष्विह भावेषु तदसि त्वमनश्वरम् ।यथा द्रव्यविकारेषु द्रव्यमात्रं निरूपितम्॥ 12 ॥

naśvareṣviha bhāveṣu tadasi tvamanaśvaram | yathā dravyavikāreṣu dravyamātraṃ nirūpitam

सत्त्वंरजस्तम इति गुणास्तद्वृत्तयश्च याः ।त्वय्यद्धा ब्रह्मणि परे कल्पिता योगमायया॥ 13 ॥

sattvaṃrajastama iti guṇāstadvṛttayaśca yāḥ | tvayyaddhā brahmaṇi pare kalpitā yogamāyayā

तस्मान्न सन्त्यमी भावा यर्हि त्वयि विकल्पिताः ।त्वं चामीषु विकारेषु ह्यन्यदाव्यावहारिकः॥ 14 ॥

tasmānna santyamī bhāvā yarhi tvayi vikalpitāḥ | tvaṃ cāmīṣu vikāreṣu hyanyadāvyāvahārikaḥ

गुणप्रवाह एतस्मिन्नबुधास्त्वखिलात्मनः ।गतिं सूक्ष्मामबोधेन संसरन्तीह कर्मभिः॥ 15 ॥

guṇapravāha etasminnabudhāstvakhilātmanaḥ | gatiṃ sūkṣmāmabodhena saṃsarantīha karmabhiḥ

यदृच्छया नृतां प्राप्य सुकल्पामिह दुर्लभाम् ।स्वार्थे प्रमत्तस्य वयो गतं त्वन्माययेश्वर॥ 16 ॥

yadṛcchayā nṛtāṃ prāpya sukalpāmiha durlabhām | svārthe pramattasya vayo gataṃ tvanmāyayeśvara

असावहम्ममैवैते देहे चास्यान्वयादिषु ।स्नेहपाशैर्निबध्नाति भवान् सर्वमिदं जगत्॥ 17 ॥

asāvahammamaivaite dehe cāsyānvayādiṣu | snehapāśairnibadhnāti bhavān sarvamidaṃ jagat

युवां न नः सुतौ साक्षात्प्रधानपुरुषेश्वरौ ।भूभारक्षत्रक्षपण अवतीर्णौ तथात्थ ह॥ 18 ॥

yuvāṃ na naḥ sutau sākṣātpradhānapuruṣeśvarau | bhūbhārakṣatrakṣapaṇa avatīrṇau tathāttha ha

तत्ते गतोऽस्म्यरणमद्य पदारविन्द- मापन्नसंसृतिभयापहमार्तबन्धो ।एतावतालमलमिन्द्रियलालसेन मर्त्यात्मदृक्त्वयि परे यदपत्यबुद्धिः॥ 19 ॥

tatte gato'smyaraṇamadya padāravinda- māpannasaṃsṛtibhayāpahamārtabandho | etāvatālamalamindriyalālasena martyātmadṛktvayi pare yadapatyabuddhiḥ

सूतीगृहे ननु जगाद भवानजो नौ सञ्जज्ञ इत्यनुयुगं निजधर्मगुप्त्यै ।नानातनूर्गगनवद्विदधज्जहासि को वेद भूम्न उरुगाय विभूतिमायाम्॥ 20 ॥

sūtīgṛhe nanu jagāda bhavānajo nau sañjajña ityanuyugaṃ nijadharmaguptyai | nānātanūrgaganavadvidadhajjahāsi ko veda bhūmna urugāya vibhūtimāyām

आकर्ण्येत्थं पितुर्वाक्यं भगवान् सात्वतर्षभः ।प्रत्याह प्रश्रयानम्रः प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा॥ 21 ॥

ākarṇyetthaṃ piturvākyaṃ bhagavān sātvatarṣabhaḥ | pratyāha praśrayānamraḥ prahasan ślakṣṇayā girā

वचो वः समवेतार्थं तातैतदुपमन्महे ।यन्नः पुत्रान् समुद्दिश्य तत्त्वग्राम उदाहृतः॥ 22 ॥

vaco vaḥ samavetārthaṃ tātaitadupamanmahe | yannaḥ putrān samuddiśya tattvagrāma udāhṛtaḥ

अहं यूयमसावार्य इमे च द्वारकौकसः ।सर्वेऽप्येवं यदुश्रेष्ठ विमृश्याः सचराचरम्॥ 23 ॥

ahaṃ yūyamasāvārya ime ca dvārakaukasaḥ | sarve'pyevaṃ yaduśreṣṭha vimṛśyāḥ sacarācaram

आत्मा ह्येकः स्वयञ्ज्योतिर्नित्योऽन्यो निर्गुणो गुणैः ।आत्मसृष्टैस्तत्कृतेषु भूतेषु बहुधेयते॥ 24 ॥

ātmā hyekaḥ svayañjyotirnityo'nyo nirguṇo guṇaiḥ | ātmasṛṣṭaistatkṛteṣu bhūteṣu bahudheyate

खं वायुर्ज्योतिरापो भूस्तत्कृतेषु यथाशयम् ।आविस्तिरोऽल्पभूर्येको नानात्वं यात्यसावपि॥ 25 ॥

khaṃ vāyurjyotirāpo bhūstatkṛteṣu yathāśayam | āvistiro'lpabhūryeko nānātvaṃ yātyasāvapi

एवं भगवता राजन् वसुदेव उदाहृतम् ।श्रुत्वा विनष्टनानाधीस्तूष्णीं प्रीतमना अभूत्॥ 26 ॥

evaṃ bhagavatā rājan vasudeva udāhṛtam | śrutvā vinaṣṭanānādhīstūṣṇīṃ prītamanā abhūt

अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता ।श्रुत्वाऽऽनीतं गुरोः पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता॥ 27 ॥

atha tatra kuruśreṣṭha devakī sarvadevatā | śrutvā''nītaṃ guroḥ putramātmajābhyāṃ suvismitā

कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान् कंसविहिंसितान् ।स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादश्रुलोचना॥ 28 ॥

kṛṣṇarāmau samāśrāvya putrān kaṃsavihiṃsitān | smarantī kṛpaṇaṃ prāha vaiklavyādaśrulocanā

राम रामाप्रमेयात्मन् कृष्ण योगेश्वरेश्वर ।वेदाहं वां विश्वसृजामीश्वरावादिपूरुषौ॥ 29 ॥

rāma rāmāprameyātman kṛṣṇa yogeśvareśvara | vedāhaṃ vāṃ viśvasṛjāmīśvarāvādipūruṣau

कालविध्वस्तसत्त्वानां राज्ञामुच्छास्त्रवर्तिनाम् ।भूमेर्भारायमाणानामवतीर्णौ किलाद्य मे॥ 30 ॥

kālavidhvastasattvānāṃ rājñāmucchāstravartinām | bhūmerbhārāyamāṇānāmavatīrṇau kilādya me

यस्यांशांशांशभागेन विश्वोत्पत्तिलयोदयाः ।भवन्ति किल विश्वात्मंस्तं त्वाद्याहं गतिं गता॥ 31 ॥

yasyāṃśāṃśāṃśabhāgena viśvotpattilayodayāḥ | bhavanti kila viśvātmaṃstaṃ tvādyāhaṃ gatiṃ gatā

चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा किल चोदितौ ।आनिन्यथुः पितृस्थानाद्गुरवे गुरुदक्षिणाम्॥ 32 ॥

cirānmṛtasutādāne guruṇā kila coditau | āninyathuḥ pitṛsthānādgurave gurudakṣiṇām

तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ ।भोजराजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमाहृतान्॥ 33 ॥

tathā me kurutaṃ kāmaṃ yuvāṃ yogeśvareśvarau | bhojarājahatān putrān kāmaye draṣṭumāhṛtān

एवं सञ्चोदितौ मात्रा रामः कृष्णश्च भारत ।सुतलं संविविशतुर्योगमायामुपाश्रितौ॥ 34 ॥

evaṃ sañcoditau mātrā rāmaḥ kṛṣṇaśca bhārata | sutalaṃ saṃviviśaturyogamāyāmupāśritau

तस्मिन् प्रविष्टावुपलभ्य दैत्यराड् विश्वात्मदैवं सुतरां तथाऽऽत्मनः ।तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुताशयः सद्यः समुत्थाय ननाम सान्वयः॥ 35 ॥

tasmin praviṣṭāvupalabhya daityarāḍ viśvātmadaivaṃ sutarāṃ tathā''tmanaḥ | taddarśanāhlādapariplutāśayaḥ sadyaḥ samutthāya nanāma sānvayaḥ

तयोः समानीय वरासनं मुदा निविष्टयोस्तत्र महात्मनोस्तयोः ।दधार पादाववनिज्य तज्जलं सवृन्द आब्रह्म पुनद्यदम्बु ह॥ 36 ॥

tayoḥ samānīya varāsanaṃ mudā niviṣṭayostatra mahātmanostayoḥ | dadhāra pādāvavanijya tajjalaṃ savṛnda ābrahma punadyadambu ha

समर्हयामास स तौ विभूतिभिः महार्हवस्त्राभरणानुलेपनैः ।ताम्बूलदीपामृतभक्षणादिभिः स्वगोत्रवित्तात्मसमर्पणेन च॥ 37 ॥

samarhayāmāsa sa tau vibhūtibhiḥ mahārhavastrābharaṇānulepanaiḥ | tāmbūladīpāmṛtabhakṣaṇādibhiḥ svagotravittātmasamarpaṇena ca

स इन्द्रसेनो भगवत्पदाम्बुजं बिभ्रन्मुहुः प्रेमविभिन्नया धिया ।उवाच हानन्दजलाकुलेक्षणः प्रहृष्टरोमा नृप गद्गदाक्षरम्॥ 38 ॥

sa indraseno bhagavatpadāmbujaṃ bibhranmuhuḥ premavibhinnayā dhiyā | uvāca hānandajalākulekṣaṇaḥ prahṛṣṭaromā nṛpa gadgadākṣaram

नमोऽनन्ताय बृहते नमः कृष्णाय वेधसे ।साङ्ख्ययोगवितानाय ब्रह्मणे परमात्मने॥ 39 ॥

namo'nantāya bṛhate namaḥ kṛṣṇāya vedhase | sāṅkhyayogavitānāya brahmaṇe paramātmane

दर्शनं वां हि भूतानां दुष्प्रापं चाप्यदुर्लभम् ।रजस्तमःस्वभावानां यन्नः प्राप्तौ यदृच्छया॥ 40 ॥

darśanaṃ vāṃ hi bhūtānāṃ duṣprāpaṃ cāpyadurlabham | rajastamaḥsvabhāvānāṃ yannaḥ prāptau yadṛcchayā

दैत्यदानवगन्धर्वाः सिद्धविद्याध्रचारणाः ।यक्षरक्षःपिशाचाश्च भूतप्रमथनायकाः॥ 41 ॥

daityadānavagandharvāḥ siddhavidyādhracāraṇāḥ | yakṣarakṣaḥpiśācāśca bhūtapramathanāyakāḥ

विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि ।नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशाः॥ 42 ॥

viśuddhasattvadhāmnyaddhā tvayi śāstraśarīriṇi | nityaṃ nibaddhavairāste vayaṃ cānye ca tādṛśāḥ

केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामतः ।न तथा सत्त्वसंरब्धाः सन्निकृष्टाः सुरादयः॥ 43 ॥

kecanodbaddhavaireṇa bhaktyā kecana kāmataḥ | na tathā sattvasaṃrabdhāḥ sannikṛṣṭāḥ surādayaḥ

इदमित्थमिति प्रायस्तव योगेश्वरेश्वर ।न विदन्त्यपि योगेशा योगमायां कुतो वयम्॥ 44 ॥

idamitthamiti prāyastava yogeśvareśvara | na vidantyapi yogeśā yogamāyāṃ kuto vayam

तन्नः प्रसीद निरपेक्षविमृग्ययुष्मत् पादारविन्दधिषणान्यगृहान्धकूपात् ।निष्क्रम्य विश्वशरणाङ्घ्र्युपलब्धवृत्तिः शान्तो यथैक उत सर्वसखैश्चरामि॥ 45 ॥

tannaḥ prasīda nirapekṣavimṛgyayuṣmat pādāravindadhiṣaṇānyagṛhāndhakūpāt | niṣkramya viśvaśaraṇāṅghryupalabdhavṛttiḥ śānto yathaika uta sarvasakhaiścarāmi

शाध्यस्मानीशितव्येश निष्पापान् कुरु नः प्रभो ।पुमान् यच्छ्रद्धयाऽऽतिष्ठंश्चोदनाया विमुच्यते॥ 46 ॥

śādhyasmānīśitavyeśa niṣpāpān kuru naḥ prabho | pumān yacchraddhayā''tiṣṭhaṃścodanāyā vimucyate

आसन् मरीचेः षट् पुत्रा ऊर्णायां प्रथमेऽन्तरे ।देवाः कं जहसुर्वीक्ष्य सुतां यभितुमुद्यतम्॥ 47 ॥

āsan marīceḥ ṣaṭ putrā ūrṇāyāṃ prathame'ntare | devāḥ kaṃ jahasurvīkṣya sutāṃ yabhitumudyatam

तेनासुरीमगन् योनिमधुनावद्यकर्मणा ।हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया॥ 48 ॥

tenāsurīmagan yonimadhunāvadyakarmaṇā | hiraṇyakaśiporjātā nītāste yogamāyayā

देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिताः ।सा तान् शोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके॥ 49 ॥

devakyā udare jātā rājan kaṃsavihiṃsitāḥ | sā tān śocatyātmajān svāṃsta ime'dhyāsate'ntike

इत एतान् प्रणेष्यामो मातृशोकापनुत्तये ।ततः शापाद्विनिर्मुक्ता लोकं यास्यन्ति विज्वराः॥ 50 ॥

ita etān praṇeṣyāmo mātṛśokāpanuttaye | tataḥ śāpādvinirmuktā lokaṃ yāsyanti vijvarāḥ

स्मरोद्गीथः परिष्वङ्गः पतङ्गः क्षुद्रभृद्घृणी ।षडिमे मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्गतिम्॥ 51 ॥

smarodgīthaḥ pariṣvaṅgaḥ pataṅgaḥ kṣudrabhṛdghṛṇī | ṣaḍime matprasādena punaryāsyanti sadgatim

इत्युक्त्वा तान् समादाय इन्द्रसेनेन पूजितौ ।पुनर्द्वारवतीमेत्य मातुः पुत्रानयच्छताम्॥ 52 ॥

ityuktvā tān samādāya indrasenena pūjitau | punardvāravatīmetya mātuḥ putrānayacchatām

तान् दृष्ट्वा बालकान् देवी पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी ।परिष्वज्याङ्कमारोप्य मूर्ध्न्यजिघ्रदभीक्ष्णशः॥ 53 ॥

tān dṛṣṭvā bālakān devī putrasnehasnutastanī | pariṣvajyāṅkamāropya mūrdhnyajighradabhīkṣṇaśaḥ

अपाययत्स्तनं प्रीता सुतस्पर्शपरिप्लुता ।मोहिता मायया विष्णोर्यया सृष्टिः प्रवर्तते॥ 54 ॥

apāyayatstanaṃ prītā sutasparśapariplutā | mohitā māyayā viṣṇoryayā sṛṣṭiḥ pravartate

पीत्वामृतं पयस्तस्याः पीतशेषं गदाभृतः ।नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शनाः॥ 55 ॥

pītvāmṛtaṃ payastasyāḥ pītaśeṣaṃ gadābhṛtaḥ | nārāyaṇāṅgasaṃsparśapratilabdhātmadarśanāḥ

ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् ।मिषतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम्॥ 56 ॥

te namaskṛtya govindaṃ devakīṃ pitaraṃ balam | miṣatāṃ sarvabhūtānāṃ yayurdhāma divaukasām

तं दृष्ट्वा देवकी देवी मृतागमननिर्गमम् ।मेने सुविस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप॥ 57 ॥

taṃ dṛṣṭvā devakī devī mṛtāgamananirgamam | mene suvismitā māyāṃ kṛṣṇasya racitāṃ nṛpa

एवं विधान्यद्भुतानि कृष्णस्य परमात्मनः ।वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य सन्त्यनन्तानि भारत॥ 58 ॥

evaṃ vidhānyadbhutāni kṛṣṇasya paramātmanaḥ | vīryāṇyanantavīryasya santyanantāni bhārata

य इदमनुशृणोति श्रावयेद्वा मुरारे- श्चरितममृतकीर्तेर्वर्णितं व्यासपुत्रैः ।जगदघभिदलं तद्भक्तसत्कर्णपूरं भगवति कृतचित्तो याति तत्क्षेमधाम॥ 59 ॥

ya idamanuśṛṇoti śrāvayedvā murāre- ścaritamamṛtakīrtervarṇitaṃ vyāsaputraiḥ | jagadaghabhidalaṃ tadbhaktasatkarṇapūraṃ bhagavati kṛtacitto yāti tatkṣemadhāma

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे मृताग्रजानयनं नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः॥ 85 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe mṛtāgrajānayanaṃ nāma pañcāśītitamo'dhyāyaḥ