Skandha 10, Adhyāya 86

राजोवाच ।ब्रह्मन् वेदितुमिच्छामः स्वसारां रामकृष्णयोः ।यथोपयेमे विजयो या ममासीत्पितामही॥ 1 ॥

rājovāca | brahman veditumicchāmaḥ svasārāṃ rāmakṛṣṇayoḥ | yathopayeme vijayo yā mamāsītpitāmahī

अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन्नवनीं प्रभुः ।गतः प्रभासमशृणोन्मातुलेयीं स आत्मनः॥ 2 ॥

arjunastīrthayātrāyāṃ paryaṭannavanīṃ prabhuḥ | gataḥ prabhāsamaśṛṇonmātuleyīṃ sa ātmanaḥ

दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे ।तल्लिप्सुः स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात्॥ 3 ॥

duryodhanāya rāmastāṃ dāsyatīti na cāpare | tallipsuḥ sa yatirbhūtvā tridaṇḍī dvārakāmagāt

तत्र वै वार्षिकान् मासानवात्सीत्स्वार्थसाधकः ।पौरैः सभाजितोऽभीक्ष्णं रामेणाजानता च सः॥ 4 ॥

tatra vai vārṣikān māsānavātsītsvārthasādhakaḥ | pauraiḥ sabhājito'bhīkṣṇaṃ rāmeṇājānatā ca saḥ

एकदा गृहमानीय आतिथ्येन निमन्त्र्य तम् ।श्रद्धयोपहृतं भैक्ष्यं बलेन बुभुजे किल॥ 5 ॥

ekadā gṛhamānīya ātithyena nimantrya tam | śraddhayopahṛtaṃ bhaikṣyaṃ balena bubhuje kila

सोऽपश्यत्तत्र महतीं कन्यां वीरमनोहराम् ।प्रीत्युत्फुल्लेक्षणस्तस्यां भावक्षुब्धं मनो दधे॥ 6 ॥

so'paśyattatra mahatīṃ kanyāṃ vīramanoharām | prītyutphullekṣaṇastasyāṃ bhāvakṣubdhaṃ mano dadhe

सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयङ्गमम् ।हसन्ती व्रीडितापाङ्गी तन्न्यस्तहृदयेक्षणा॥ 7 ॥

sāpi taṃ cakame vīkṣya nārīṇāṃ hṛdayaṅgamam | hasantī vrīḍitāpāṅgī tannyastahṛdayekṣaṇā

तां परं समनुध्यायन्नन्तरं प्रेप्सुरर्जुनः ।न लेभे शं भ्रमच्चित्तः कामेनातिबलीयसा॥ 8 ॥

tāṃ paraṃ samanudhyāyannantaraṃ prepsurarjunaḥ | na lebhe śaṃ bhramaccittaḥ kāmenātibalīyasā

महत्यां देवयात्रायां रथस्थां दुर्गनिर्गताम् ।जहारानुमतः पित्रोः कृष्णस्य च महारथः॥ 9 ॥

mahatyāṃ devayātrāyāṃ rathasthāṃ durganirgatām | jahārānumataḥ pitroḥ kṛṣṇasya ca mahārathaḥ

रथस्थो धनुरादाय शूरांश्चारुन्धतो भटान् ।विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्वभागं मृगराडिव॥ 10 ॥

rathastho dhanurādāya śūrāṃścārundhato bhaṭān | vidrāvya krośatāṃ svānāṃ svabhāgaṃ mṛgarāḍiva

तच्छ्रुत्वा क्षुभितो रामः पर्वणीव महार्णवः ।गृहीतपादः कृष्णेन सुहृद्भिश्चान्वशाम्यत॥ 11 ॥

tacchrutvā kṣubhito rāmaḥ parvaṇīva mahārṇavaḥ | gṛhītapādaḥ kṛṣṇena suhṛdbhiścānvaśāmyata

प्राहिणोत्पारिबर्हाणि वरवध्वोर्मुदा बलः ।महाधनोपस्करेभरथाश्वनरयोषितः॥ 12 ॥

prāhiṇotpāribarhāṇi varavadhvormudā balaḥ | mahādhanopaskarebharathāśvanarayoṣitaḥ

कृष्णस्यासीद्द्विजश्रेष्ठः श्रुतदेव इति श्रुतः ।कृष्णैकभक्त्या पूर्णार्थः शान्तः कविरलम्पटः॥ 13 ॥

kṛṣṇasyāsīddvijaśreṣṭhaḥ śrutadeva iti śrutaḥ | kṛṣṇaikabhaktyā pūrṇārthaḥ śāntaḥ kaviralampaṭaḥ

स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी ।अनीहयाऽऽगताहार्यनिर्वर्तितनिजक्रियः॥ 14 ॥

sa uvāsa videheṣu mithilāyāṃ gṛhāśramī | anīhayā''gatāhāryanirvartitanijakriyaḥ

यात्रामात्रं त्वहरहर्दैवादुपनमत्युत ।नाधिकं तावता तुष्टः क्रियाश्चक्रे यथोचिताः॥ 15 ॥

yātrāmātraṃ tvaharahardaivādupanamatyuta | nādhikaṃ tāvatā tuṣṭaḥ kriyāścakre yathocitāḥ

तथा तद्राष्ट्रपालोऽङ्ग बहुलाश्व इति श्रुतः ।मैथिलो निरहम्मान उभावप्यच्युतप्रियौ॥ 16 ॥

tathā tadrāṣṭrapālo'ṅga bahulāśva iti śrutaḥ | maithilo nirahammāna ubhāvapyacyutapriyau

तयोः प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहृतं रथम् ।आरुह्य साकं मुनिभिर्विदेहान् प्रययौ प्रभुः॥ 17 ॥

tayoḥ prasanno bhagavān dārukeṇāhṛtaṃ ratham | āruhya sākaṃ munibhirvidehān prayayau prabhuḥ

नारदो वामदेवोऽत्रिः कृष्णो रामोऽसितोऽरुणिः ।अहं बृहस्पतिः कण्वो मैत्रेयश्च्यवनादयः॥ 18 ॥

nārado vāmadevo'triḥ kṛṣṇo rāmo'sito'ruṇiḥ | ahaṃ bṛhaspatiḥ kaṇvo maitreyaścyavanādayaḥ

तत्र तत्र तमायान्तं पौरा जानपदा नृप ।उपतस्थुः सार्घ्यहस्ता ग्रहैः सूर्यमिवोदितम्॥ 19 ॥

tatra tatra tamāyāntaṃ paurā jānapadā nṛpa | upatasthuḥ sārghyahastā grahaiḥ sūryamivoditam

आनर्तधन्वकुरुजाङ्गलकङ्कमत्स्य- पाञ्चालकुन्तिमधुकेकयकोसलार्णाः ।अन्ये च तन्मुखसरोजमुदारहास- स्निग्धेक्षणं नृप पपुर्दृशिभिर्नृनार्यः॥ 20 ॥

ānartadhanvakurujāṅgalakaṅkamatsya- pāñcālakuntimadhukekayakosalārṇāḥ | anye ca tanmukhasarojamudārahāsa- snigdhekṣaṇaṃ nṛpa papurdṛśibhirnṛnāryaḥ

तेभ्यः स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रदृग्भ्यः क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन् ।शृण्वन् दिगन्तधवलं स्वयशोऽशुभघ्नं गीतं सुरैर्नृभिरगाच्छनकैर्विदेहान्॥ 21 ॥

tebhyaḥ svavīkṣaṇavinaṣṭatamisradṛgbhyaḥ kṣemaṃ trilokagururarthadṛśaṃ ca yacchan | śṛṇvan digantadhavalaṃ svayaśo'śubhaghnaṃ gītaṃ surairnṛbhiragācchanakairvidehān

तेऽच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य पौरा जानपदा नृप ।अभीयुर्मुदितास्तस्मै गृहीतार्हणपाणयः॥ 22 ॥

te'cyutaṃ prāptamākarṇya paurā jānapadā nṛpa | abhīyurmuditāstasmai gṛhītārhaṇapāṇayaḥ

दृष्ट्वा त उत्तमश्लोकं प्रीत्युत्फुल्लाननाशयाः ।कैर्धृताञ्जलिभिर्नेमुः श्रुतपूर्वांस्तथा मुनीन्॥ 23 ॥

dṛṣṭvā ta uttamaślokaṃ prītyutphullānanāśayāḥ | kairdhṛtāñjalibhirnemuḥ śrutapūrvāṃstathā munīn

स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानौ तं जगद्गुरुम् ।मैथिलः श्रुतदेवश्च पादयोः पेततुः प्रभोः॥ 24 ॥

svānugrahāya samprāptaṃ manvānau taṃ jagadgurum | maithilaḥ śrutadevaśca pādayoḥ petatuḥ prabhoḥ

न्यमन्त्रयेतां दाशार्हमातिथ्येन सह द्विजैः ।मैथिलः श्रुतदेवश्च युगपत्संहताञ्जली॥ 25 ॥

nyamantrayetāṃ dāśārhamātithyena saha dvijaiḥ | maithilaḥ śrutadevaśca yugapatsaṃhatāñjalī

भगवांस्तदभिप्रेत्य द्वयोः प्रियचिकीर्षया ।उभयोराविशद्गेहमुभाभ्यां तदलक्षितः॥ 26 ॥

bhagavāṃstadabhipretya dvayoḥ priyacikīrṣayā | ubhayorāviśadgehamubhābhyāṃ tadalakṣitaḥ

श्रोतुमप्यसतां दूरान् जनकः स्वगृहागतान् ।आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामनाः॥ 27 ॥

śrotumapyasatāṃ dūrān janakaḥ svagṛhāgatān | ānīteṣvāsanāgryeṣu sukhāsīnān mahāmanāḥ

प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षणः ।नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनीः॥ 28 ॥

pravṛddhabhaktyā uddharṣahṛdayāsrāvilekṣaṇaḥ | natvā tadaṅghrīn prakṣālya tadapo lokapāvanīḥ

सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयाञ्चक्र ईश्वरान् ।गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषैः॥ 29 ॥

sakuṭumbo vahan mūrdhnā pūjayāñcakra īśvarān | gandhamālyāmbarākalpadhūpadīpārghyagovṛṣaiḥ

वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहान्नतर्पितान् ।पादावङ्कगतौ विष्णोः संस्पृशञ्छनकैर्मुदा॥ 30 ॥

vācā madhurayā prīṇannidamāhānnatarpitān | pādāvaṅkagatau viṣṇoḥ saṃspṛśañchanakairmudā

राजोवाच ।भवान् हि सर्वभूतानामात्मा साक्षी स्वदृग्विभो ।अथ नस्त्वत्पदाम्भोजं स्मरतां दर्शनं गतः॥ 31 ॥

rājovāca | bhavān hi sarvabhūtānāmātmā sākṣī svadṛgvibho | atha nastvatpadāmbhojaṃ smaratāṃ darśanaṃ gataḥ

स्ववचस्तदृतं कर्तुमस्मद्दृग्गोचरो भवान् ।यदात्थैकान्तभक्तान्मे नानन्तः श्रीरजः प्रियः॥ 32 ॥

svavacastadṛtaṃ kartumasmaddṛggocaro bhavān | yadātthaikāntabhaktānme nānantaḥ śrīrajaḥ priyaḥ

को नु त्वच्चरणाम्भोजमेवंविद्विसृजेत्पुमान् ।निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मदः॥ 33 ॥

ko nu tvaccaraṇāmbhojamevaṃvidvisṛjetpumān | niṣkiñcanānāṃ śāntānāṃ munīnāṃ yastvamātmadaḥ

योऽवतीर्य यदोर्वंशे नृणां संसरतामिह ।यशो वितेने तच्छान्त्यै त्रैलोक्यवृजिनापहम्॥ 34 ॥

yo'vatīrya yadorvaṃśe nṛṇāṃ saṃsaratāmiha | yaśo vitene tacchāntyai trailokyavṛjināpaham

नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे ।नारायणाय ऋषये सुशान्तं तप ईयुषे॥ 35 ॥

namastubhyaṃ bhagavate kṛṣṇāyākuṇṭhamedhase | nārāyaṇāya ṛṣaye suśāntaṃ tapa īyuṣe

दिनानि कतिचिद्भूमन् गृहान् नो निवस द्विजैः ।समेतः पादरजसा पुनीहीदं निमेः कुलम्॥ 36 ॥

dināni katicidbhūman gṛhān no nivasa dvijaiḥ | sametaḥ pādarajasā punīhīdaṃ nimeḥ kulam

इत्युपामन्त्रितो राज्ञा भगवांल्लोकभावनः ।उवास कुर्वन् कल्याणं मिथिलानरयोषिताम्॥ 37 ॥

ityupāmantrito rājñā bhagavāṃllokabhāvanaḥ | uvāsa kurvan kalyāṇaṃ mithilānarayoṣitām

श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहाञ्जनको यथा ।नत्वा मुनीन् सुसंहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह॥ 38 ॥

śrutadevo'cyutaṃ prāptaṃ svagṛhāñjanako yathā | natvā munīn susaṃhṛṣṭo dhunvan vāso nanarta ha

तृणपीठबृषीष्वेतानानीतेषूपवेश्य सः ।स्वागतेनाभिनन्द्याङ्घ्रीन् सभार्योऽवनिजे मुदा॥ 39 ॥

tṛṇapīṭhabṛṣīṣvetānānīteṣūpaveśya saḥ | svāgatenābhinandyāṅghrīn sabhāryo'vanije mudā

तदम्भसा महाभाग आत्मानं स गृहान्वयम् ।स्नापयाञ्चक्र उद्धर्षो लब्धसर्वमनोरथः॥ 40 ॥

tadambhasā mahābhāga ātmānaṃ sa gṛhānvayam | snāpayāñcakra uddharṣo labdhasarvamanorathaḥ

फलार्हणोशीरशिवामृताम्बुभि- र्मृदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजैः ।आराधयामास यथोपपन्नया सपर्यया सत्त्वविवर्धनान्धसा॥ 41 ॥

phalārhaṇośīraśivāmṛtāmbubhi- rmṛdā surabhyā tulasīkuśāmbujaiḥ | ārādhayāmāsa yathopapannayā saparyayā sattvavivardhanāndhasā

स तर्कयामास कुतो ममान्वभू- द्गृहान्धकुपे पतितस्य सङ्गमः ।यः सर्वतीर्थास्पदपादरेणुभिः कृष्णेन चास्यात्मनिकेतभूसुरैः॥ 42 ॥

sa tarkayāmāsa kuto mamānvabhū- dgṛhāndhakupe patitasya saṅgamaḥ | yaḥ sarvatīrthāspadapādareṇubhiḥ kṛṣṇena cāsyātmaniketabhūsuraiḥ

सूपविष्टान् कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थितः ।सभार्यस्वजनापत्य उवाचाङ्घ्र्यभिमर्शनः॥ 43 ॥

sūpaviṣṭān kṛtātithyān śrutadeva upasthitaḥ | sabhāryasvajanāpatya uvācāṅghryabhimarśanaḥ

नाद्य नो दर्शनं प्राप्तः परं परमपूरुषः ।यर्हीदं शक्तिभिः सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्यात्मसत्तया॥ 44 ॥

nādya no darśanaṃ prāptaḥ paraṃ paramapūruṣaḥ | yarhīdaṃ śaktibhiḥ sṛṣṭvā praviṣṭo hyātmasattayā

यथा शयानः पुरुषो मनसैवात्ममायया ।सृष्ट्वा लोकं परं स्वाप्नमनुविश्यावभासते॥ 45 ॥

yathā śayānaḥ puruṣo manasaivātmamāyayā | sṛṣṭvā lokaṃ paraṃ svāpnamanuviśyāvabhāsate

शृण्वतां गदतां शश्वदर्चतां त्वाभिवन्दताम् ।नृणां संवदतामन्तर्हृदि भास्यमलात्मनाम्॥ 46 ॥

śṛṇvatāṃ gadatāṃ śaśvadarcatāṃ tvābhivandatām | nṛṇāṃ saṃvadatāmantarhṛdi bhāsyamalātmanām

हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थः कर्मविक्षिप्तचेतसाम् ।आत्मशक्तिभिरग्राह्योऽप्यन्त्युपेतगुणात्मनाम्॥ 47 ॥

hṛdistho'pyatidūrasthaḥ karmavikṣiptacetasām | ātmaśaktibhiragrāhyo'pyantyupetaguṇātmanām

नमोऽस्तु तेऽध्यात्मविदां परात्मने अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे ।सकारणाकारणलिङ्गमीयुषे स्वमाययासंवृतरुद्धदृष्टये॥ 48 ॥

namo'stu te'dhyātmavidāṃ parātmane anātmane svātmavibhaktamṛtyave | sakāraṇākāraṇaliṅgamīyuṣe svamāyayāsaṃvṛtaruddhadṛṣṭaye

स त्वं शाधि स्वभृत्यान्नः किं देव करवाम हे ।एतदन्तो नृणां क्लेशो यद्भवानक्षिगोचरः॥ 49 ॥

sa tvaṃ śādhi svabhṛtyānnaḥ kiṃ deva karavāma he | etadanto nṛṇāṃ kleśo yadbhavānakṣigocaraḥ

तदुक्तमित्युपाकर्ण्य भगवान् प्रणतार्तिहा ।गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसंस्तमुवाच ह॥ 50 ॥

taduktamityupākarṇya bhagavān praṇatārtihā | gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ prahasaṃstamuvāca ha

ब्रह्मंस्तेऽनुग्रहार्थाय सम्प्राप्तान् विद्ध्यमून् मुनीन् ।सञ्चरन्ति मया लोकान् पुनन्तः पादरेणुभिः॥ 51 ॥

brahmaṃste'nugrahārthāya samprāptān viddhyamūn munīn | sañcaranti mayā lokān punantaḥ pādareṇubhiḥ

देवाः क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शनस्पर्शनार्चनैः ।शनैः पुनन्ति कालेन तदप्यर्हत्तमेक्षया॥ 52 ॥

devāḥ kṣetrāṇi tīrthāni darśanasparśanārcanaiḥ | śanaiḥ punanti kālena tadapyarhattamekṣayā

ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान् सर्वेषां प्राणिनामिह ।तपसा विद्यया तुष्ट्या किमु मत्कलया युतः॥ 53 ॥

brāhmaṇo janmanā śreyān sarveṣāṃ prāṇināmiha | tapasā vidyayā tuṣṭyā kimu matkalayā yutaḥ

न ब्राह्मणान्मे दयितं रूपमेतच्चतुर्भुजम् ।सर्ववेदमयो विप्रः सर्वदेवमयो ह्यहम्॥ 54 ॥

na brāhmaṇānme dayitaṃ rūpametaccaturbhujam | sarvavedamayo vipraḥ sarvadevamayo hyaham

दुष्प्रज्ञा अविदित्वैवमवजानन्त्यसूयवः ।गुरुं मां विप्रमात्मानमर्चादाविज्यदृष्टयः॥ 55 ॥

duṣprajñā aviditvaivamavajānantyasūyavaḥ | guruṃ māṃ vipramātmānamarcādāvijyadṛṣṭayaḥ

चराचरमिदं विश्वं भावा ये चास्य हेतवः ।मद्रूपाणीति चेतस्याधत्ते विप्रो मदीक्षया॥ 56 ॥

carācaramidaṃ viśvaṃ bhāvā ye cāsya hetavaḥ | madrūpāṇīti cetasyādhatte vipro madīkṣayā

तस्माद्ब्रह्मऋषीनेतान् ब्रह्मन् मच्छ्रद्धयार्चय ।एवं चेदर्चितोऽस्म्यद्धा नान्यथा भूरिभूतिभिः॥ 57 ॥

tasmādbrahmaṛṣīnetān brahman macchraddhayārcaya | evaṃ cedarcito'smyaddhā nānyathā bhūribhūtibhiḥ

स इत्थं प्रभुणाऽऽदिष्टः सह कृष्णान् द्विजोत्तमान् ।आराध्यैकात्मभावेन मैथिलश्चाप सद्गतिम्॥ 58 ॥

sa itthaṃ prabhuṇā''diṣṭaḥ saha kṛṣṇān dvijottamān | ārādhyaikātmabhāvena maithilaścāpa sadgatim

एवं स्वभक्तयो राजन् भगवान् भक्तभक्तिमान् ।उषित्वाऽऽदिश्य सन्मार्गं पुनर्द्वारवतीमगात्॥ 59 ॥

evaṃ svabhaktayo rājan bhagavān bhaktabhaktimān | uṣitvā''diśya sanmārgaṃ punardvāravatīmagāt

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे श्रुतदेवानुग्रहो नाम षडशीतितमोऽध्यायः॥ 86 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe śrutadevānugraho nāma ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ