Skandha 10, Adhyāya 88

राजोवाच ।देवासुरमनुष्येषु ये भजन्त्यशिवं शिवम् ।प्रायस्ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्याः पतिं हरिम्॥ 1 ॥

rājovāca | devāsuramanuṣyeṣu ye bhajantyaśivaṃ śivam | prāyaste dhanino bhojā na tu lakṣmyāḥ patiṃ harim

एतद्वेदितुमिच्छामः सन्देहोऽत्र महान् हि नः ।विरुद्धशीलयोः प्रभ्वोर्विरुद्धा भजतां गतिः॥ 2 ॥

etadveditumicchāmaḥ sandeho'tra mahān hi naḥ | viruddhaśīlayoḥ prabhvorviruddhā bhajatāṃ gatiḥ

शिवः शक्तियुतः शश्वत्त्रिलिङ्गो गुणसंवृतः ।वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा॥ 3 ॥

śivaḥ śaktiyutaḥ śaśvattriliṅgo guṇasaṃvṛtaḥ | vaikārikastaijasaśca tāmasaścetyahaṃ tridhā

ततो विकारा अभवन् षोडशामीषु कञ्चन ।उपधावन् विभूतीनां सर्वासामश्नुते गतिम्॥ 4 ॥

tato vikārā abhavan ṣoḍaśāmīṣu kañcana | upadhāvan vibhūtīnāṃ sarvāsāmaśnute gatim

हरिर्हि निर्गुणः साक्षात्पुरुषः प्रकृतेः परः ।स सर्वदृगुपद्रष्टा तं भजन् निर्गुणो भवेत्॥ 5 ॥

harirhi nirguṇaḥ sākṣātpuruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ | sa sarvadṛgupadraṣṭā taṃ bhajan nirguṇo bhavet

निवृत्तेष्वश्वमेधेषु राजा युष्मत्पितामहः ।शृण्वन् भगवतो धर्मानपृच्छदिदमच्युतम्॥ 6 ॥

nivṛtteṣvaśvamedheṣu rājā yuṣmatpitāmahaḥ | śṛṇvan bhagavato dharmānapṛcchadidamacyutam

स आह भगवांस्तस्मै प्रीतः शुश्रूषवे प्रभुः ।नृणां निःश्रेयसार्थाय योऽवतीर्णो यदोः कुले॥ 7 ॥

sa āha bhagavāṃstasmai prītaḥ śuśrūṣave prabhuḥ | nṛṇāṃ niḥśreyasārthāya yo'vatīrṇo yadoḥ kule

यस्याहमनुगृह्णामि हरिष्ये तद्धनं शनैः ।ततोऽधनं त्यजन्त्यस्य स्वजना दुःखदुःखितम्॥ 8 ॥

yasyāhamanugṛhṇāmi hariṣye taddhanaṃ śanaiḥ | tato'dhanaṃ tyajantyasya svajanā duḥkhaduḥkhitam

स यदा वितथोद्योगो निर्विण्णः स्याद्धनेहया ।मत्परैः कृतमैत्रस्य करिष्ये मदनुग्रहम्॥ 9 ॥

sa yadā vitathodyogo nirviṇṇaḥ syāddhanehayā | matparaiḥ kṛtamaitrasya kariṣye madanugraham

तद्ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्मात्रं सदनन्तकम् ।अतो मां सुदुराराध्यं हित्वान्यान् भजते जनः॥ 10 ॥

tadbrahma paramaṃ sūkṣmaṃ cinmātraṃ sadanantakam | ato māṃ sudurārādhyaṃ hitvānyān bhajate janaḥ

ततस्त आशुतोषेभ्यो लब्धराज्यश्रियोद्धताः ।मत्ताः प्रमत्ता वरदान् विस्मरन्त्यवजानते॥ 11 ॥

tatasta āśutoṣebhyo labdharājyaśriyoddhatāḥ | mattāḥ pramattā varadān vismarantyavajānate

शापप्रसादयोरीशा ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।सद्यः शापप्रसादोऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युतः॥ 12 ॥

śāpaprasādayorīśā brahmaviṣṇuśivādayaḥ | sadyaḥ śāpaprasādo'ṅga śivo brahmā na cācyutaḥ

अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।वृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाऽऽप सङ्कटम्॥ 13 ॥

atra codāharantīmamitihāsaṃ purātanam | vṛkāsurāya giriśo varaṃ dattvā''pa saṅkaṭam

वृको नामासुरः पुत्रः शकुनेः पथि नारदम् ।दृष्ट्वाऽऽशुतोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मतिः॥ 14 ॥

vṛko nāmāsuraḥ putraḥ śakuneḥ pathi nāradam | dṛṣṭvā''śutoṣaṃ papraccha deveṣu triṣu durmatiḥ

स आह देवं गिरिशमुपाधावाशु सिद्ध्यसि ।योऽल्पाभ्यां गुणदोषाभ्यामाशु तुष्यति कुप्यति॥ 15 ॥

sa āha devaṃ giriśamupādhāvāśu siddhyasi | yo'lpābhyāṃ guṇadoṣābhyāmāśu tuṣyati kupyati

दशास्यबाणयोस्तुष्टः स्तुवतोर्वन्दिनोरिव ।ऐश्वर्यमतुलं दत्त्वा तत आप सुसङ्कटम्॥ 16 ॥

daśāsyabāṇayostuṣṭaḥ stuvatorvandinoriva | aiśvaryamatulaṃ dattvā tata āpa susaṅkaṭam

इत्यादिष्टस्तमसुर उपाधावत्स्वगात्रतः ।केदार आत्मक्रव्येण जुह्वानोऽग्निमुखं हरम्॥ 17 ॥

ityādiṣṭastamasura upādhāvatsvagātrataḥ | kedāra ātmakravyeṇa juhvāno'gnimukhaṃ haram

देवोपलब्धिमप्राप्य निर्वेदात्सप्तमेऽहनि ।शिरोऽवृश्चत्स्वधितिना तत्तीर्थक्लिन्नमूर्धजम्॥ 18 ॥

devopalabdhimaprāpya nirvedātsaptame'hani | śiro'vṛścatsvadhitinā tattīrthaklinnamūrdhajam

तदा महाकारुणिकः स धूर्जटि- र्यथा वयं चाग्निरिवोत्थितोऽनलात् ।निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर्न्यवारय- त्तत्स्पर्शनाद्भूय उपस्कृताकृतिः॥ 19 ॥

tadā mahākāruṇikaḥ sa dhūrjaṭi- ryathā vayaṃ cāgnirivotthito'nalāt | nigṛhya dorbhyāṃ bhujayornyavāraya- ttatsparśanādbhūya upaskṛtākṛtiḥ

तमाह चाङ्गालमलं वृणीष्व मे यथाभिकामं वितरामि ते वरम् ।प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यता- महो त्वयाऽऽत्मा भृशमर्द्यते वृथा॥ 20 ॥

tamāha cāṅgālamalaṃ vṛṇīṣva me yathābhikāmaṃ vitarāmi te varam | prīyeya toyena nṛṇāṃ prapadyatā- maho tvayā''tmā bhṛśamardyate vṛthā

देवं स वव्रे पापीयान् वरं भूतभयावहम् ।यस्य यस्य करं शीर्ष्णि धास्ये स म्रियतामिति॥ 21 ॥

devaṃ sa vavre pāpīyān varaṃ bhūtabhayāvaham | yasya yasya karaṃ śīrṣṇi dhāsye sa mriyatāmiti

तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रो दुर्मना इव भारत ।ओं इति प्रहसंस्तस्मै ददेऽहेरमृतं यथा॥ 22 ॥

tacchrutvā bhagavān rudro durmanā iva bhārata | oṃ iti prahasaṃstasmai dade'heramṛtaṃ yathā

इत्युक्तः सोऽसुरो नूनं गौरीहरणलालसः ।स तद्वरपरीक्षार्थं शम्भोर्मूर्ध्नि किलासुरः ।स्वहस्तं धातुमारेभे सोऽबिभ्यत्स्वकृताच्छिवः॥ 23 ॥

ityuktaḥ so'suro nūnaṃ gaurīharaṇalālasaḥ | sa tadvaraparīkṣārthaṃ śambhormūrdhni kilāsuraḥ | svahastaṃ dhātumārebhe so'bibhyatsvakṛtācchivaḥ

तेनोपसृष्टः सन्त्रस्तः पराधावन् सवेपथुः ।यावदन्तं दिवो भूमेः काष्ठानामुदगादुदक्॥ 24 ॥

tenopasṛṣṭaḥ santrastaḥ parādhāvan savepathuḥ | yāvadantaṃ divo bhūmeḥ kāṣṭhānāmudagādudak

अजानन्तः प्रतिविधिं तूष्णीमासन् सुरेश्वराः ।ततो वैकुण्ठमगमद्भास्वरं तमसः परम्॥ 25 ॥

ajānantaḥ pratividhiṃ tūṣṇīmāsan sureśvarāḥ | tato vaikuṇṭhamagamadbhāsvaraṃ tamasaḥ param

यत्र नारायणः साक्षान्न्यासिनां परमा गतिः ।शान्तानां न्यस्तदण्डानां यतो नावर्तते गतः॥ 26 ॥

yatra nārāyaṇaḥ sākṣānnyāsināṃ paramā gatiḥ | śāntānāṃ nyastadaṇḍānāṃ yato nāvartate gataḥ

तं तथाव्यसनं दृष्ट्वा भगवान् वृजिनार्दनः ।दूरात्प्रत्युदियाद्भूत्वा वटुको योगमायया॥ 27 ॥

taṃ tathāvyasanaṃ dṛṣṭvā bhagavān vṛjinārdanaḥ | dūrātpratyudiyādbhūtvā vaṭuko yogamāyayā

मेखलाजिनदण्डाक्षैस्तेजसाग्निरिव ज्वलन् ।अभिवादयामास च तं कुशपाणिर्विनीतवत्॥ 28 ॥

mekhalājinadaṇḍākṣaistejasāgniriva jvalan | abhivādayāmāsa ca taṃ kuśapāṇirvinītavat

शाकुनेय भवान् व्यक्तं श्रान्तः किं दूरमागतः ।क्षणं विश्रम्यतां पुंस आत्मायं सर्वकामधुक्॥ 29 ॥

śākuneya bhavān vyaktaṃ śrāntaḥ kiṃ dūramāgataḥ | kṣaṇaṃ viśramyatāṃ puṃsa ātmāyaṃ sarvakāmadhuk

यदि नः श्रवणायालं युष्मद्व्यवसितं विभो ।भण्यतां प्रायशः पुम्भिर्धृतैः स्वार्थान् समीहते॥ 30 ॥

yadi naḥ śravaṇāyālaṃ yuṣmadvyavasitaṃ vibho | bhaṇyatāṃ prāyaśaḥ pumbhirdhṛtaiḥ svārthān samīhate

एवं भगवता पृष्टो वचसामृतवर्षिणा ।गतक्लमोऽब्रवीत्तस्मै यथापूर्वमनुष्ठितम्॥ 31 ॥

evaṃ bhagavatā pṛṣṭo vacasāmṛtavarṣiṇā | gataklamo'bravīttasmai yathāpūrvamanuṣṭhitam

एवं चेत्तर्हि तद्वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि ।यो दक्षशापात्पैशाच्यं प्राप्तः प्रेतपिशाचराट्॥ 32 ॥

evaṃ cettarhi tadvākyaṃ na vayaṃ śraddadhīmahi | yo dakṣaśāpātpaiśācyaṃ prāptaḥ pretapiśācarāṭ

यदि वस्तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्गुरौ ।तर्ह्यङ्गाशु स्वशिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम्॥ 33 ॥

yadi vastatra viśrambho dānavendra jagadgurau | tarhyaṅgāśu svaśirasi hastaṃ nyasya pratīyatām

यद्यसत्यं वचः शम्भोः कथञ्चिद्दानवर्षभ ।तदैनं जह्यसद्वाचं न यद्वक्तानृतं पुनः॥ 34 ॥

yadyasatyaṃ vacaḥ śambhoḥ kathañciddānavarṣabha | tadainaṃ jahyasadvācaṃ na yadvaktānṛtaṃ punaḥ

इत्थं भगवतश्चित्रैर्वचोभिः स सुपेशलैः ।भिन्नधीर्विस्मृतः शीर्ष्णि स्वहस्तं कुमतिर्व्यधात्॥ 35 ॥

itthaṃ bhagavataścitrairvacobhiḥ sa supeśalaiḥ | bhinnadhīrvismṛtaḥ śīrṣṇi svahastaṃ kumatirvyadhāt

अथापतद्भिन्नशिराः वज्राहत इव क्षणात् ।जयशब्दो नमःशब्दः साधुशब्दोऽभवद्दिवि॥ 36 ॥

athāpatadbhinnaśirāḥ vajrāhata iva kṣaṇāt | jayaśabdo namaḥśabdaḥ sādhuśabdo'bhavaddivi

मुमुचुः पुष्पवर्षाणि हते पापे वृकासुरे ।देवर्षिपितृगन्धर्वा मोचितः सङ्कटाच्छिवः॥ 37 ॥

mumucuḥ puṣpavarṣāṇi hate pāpe vṛkāsure | devarṣipitṛgandharvā mocitaḥ saṅkaṭācchivaḥ

मुक्तं गिरिशमभ्याह भगवान् पुरुषोत्तमः ।अहो देव महादेव पापोऽयं स्वेन पाप्मना॥ 38 ॥

muktaṃ giriśamabhyāha bhagavān puruṣottamaḥ | aho deva mahādeva pāpo'yaṃ svena pāpmanā

हतः को नु महत्स्वीश जन्तुर्वै कृतकिल्बिषः ।क्षेमी स्यात्किमु विश्वेशे कृतागस्को जगद्गुरौ॥ 39 ॥

hataḥ ko nu mahatsvīśa janturvai kṛtakilbiṣaḥ | kṣemī syātkimu viśveśe kṛtāgasko jagadgurau

य एवमव्याकृतशक्त्युदन्वतः परस्य साक्षात्परमात्मनो हरेः ।गिरित्रमोक्षं कथयेच्छृणोति वा विमुच्यते संसृतिभिस्तथारिभिः॥ 40 ॥

ya evamavyākṛtaśaktyudanvataḥ parasya sākṣātparamātmano hareḥ | giritramokṣaṃ kathayecchṛṇoti vā vimucyate saṃsṛtibhistathāribhiḥ

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे रुद्रमोक्षणं नामाष्टाशीतितमोऽध्यायः॥ 88 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe rudramokṣaṇaṃ nāmāṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ