Skandha 11, Adhyāya 14

वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिनः ।तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता॥ 1 ॥

vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ | teṣāṃ vikalpaprādhānyamutāho ekamukhyatā

भवतोदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षितः ।निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मनः॥ 2 ॥

bhavatodāhṛtaḥ svāmin bhaktiyogo'napekṣitaḥ | nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayyāviśenmanaḥ

कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता ।मयाऽऽदौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मकः॥ 3 ॥

kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ vedasaṃjñitā | mayā''dau brahmaṇe proktā dharmo yasyāṃ madātmakaḥ

तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षयः॥ 4 ॥

tena proktā ca putrāya manave pūrvajāya sā | tato bhṛgvādayo'gṛhṇan sapta brahmamaharṣayaḥ

तेभ्यः पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यकाः ।मनुष्याः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरचारणाः॥ 5 ॥

tebhyaḥ pitṛbhyastatputrā devadānavaguhyakāḥ | manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharacāraṇāḥ

किन्देवाः किन्नरा नागा रक्षः किम्पुरुषादयः ।बह्व्यस्तेषां प्रकृतयो रजःसत्त्वतमोभुवः॥ 6 ॥

kindevāḥ kinnarā nāgā rakṣaḥ kimpuruṣādayaḥ | bahvyasteṣāṃ prakṛtayo rajaḥsattvatamobhuvaḥ

याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा ।यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः स्रवन्ति हि॥ 7 ॥

yābhirbhūtāni bhidyante bhūtānāṃ patayastathā | yathāprakṛti sarveṣāṃ citrā vācaḥ sravanti hi

एवं प्रकृतिवैचित्र्याद्भिद्यन्ते मतयो नृणाम् ।पारम्पर्येण केषाञ्चित्पाखण्डमतयोऽपरे॥ 8 ॥

evaṃ prakṛtivaicitryādbhidyante matayo nṛṇām | pāramparyeṇa keṣāñcitpākhaṇḍamatayo'pare

मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि॥ 9 ॥

manmāyāmohitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha | śreyo vadantyanekāntaṃ yathākarma yathāruci

धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम् ।केचिद्यज्ञतपो दानं व्रतानि नियमान् यमान्॥ 10 ॥

dharmameke yaśaścānye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam | anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhojanam | kecidyajñatapo dānaṃ vratāni niyamān yamān

आद्यन्तवन्त एवैषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।दुःखोदर्कास्तमोनिष्ठाः क्षुद्रानन्दाः शुचार्पिताः॥ 11 ॥

ādyantavanta evaiṣāṃ lokāḥ karmavinirmitāḥ | duḥkhodarkāstamoniṣṭhāḥ kṣudrānandāḥ śucārpitāḥ

मय्यर्पितात्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः ।मयाऽऽत्मना सुखं यत्तत्कुतः स्याद्विषयात्मनाम्॥ 12 ॥

mayyarpitātmanaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ | mayā''tmanā sukhaṃ yattatkutaḥ syādviṣayātmanām

अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।मया सन्तुष्टमनसः सर्वाः सुखमया दिशः॥ 13 ॥

akiñcanasya dāntasya śāntasya samacetasaḥ | mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayā diśaḥ

न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनान्यत्॥ 14 ॥

na pārameṣṭhyaṃ na mahendradhiṣṇyaṃ na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam | na yogasiddhīrapunarbhavaṃ vā mayyarpitātmecchati madvinānyat

न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्करः ।न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवात्मा च यथा भवान्॥ 15 ॥

na tathā me priyatama ātmayonirna śaṅkaraḥ | na ca saṅkarṣaṇo na śrīrnaivātmā ca yathā bhavān

निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् ।अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्घ्रिरेणुभिः॥ 16 ॥

nirapekṣaṃ muniṃ śāntaṃ nirvairaṃ samadarśanam | anuvrajāmyahaṃ nityaṃ pūyeyetyaṅghrireṇubhiḥ

निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतसः शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सलाः ।कामैरनालब्धधियो जुषन्ति यत् तन्नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम॥ 17 ॥

niṣkiñcanā mayyanuraktacetasaḥ śāntā mahānto'khilajīvavatsalāḥ | kāmairanālabdhadhiyo juṣanti yat tannairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama

बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रियः ।प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते॥ 18 ॥

bādhyamāno'pi madbhakto viṣayairajitendriyaḥ | prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayairnābhibhūyate

यथाग्निः सुसमृद्धार्चिः करोत्येधांसि भस्मसात् ।तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्स्नशः॥ 19 ॥

yathāgniḥ susamṛddhārciḥ karotyedhāṃsi bhasmasāt | tathā madviṣayā bhaktiruddhavaināṃsi kṛtsnaśaḥ

न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव ।न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता॥ 20 ॥

na sādhayati māṃ yogo na sāṅkhyaṃ dharma uddhava | na svādhyāyastapastyāgo yathā bhaktirmamorjitā

भक्त्याहमेकया ग्राह्यः श्रद्धयाऽऽत्मा प्रियः सताम् ।भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि सम्भवात्॥ 21 ॥

bhaktyāhamekayā grāhyaḥ śraddhayā''tmā priyaḥ satām | bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākānapi sambhavāt

धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता ।मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि॥ 22 ॥

dharmaḥ satyadayopeto vidyā vā tapasānvitā | madbhaktyāpetamātmānaṃ na samyak prapunāti hi

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद्भक्त्या विनाऽऽशयः॥ 23 ॥

kathaṃ vinā romaharṣaṃ dravatā cetasā vinā | vinānandāśrukalayā śudhyedbhaktyā vinā''śayaḥ

वाग्गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च ।विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति॥ 24 ॥

vāggadgadā dravate yasya cittaṃ rudatyabhīkṣṇaṃ hasati kvacicca | vilajja udgāyati nṛtyate ca madbhaktiyukto bhuvanaṃ punāti

यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम् ।आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्भक्तियोगेन भजत्यथो माम्॥ 25 ॥

yathāgninā hema malaṃ jahāti dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam | ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya madbhaktiyogena bhajatyatho mām

यथा यथाऽऽत्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानैः ।तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम्॥ 26 ॥

yathā yathā''tmā parimṛjyate'sau matpuṇyagāthāśravaṇābhidhānaiḥ | tathā tathā paśyati vastu sūkṣmaṃ cakṣuryathaivāñjanasamprayuktam

विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते ।मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते॥ 27 ॥

viṣayān dhyāyataścittaṃ viṣayeṣu viṣajjate | māmanusmarataścittaṃ mayyeva pravilīyate

तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् ।हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम्॥ 28 ॥

tasmādasadabhidhyānaṃ yathā svapnamanoratham | hitvā mayi samādhatsva mano madbhāvabhāvitam

स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् ।क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रितः॥ 29 ॥

strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrata ātmavān | kṣeme vivikta āsīnaścintayenmāmatandritaḥ

न तथास्य भवेत्क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः ।योषित्सङ्गाद्यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः॥ 30 ॥

na tathāsya bhavetkleśo bandhaścānyaprasaṅgataḥ | yoṣitsaṅgādyathā puṃso yathā tatsaṅgisaṅgataḥ

यथा त्वामरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् ।ध्यायेन्मुमुक्षुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि॥ 31 ॥

yathā tvāmaravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam | dhyāyenmumukṣuretanme dhyānaṃ tvaṃ vaktumarhasi

सम आसन आसीनः समकायो यथासुखम् ।हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षणः॥ 32 ॥

sama āsana āsīnaḥ samakāyo yathāsukham | hastāvutsaṅga ādhāya svanāsāgrakṛtekṣaṇaḥ

प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ।विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रियः॥ 33 ॥

prāṇasya śodhayenmārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ | viparyayeṇāpi śanairabhyasennirjitendriyaḥ

हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् ।प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुनः संवेशयेत्स्वरम्॥ 34 ॥

hṛdyavicchinnamoṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisorṇavat | prāṇenodīrya tatrātha punaḥ saṃveśayetsvaram

एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् ।दशकृत्वस्त्रिषवणं मासादर्वाग्जितानिलः॥ 35 ॥

evaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇameva samabhyaset | daśakṛtvastriṣavaṇaṃ māsādarvāgjitānilaḥ

हृत्पुण्डरीकमन्तःस्थमूर्ध्वनालमधोमुखम् ।ध्यात्वोर्ध्वमुखमुन्निद्रमष्टपत्रं सकर्णिकम्॥ 36 ॥

hṛtpuṇḍarīkamantaḥsthamūrdhvanālamadhomukham | dhyātvordhvamukhamunnidramaṣṭapatraṃ sakarṇikam

कर्णिकायां न्यसेत्सूर्यसोमाग्नीनुत्तरोत्तरम् ।वह्निमध्ये स्मरेद्रूपं ममैतद्ध्यानमङ्गलम्॥ 37 ॥

karṇikāyāṃ nyasetsūryasomāgnīnuttarottaram | vahnimadhye smaredrūpaṃ mamaitaddhyānamaṅgalam

समं प्रशान्तं सुमुखं दीर्घचारुचतुर्भुजम् ।सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोलं शुचिस्मितम्॥ 38 ॥

samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghacārucaturbhujam | sucārusundaragrīvaṃ sukapolaṃ śucismitam

समानकर्णविन्यस्तस्फुरन्मकरकुण्डलम् ।हेमाम्बरं घनश्यामं श्रीवत्सश्रीनिकेतनम्॥ 39 ॥

samānakarṇavinyastasphuranmakarakuṇḍalam | hemāmbaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsaśrīniketanam

शङ्खचक्रगदापद्मवनमालाविभूषितम् ।नूपुरैर्विलसत्पादं कौस्तुभप्रभया युतम्॥ 40 ॥

śaṅkhacakragadāpadmavanamālāvibhūṣitam | nūpurairvilasatpādaṃ kaustubhaprabhayā yutam

द्युमत्किरीटकटककटिसूत्राङ्गदायुतम् ।सर्वाङ्गसुन्दरं हृद्यं प्रसादसुमुखेक्षणम्॥ 41 ॥

dyumatkirīṭakaṭakakaṭisūtrāṅgadāyutam | sarvāṅgasundaraṃ hṛdyaṃ prasādasumukhekṣaṇam

सुकुमारमभिध्यायेत्सर्वाङ्गेषु मनो दधत् ।इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसाऽऽकृष्य तन्मनः ।बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेन्मयि सर्वतः॥ 42 ॥

sukumāramabhidhyāyetsarvāṅgeṣu mano dadhat | indriyāṇīndriyārthebhyo manasā''kṛṣya tanmanaḥ | buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayenmayi sarvataḥ

तत्सर्वव्यापकं चित्तमाकृष्यैकत्र धारयेत् ।नान्यानि चिन्तयेद्भूयः सुस्मितं भावयेन्मुखम्॥ 43 ॥

tatsarvavyāpakaṃ cittamākṛṣyaikatra dhārayet | nānyāni cintayedbhūyaḥ susmitaṃ bhāvayenmukham

तत्र लब्धपदं चित्तमाकृष्य व्योम्नि धारयेत् ।तच्च त्यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥ 44 ॥

tatra labdhapadaṃ cittamākṛṣya vyomni dhārayet | tacca tyaktvā madāroho na kiñcidapi cintayet

एवं समाहितमतिर्मामेवात्मानमात्मनि ।विचष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिर्ज्योतिषि संयुतम्॥ 45 ॥

evaṃ samāhitamatirmāmevātmānamātmani | vicaṣṭe mayi sarvātman jyotirjyotiṣi saṃyutam

ध्यानेनेत्थं सुतीव्रेण युञ्जतो योगिनो मनः ।संयास्यत्याशु निर्वाणं द्रव्यज्ञानक्रियाभ्रमः॥ 46 ॥

dhyānenetthaṃ sutīvreṇa yuñjato yogino manaḥ | saṃyāsyatyāśu nirvāṇaṃ dravyajñānakriyābhramaḥ

संहितायां एकादशस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः॥ 14b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe caturdaśo'dhyāyaḥ