Skandha 11, Adhyāya 13

सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मनः ।सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात्सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि॥ 1 ॥

sattvaṃ rajastama iti guṇā buddherna cātmanaḥ | sattvenānyatamau hanyātsattvaṃ sattvena caiva hi

सत्त्वाद्धर्मो भवेद्वृद्धात्पुंसो मद्भक्तिलक्षणः ।सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्मः प्रवर्तते॥ 2 ॥

sattvāddharmo bhavedvṛddhātpuṃso madbhaktilakṣaṇaḥ | sāttvikopāsayā sattvaṃ tato dharmaḥ pravartate

धर्मो रजस्तमो हन्यात्सत्त्ववृद्धिरनुत्तमः ।आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते॥ 3 ॥

dharmo rajastamo hanyātsattvavṛddhiranuttamaḥ | āśu naśyati tanmūlo hyadharma ubhaye hate

आगमोऽपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च ।ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतवः॥ 4 ॥

āgamo'paḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca | dhyānaṃ mantro'tha saṃskāro daśaite guṇahetavaḥ

तत्तत्सात्त्विकमेवैषां यद्यद्वृद्धाः प्रचक्षते ।निन्दन्ति तामसं तत्तद्राजसं तदुपेक्षितम्॥ 5 ॥

tattatsāttvikamevaiṣāṃ yadyadvṛddhāḥ pracakṣate | nindanti tāmasaṃ tattadrājasaṃ tadupekṣitam

सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये ।ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत्स्मृतिरपोहनम्॥ 6 ॥

sāttvikānyeva seveta pumān sattvavivṛddhaye | tato dharmastato jñānaṃ yāvatsmṛtirapohanam

वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् ।एवं गुणव्यत्ययजो देहः शाम्यति तत्क्रियः॥ 7 ॥

veṇusaṅgharṣajo vahnirdagdhvā śāmyati tadvanam | evaṃ guṇavyatyayajo dehaḥ śāmyati tatkriyaḥ

विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदमापदाम् ।तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत्॥ 8 ॥

vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padamāpadām | tathāpi bhuñjate kṛṣṇa tatkathaṃ śvakharājavat

अहमित्यन्यथा बुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि ।उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः॥ 9 ॥

ahamityanyathā buddhiḥ pramattasya yathā hṛdi | utsarpati rajo ghoraṃ tato vaikārikaṃ manaḥ

रजोयुक्तस्य मनसः सङ्कल्पः सविकल्पकः ।ततः कामो गुणध्यानाद्दुःसहः स्याद्धि दुर्मतेः॥ 10 ॥

rajoyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ | tataḥ kāmo guṇadhyānādduḥsahaḥ syāddhi durmateḥ

करोति कामवशगः कर्माण्यविजितेन्द्रियः ।दुःखोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहितः॥ 11 ॥

karoti kāmavaśagaḥ karmāṇyavijitendriyaḥ | duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajovegavimohitaḥ

रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधीः पुनः ।अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते॥ 12 ॥

rajastamobhyāṃ yadapi vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ | atandrito mano yuñjan doṣadṛṣṭirna sajjate

अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनैः ।अनिर्विण्णो यथा कालं जितश्वासो जितासनः॥ 13 ॥

apramatto'nuyuñjīta mano mayyarpayañchanaiḥ | anirviṇṇo yathā kālaṃ jitaśvāso jitāsanaḥ

एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यैः सनकादिभिः ।सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धावेश्यते यथा॥ 14 ॥

etāvān yoga ādiṣṭo macchiṣyaiḥ sanakādibhiḥ | sarvato mana ākṛṣya mayyaddhāveśyate yathā

यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव ।योगमादिष्टवानेतद्रूपमिच्छामि वेदितुम्॥ 15 ॥

yadā tvaṃ sanakādibhyo yena rūpeṇa keśava | yogamādiṣṭavānetadrūpamicchāmi veditum

पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनकादयः ।पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम्॥ 16 ॥

putrā hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanakādayaḥ | papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasyaikāntikīṃ gatim

गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो ।कथमन्योन्यसन्त्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षोः॥ 17 ॥

guṇeṣvāviśate ceto guṇāścetasi ca prabho | kathamanyonyasantyāgo mumukṣoratititīrṣoḥ

एवं पृष्टो महादेवः स्वयम्भूर्भूतभावनः ।ध्यायमानः प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधीः॥ 18 ॥

evaṃ pṛṣṭo mahādevaḥ svayambhūrbhūtabhāvanaḥ | dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ nābhyapadyata karmadhīḥ

स मामचिन्तयद्देवः प्रश्नपारतितीर्षया ।तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा॥ 19 ॥

sa māmacintayaddevaḥ praśnapāratitīrṣayā | tasyāhaṃ haṃsarūpeṇa sakāśamagamaṃ tadā

दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् ।ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः को भवानिति॥ 20 ॥

dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pādābhivandanam | brahmāṇamagrataḥ kṛtvā papracchuḥ ko bhavāniti

इत्यहं मुनिभिः पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा ।यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे॥ 21 ॥

ityahaṃ munibhiḥ pṛṣṭastattvajijñāsubhistadā | yadavocamahaṃ tebhyastaduddhava nibodha me

वस्तुनो यद्यनानात्वमात्मनः प्रश्न ईदृशः ।कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रयः॥ 22 ॥

vastuno yadyanānātvamātmanaḥ praśna īdṛśaḥ | kathaṃ ghaṭeta vo viprā vakturvā me ka āśrayaḥ

पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः ।को भवानिति वः प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थकः॥ 23 ॥

pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ | ko bhavāniti vaḥ praśno vācārambho hyanarthakaḥ

मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियैः ।अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा॥ 24 ॥

manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate'nyairapīndriyaiḥ | ahameva na matto'nyaditi budhyadhvamañjasā

गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजाः ।जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मनः॥ 25 ॥

guṇeṣvāviśate ceto guṇāścetasi ca prajāḥ | jīvasya deha ubhayaṃ guṇāśceto madātmanaḥ

गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया ।गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत्॥ 26 ॥

guṇeṣu cāviśaccittamabhīkṣṇaṃ guṇasevayā | guṇāśca cittaprabhavā madrūpa ubhayaṃ tyajet

जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तयः ।तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः॥ 27 ॥

jāgratsvapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇato buddhivṛttayaḥ | tāsāṃ vilakṣaṇo jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ

यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिदः ।मयि तुर्ये स्थितो जह्यात्त्यागस्तद्गुणचेतसाम्॥ 28 ॥

yarhi saṃsṛtibandho'yamātmano guṇavṛttidaḥ | mayi turye sthito jahyāttyāgastadguṇacetasām

अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् ।विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत्॥ 29 ॥

ahaṅkārakṛtaṃ bandhamātmano'rthaviparyayam | vidvān nirvidya saṃsāracintāṃ turye sthitastyajet

यावन्नानार्थधीः पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः ।जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा॥ 30 ॥

yāvannānārthadhīḥ puṃso na nivarteta yuktibhiḥ | jāgartyapi svapannajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā

असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा ।गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा॥ 31 ॥

asattvādātmano'nyeṣāṃ bhāvānāṃ tatkṛtā bhidā | gatayo hetavaścāsya mṛṣā svapnadṛśo yathā

यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते समस्तकरणैर्हृदि तत्सदृक्षान् ।स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः स्मृत्यन्वयात्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेशः॥ 32 ॥

yo jāgare bahiranukṣaṇadharmiṇo'rthān bhuṅkte samastakaraṇairhṛdi tatsadṛkṣān | svapne suṣupta upasaṃharate sa ekaḥ smṛtyanvayāttriguṇavṛttidṛgindriyeśaḥ

एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्था मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः ।सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण- ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम्॥ 33 ॥

evaṃ vimṛśya guṇato manasastryavasthā manmāyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ | sañchidya hārdamanumānasaduktitīkṣṇa- jñānāsinā bhajata mākhilasaṃśayādhim

ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् ।विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया स्वप्नस्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्पः॥ 34 ॥

īkṣeta vibhramamidaṃ manaso vilāsaṃ dṛṣṭaṃ vinaṣṭamatilolamalātacakram | vijñānamekamurudheva vibhāti māyā svapnastridhā guṇavisargakṛto vikalpaḥ

दृष्टिं ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्ण- स्तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीहः ।सन्दृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत्स्मृतिरानिपातात्॥ 35 ॥

dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇa- stūṣṇīṃ bhavennijasukhānubhavo nirīhaḥ | sandṛśyate kva ca yadīdamavastubuddhyā tyaktaṃ bhramāya na bhavetsmṛtirānipātāt

देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपम् ।दैवादपेतमुत दैववशादुपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः॥ 36 ॥

dehaṃ ca naśvaramavasthitamutthitaṃ vā siddho na paśyati yato'dhyagamatsvarūpam | daivādapetamuta daivavaśādupetaṃ vāso yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ

देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः ।तं स प्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः॥ 37 ॥

deho'pi daivavaśagaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ | taṃ sa prapañcamadhirūḍhasamādhiyogaḥ svāpnaṃ punarna bhajate pratibuddhavastuḥ

मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत्साङ्ख्ययोगयोः ।जानीत माऽऽगतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया॥ 38 ॥

mayaitaduktaṃ vo viprā guhyaṃ yatsāṅkhyayogayoḥ | jānīta mā''gataṃ yajñaṃ yuṣmaddharmavivakṣayā

अहं योगस्य साङ्ख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः ।परायणं द्विजश्रेष्ठाः श्रियःकीर्तेर्दमस्य च॥ 39 ॥

ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ | parāyaṇaṃ dvijaśreṣṭhāḥ śriyaḥkīrterdamasya ca

मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् ।सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोगुणाः॥ 40 ॥

māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam | suhṛdaṃ priyamātmānaṃ sāmyāsaṅgādayoguṇāḥ

सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवैः॥ 41 ॥

sabhājayitvā parayā bhaktyāgṛṇata saṃstavaiḥ

तैरहं पूजितः सम्यक् संस्तुतः परमर्षिभिः ।प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः॥ 42 ॥

tairahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ paramarṣibhiḥ | pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ

संहितायां एकादशस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः॥ 13b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe trayodaśo'dhyāyaḥ