Skandha 11, Adhyāya 16

त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् ।सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भवः॥ 1 ॥

tvaṃ brahma paramaṃ sākṣādanādyantamapāvṛtam | sarveṣāmapi bhāvānāṃ trāṇasthityapyayodbhavaḥ

उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभिः ।उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणाः॥ 2 ॥

uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyamakṛtātmabhiḥ | upāsate tvāṃ bhagavan yāthātathyena brāhmaṇāḥ

येषु येषु च भावेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः ।उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद्वदस्व मे॥ 3 ॥

yeṣu yeṣu ca bhāveṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ | upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tadvadasva me

गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन ।न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते॥ 4 ॥

gūḍhaścarasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana | na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te

याः काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते ।ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम्॥ 5 ॥

yāḥ kāśca bhūmau divi vai rasāyāṃ vibhūtayo dikṣu mahāvibhūte | tā mahyamākhyāhyanubhāvitāste namāmi te tīrthapadāṅghripadmam

एवमेतदहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै॥ 6 ॥

evametadahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara | yuyutsunā vinaśane sapatnairarjunena vai

ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् ।ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिकः॥ 7 ॥

jñātvā jñātivadhaṃ garhyamadharmaṃ rājyahetukam | tato nivṛtto hantāhaṃ hato'yamiti laukikaḥ

स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधितः ।अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि॥ 8 ॥

sa tadā puruṣavyāghro yuktyā me pratibodhitaḥ | abhyabhāṣata māmevaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani

अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः ।अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्ययः॥ 9 ॥

ahamātmoddhavāmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛdīśvaraḥ | ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthityudbhavāpyayaḥ

अहं गतिर्गतिमतां कालः कलयतामहम् ।गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुणः॥ 10 ॥

ahaṃ gatirgatimatāṃ kālaḥ kalayatāmaham | guṇānāṃ cāpyahaṃ sāmyaṃ guṇinyautpattiko guṇaḥ

गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् ।सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मनः॥ 11 ॥

guṇināmapyahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahānaham | sūkṣmāṇāmapyahaṃ jīvo durjayānāmahaṃ manaḥ

हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् ।अक्षराणामकारोऽस्मि पदानि छन्दसामहम्॥ 12 ॥

hiraṇyagarbho vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavastrivṛt | akṣarāṇāmakāro'smi padāni chandasāmaham

इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् ।आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः॥ 13 ॥

indro'haṃ sarvadevānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ | ādityānāmahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ

ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनुः ।देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु॥ 14 ॥

brahmarṣīṇāṃ bhṛgurahaṃ rājarṣīṇāmahaṃ manuḥ | devarṣīṇāṃ nārado'haṃ havirdhānyasmi dhenuṣu

सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् ।प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितॄणामहमर्यमा॥ 15 ॥

siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇo'haṃ patatriṇām | prajāpatīnāṃ dakṣo'haṃ pitṝṇāmahamaryamā

मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् ।सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम्॥ 16 ॥

māṃ viddhyuddhava daityānāṃ prahlādamasureśvaram | somaṃ nakṣatrauṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣarakṣasām

ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् ।तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम्॥ 17 ॥

airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum | tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhūpatim

उच्चैःश्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् ।यमः संयमतां चाहं सर्पाणामस्मि वासुकिः॥ 18 ॥

uccaiḥśravāsturaṅgāṇāṃ dhātūnāmasmi kāñcanam | yamaḥ saṃyamatāṃ cāhaṃ sarpāṇāmasmi vāsukiḥ

नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्रः शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् ।आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ॥ 19 ॥

nāgendrāṇāmananto'haṃ mṛgendraḥ śṛṅgidaṃṣṭriṇām | āśramāṇāmahaṃ turyo varṇānāṃ prathamo'nagha

तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसामहम् ।आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम्॥ 20 ॥

tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāmaham | āyudhānāṃ dhanurahaṃ tripuraghno dhanuṣmatām

धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालयः ।वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यवः॥ 21 ॥

dhiṣṇyānāmasmyahaṃ merurgahanānāṃ himālayaḥ | vanaspatīnāmaśvattha oṣadhīnāmahaṃ yavaḥ

पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानजः॥ 22 ॥

purodhasāṃ vasiṣṭho'haṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ | skando'haṃ sarvasenānyāmagraṇyāṃ bhagavānajaḥ

यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् ।वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचिः॥ 23 ॥

yajñānāṃ brahmayajño'haṃ vratānāmavihiṃsanam | vāyvagnyarkāmbuvāgātmā śucīnāmapyahaṃ śuciḥ

योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् ।आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम्॥ 24 ॥

yogānāmātmasaṃrodho mantro'smi vijigīṣatām | ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām

स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः ।नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम्॥ 25 ॥

strīṇāṃ tu śatarūpāhaṃ puṃsāṃ svāyambhuvo manuḥ | nārāyaṇo munīnāṃ ca kumāro brahmacāriṇām

धर्माणामस्मि सन्न्यासः क्षेमाणामबहिर्मतिः ।गुह्यानां सूनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम्॥ 26 ॥

dharmāṇāmasmi sannyāsaḥ kṣemāṇāmabahirmatiḥ | guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāmajastvaham

संवत्सरोऽस्म्यनिमिषां ऋतूनां मधुमाधवौ ।मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित्॥ 27 ॥

saṃvatsaro'smyanimiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau | māsānāṃ mārgaśīrṣo'haṃ nakṣatrāṇāṃ tathābhijit

अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसितः ।द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान्॥ 28 ॥

ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalo'sitaḥ | dvaipāyano'smi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvya ātmavān

वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् ।किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शनः॥ 29 ॥

vāsudevo bhagavatāṃ tvaṃ tu bhāgavateṣvaham | kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyādhrāṇāṃ sudarśanaḥ

रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम् ।कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हविःष्वहम्॥ 30 ॥

ratnānāṃ padmarāgo'smi padmakośaḥ supeśasām | kuśo'smi darbhajātīnāṃ gavyamājyaṃ haviḥṣvaham

व्यवसायिनामहं लक्ष्मीः कितवानां छलग्रहः ।तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥ 31 ॥

vyavasāyināmahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chalagrahaḥ | titikṣāsmi titikṣūṇāṃ sattvaṃ sattvavatāmaham

ओजः सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् ।सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा॥ 32 ॥

ojaḥ saho balavatāṃ karmāhaṃ viddhi sātvatām | sātvatāṃ navamūrtīnāmādimūrtirahaṃ parā

विश्वावसुः पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् ।भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुवः॥ 33 ॥

viśvāvasuḥ pūrvacittirgandharvāpsarasāmaham | bhūdharāṇāmahaṃ sthairyaṃ gandhamātramahaṃ bhuvaḥ

अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसुः ।प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभसः परः॥ 34 ॥

apāṃ rasaśca paramastejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ | prabhā sūryendutārāṇāṃ śabdo'haṃ nabhasaḥ paraḥ

ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुनः ।भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रमः॥ 35 ॥

brahmaṇyānāṃ balirahaṃ vīrāṇāmahamarjunaḥ | bhūtānāṃ sthitirutpattirahaṃ vai pratisaṅkramaḥ

गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् ।आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम्॥ 36 ॥

gatyuktyutsargopādānamānandasparśalakṣaṇam | āsvādaśrutyavaghrāṇamahaṃ sarvendriyendriyam

पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् ।विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ।अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चयः॥ 37 ॥

pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotirahaṃ mahān | vikāraḥ puruṣo'vyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param | ahametatprasaṅkhyānaṃ jñānaṃ tattvaviniścayaḥ

मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित्॥ 38 ॥

mayeśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā | sarvātmanāpi sarveṇa na bhāvo vidyate kvacit

सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिशः॥ 39 ॥

saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā | na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjato'ṇḍāni koṭiśaḥ

तेजः श्रीः कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्यागः सौभगं भगः ।वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशकः॥ 40 ॥

tejaḥ śrīḥ kīrtiraiśvaryaṃ hrīstyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ | vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa meṃ'śakaḥ

एतास्ते कीर्तिताः सर्वाः सङ्क्षेपेण विभूतयः ।मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते॥ 41 ॥

etāste kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ | manovikārā evaite yathā vācābhidhīyate

वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेद्रियाणि च ।आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्पसेऽध्वने॥ 42 ॥

vācaṃ yaccha mano yaccha prāṇān yacchedriyāṇi ca | ātmānamātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase'dhvane

यो वै वाङ्मनसी संयगसंयच्छन् धिया यतिः ।तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत्॥ 43 ॥

yo vai vāṅmanasī saṃyagasaṃyacchan dhiyā yatiḥ | tasya vrataṃ tapo dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat

तस्माद्वचो मनः प्राणान् नियच्छेन्मत्परायणः ।मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते॥ 44 ॥

tasmādvaco manaḥ prāṇān niyacchenmatparāyaṇaḥ | madbhaktiyuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate

संहितायां एकादशस्कन्धे षोडशोऽध्यायः॥ 16b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe ṣoḍaśo'dhyāyaḥ