Skandha 11, Adhyāya 17

यस्त्वयाभिहितः पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षणः ।वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि॥ 1 ॥

yastvayābhihitaḥ pūrvaṃ dharmastvadbhaktilakṣaṇaḥ | varṇāśramācāravatāṃ sarveṣāṃ dvipadāmapi

यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् ।स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तत्समाख्यातुमर्हसि॥ 2 ॥

yathānuṣṭhīyamānena tvayi bhaktirnṛṇāṃ bhavet | svadharmeṇāravindākṣa tatsamākhyātumarhasi

पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो ।यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव॥ 3 ॥

purā kila mahābāho dharmaṃ paramakaṃ prabho | yattena haṃsarūpeṇa brahmaṇe'bhyāttha mādhava

स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन ।न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासितः॥ 4 ॥

sa idānīṃ sumahatā kālenāmitrakarśana | na prāyo bhavitā martyaloke prāganuśāsitaḥ

वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि ।सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः॥ 5 ॥

vaktā kartāvitā nānyo dharmasyācyuta te bhuvi | sabhāyāmapi vairiñcyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ

कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन ।त्यक्ते महीतले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति॥ 6 ॥

kartrāvitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana | tyakte mahītale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati

तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षणः ।यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो॥ 7 ॥

tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmastvadbhaktilakṣaṇaḥ | yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho

इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः स भगवान् हरिः ।प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान्॥ 8 ॥

itthaṃ svabhṛtyamukhyena pṛṣṭaḥ sa bhagavān hariḥ | prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmānāha sanātanān

धर्म्य एष तव प्रश्नो नैःश्रेयसकरो नृणाम् ।वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे॥ 9 ॥

dharmya eṣa tava praśno naiḥśreyasakaro nṛṇām | varṇāśramācāravatāṃ tamuddhava nibodha me

आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृतः ।कृतकृत्याः प्रजा जात्या तस्मात्कृतयुगं विदुः॥ 10 ॥

ādau kṛtayuge varṇo nṛṇāṃ haṃsa iti smṛtaḥ | kṛtakṛtyāḥ prajā jātyā tasmātkṛtayugaṃ viduḥ

वेदः प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् ।उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः॥ 11 ॥

vedaḥ praṇava evāgre dharmo'haṃ vṛṣarūpadhṛk | upāsate taponiṣṭhā haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ

त्रेतामुखे महाभाग प्राणान् मे हृदयात्त्रयी ।विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मखः॥ 12 ॥

tretāmukhe mahābhāga prāṇān me hṛdayāttrayī | vidyā prādurabhūttasyā ahamāsaṃ trivṛnmakhaḥ

विप्रक्षत्रियविट् शूद्रा मुखबाहूरुपादजाः ।वैराजात्पुरुषाज्जाता य आत्माचरलक्षणाः॥ 13 ॥

viprakṣatriyaviṭ śūdrā mukhabāhūrupādajāḥ | vairājātpuruṣājjātā ya ātmācaralakṣaṇāḥ

गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम ।वक्षःस्थलाद्वने वासः न्यासःशीर्षणि संस्थितः॥ 14 ॥

gṛhāśramo jaghanato brahmacaryaṃ hṛdo mama | vakṣaḥsthalādvane vāsaḥ nyāsaḥśīrṣaṇi saṃsthitaḥ

वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणीः ।आसन् प्रकृतयो नॄणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमाः॥ 15 ॥

varṇānāmāśramāṇāṃ ca janmabhūmyanusāriṇīḥ | āsan prakṛtayo nṝṇāṃ nīcairnīcottamottamāḥ

शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् ।मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमाः॥ 16 ॥

śamo damastapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntirārjavam | madbhaktiśca dayā satyaṃ brahmaprakṛtayastvimāḥ

तेजो बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यमः ।स्थैर्यं ब्रह्मण्यमैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमाः॥ 17 ॥

tejo balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣaudāryamudyamaḥ | sthairyaṃ brahmaṇyamaiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayastvimāḥ

आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् ।अतुष्टिरर्थोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमाः॥ 18 ॥

āstikyaṃ dānaniṣṭhā ca adambho brahmasevanam | atuṣṭirarthopacayairvaiśyaprakṛtayastvimāḥ

शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया ।तत्र लब्धेन सन्तोषः शूद्रप्रकृतयस्त्विमाः॥ 19 ॥

śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāṃ cāpyamāyayā | tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayastvimāḥ

अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः ।कामः क्रोधश्च तर्षश्च स्वभावोऽन्तेवसायिनाम्॥ 20 ॥

aśaucamanṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ | kāmaḥ krodhaśca tarṣaśca svabhāvo'ntevasāyinām

अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता ।भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिकः॥ 21 ॥

ahiṃsā satyamasteyamakāmakrodhalobhatā | bhūtapriyahitehā ca dharmo'yaṃ sārvavarṇikaḥ

द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज्जन्मोपनयनं द्विजः ।वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहुतः॥ 22 ॥

dvitīyaṃ prāpyānupūrvyājjanmopanayanaṃ dvijaḥ | vasan gurukule dānto brahmādhīyīta cāhutaḥ

मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् ।जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठः कुशान् दधत्॥ 23 ॥

mekhalājinadaṇḍākṣabrahmasūtrakamaṇḍalūn | jaṭilo'dhautadadvāso'raktapīṭhaḥ kuśān dadhat

स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यतः ।नच्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि॥ 24 ॥

snānabhojanahomeṣu japoccāre ca vāgyataḥ | nacchindyānnakharomāṇi kakṣopasthagatānyapi

रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् ।अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदीं जपेत्॥ 25 ॥

reto nāvakirejjātu brahmavratadharaḥ svayam | avakīrṇe'vagāhyāpsu yatāsustripadīṃ japet

अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्शुचिः ।समाहित उपासीत सन्ध्ये च यतवाग्जपन्॥ 26 ॥

agnyarkācāryagovipraguruvṛddhasurāñśuciḥ | samāhita upāsīta sandhye ca yatavāgjapan

आचार्यं मां विजानीयान्नावन्मन्येत कर्हिचित् ।न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरुः॥ 27 ॥

ācāryaṃ māṃ vijānīyānnāvanmanyeta karhicit | na martyabuddhyāsūyeta sarvadevamayo guruḥ

सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् ।यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयतः॥ 28 ॥

sāyaṃ prātarupānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet | yaccānyadapyanujñātamupayuñjīta saṃyataḥ

शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् ।यानशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलिः॥ 29 ॥

śuśrūṣamāṇa ācāryaṃ sadopāsīta nīcavat | yānaśayyāsanasthānairnātidūre kṛtāñjaliḥ

एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद्भोगविवर्जितः ।विद्या समाप्यते यावद्बिभ्रद्व्रतमखण्डितम्॥ 30 ॥

evaṃvṛtto gurukule vasedbhogavivarjitaḥ | vidyā samāpyate yāvadbibhradvratamakhaṇḍitam

यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् ।गुरवे विन्यसेद्देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्व्रतः॥ 31 ॥

yadyasau chandasāṃ lokamārokṣyan brahmaviṣṭapam | gurave vinyaseddehaṃ svādhyāyārthaṃ bṛhadvrataḥ

अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् ।अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मषः॥ 32 ॥

agnau gurāvātmani ca sarvabhūteṣu māṃ param | apṛthagdhīrupāsīta brahmavarcasvyakalmaṣaḥ

स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् ।प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत्॥ 33 ॥

strīṇāṃ nirīkṣaṇasparśasaṃlāpakṣvelanādikam | prāṇino mithunībhūtānagṛhastho'gratastyajet

शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपासनमार्जवम् ।तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासम्भाष्यवर्जनम्॥ 34 ॥

śaucamācamanaṃ snānaṃ sandhyopāsanamārjavam | tīrthasevā japo'spṛśyābhakṣyāsambhāṣyavarjanam

सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियमः कुलनन्दन ।मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयमः॥ 35 ॥

sarvāśramaprayukto'yaṃ niyamaḥ kulanandana | madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyasaṃyamaḥ

एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् ।मद्भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमलः॥ 36 ॥

evaṃ bṛhadvratadharo brāhmaṇo'gniriva jvalan | madbhaktastīvratapasā dagdhakarmāśayo'malaḥ

अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागमः ।गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद्गुर्वनुमोदितः॥ 37 ॥

athānantaramāvekṣyan yathā jijñāsitāgamaḥ | gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyādgurvanumoditaḥ

गृहं वनं वोपविशेत्प्रव्रजेद्वा द्विजोत्तमः ।आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथा मत्परश्चरेत्॥ 38 ॥

gṛhaṃ vanaṃ vopaviśetpravrajedvā dvijottamaḥ | āśramādāśramaṃ gacchennānyathā matparaścaret

गृहार्थी सदृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् ।यवीयसीं तु वयसा तां सवर्णामनुक्रमात्॥ 39 ॥

gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāmudvahedajugupsitām | yavīyasīṃ tu vayasā tāṃ savarṇāmanukramāt

इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् ।प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम्॥ 40 ॥

ijyādhyayanadānāni sarveṣāṃ ca dvijanmanām | pratigraho'dhyāpanaṃ ca brāhmaṇasyaiva yājanam

प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् ।अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषदृक् तयोः॥ 41 ॥

pratigrahaṃ manyamānastapastejoyaśonudam | anyābhyāmeva jīveta śilairvā doṣadṛk tayoḥ

ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते ।कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च॥ 42 ॥

brāhmaṇasya hi deho'yaṃ kṣudrakāmāya neṣyate | kṛcchrāya tapase ceha pretyānantasukhāya ca

शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः ।मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठन् नातिप्रसक्तः समुपैति शान्तिम्॥ 43 ॥

śiloñchavṛttyā parituṣṭacitto dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ | mayyarpitātmā gṛha eva tiṣṭhan nātiprasaktaḥ samupaiti śāntim

समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् ।तानुद्धरिष्ये न चिरादापद्भ्यो नौरिवार्णवात्॥ 44 ॥

samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam | tānuddhariṣye na cirādāpadbhyo naurivārṇavāt

सर्वाः समुद्धरेद्राजा पितेव व्यसनात्प्रजाः ।आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान्॥ 45 ॥

sarvāḥ samuddharedrājā piteva vyasanātprajāḥ | ātmānamātmanā dhīro yathā gajapatirgajān

एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा ।विधूयेहाशुभं कृत्स्नमिन्द्रेण सह मोदते॥ 46 ॥

evaṃvidho narapatirvimānenārkavarcasā | vidhūyehāśubhaṃ kṛtsnamindreṇa saha modate

सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् ।खड्गेन वाऽऽपदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन॥ 47 ॥

sīdan vipro vaṇigvṛttyā paṇyairevāpadaṃ taret | khaḍgena vā''padākrānto na śvavṛttyā kathañcana

वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययाऽऽपदि ।चरेद्वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन॥ 48 ॥

vaiśyavṛttyā tu rājanyo jīvenmṛgayayā''padi | caredvā viprarūpeṇa na śvavṛttyā kathañcana

शूद्रवृत्तिं भजेद्वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम् ।कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा॥ 49 ॥

śūdravṛttiṃ bhajedvaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭakriyām | kṛcchrānmukto na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā

वेदाध्यायस्वधास्वाहा बल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् ।देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत्॥ 50 ॥

vedādhyāyasvadhāsvāhā balyannādyairyathodayam | devarṣipitṛbhūtāni madrūpāṇyanvahaṃ yajet

यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा ।धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत्क्रतून्॥ 51 ॥

yadṛcchayopapannena śuklenopārjitena vā | dhanenāpīḍayan bhṛtyān nyāyenaivāharetkratūn

कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत्कुटुम्ब्यपि ।विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत्॥ 52 ॥

kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyetkuṭumbyapi | vipaścinnaśvaraṃ paśyedadṛṣṭamapi dṛṣṭavat

पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गमः पान्थसङ्गमः ।अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा॥ 53 ॥

putradārāptabandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ | anudehaṃ viyantyete svapno nidrānugo yathā

इत्थं परिमृशन् मुक्तो गृहेष्वतिथिवद्वसन् ।न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृतः॥ 54 ॥

itthaṃ parimṛśan mukto gṛheṣvatithivadvasan | na gṛhairanubadhyeta nirmamo nirahaṅkṛtaḥ

कर्मभिर्गृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् ।तिष्ठेद्वनं वोपविशेत्प्रजावान् वा परिव्रजेत्॥ 55 ॥

karmabhirgṛhamedhīyairiṣṭvā māmeva bhaktimān | tiṣṭhedvanaṃ vopaviśetprajāvān vā parivrajet

यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुरः ।स्त्रैणः कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते॥ 56 ॥

yastvāsaktamatirgehe putravittaiṣaṇāturaḥ | straiṇaḥ kṛpaṇadhīrmūḍho mamāhamiti badhyate

अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजाः ।अनाथा मामृते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः॥ 57 ॥

aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajātmajāḥ | anāthā māmṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ

एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् ।अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तमः॥ 58 ॥

evaṃ gṛhāśayākṣiptahṛdayo mūḍhadhīrayam | atṛptastānanudhyāyan mṛto'ndhaṃ viśate tamaḥ

संहितायां एकादशस्कन्धे सप्तदशोऽध्यायः॥ 17b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe saptadaśo'dhyāyaḥ