Skandha 11, Adhyāya 18

वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा ।वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुषः॥ 1 ॥

vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya sahaiva vā | vana eva vasecchāntastṛtīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ

कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत् ।वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि च॥ 2 ॥

kandamūlaphalairvanyairmedhyairvṛttiṃ prakalpayet | vasīta valkalaṃ vāsastṛṇaparṇājināni ca

केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयाद्दतः ।न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशयः॥ 3 ॥

keśaromanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāddataḥ | na dhāvedapsu majjeta trikālaṃ sthaṇḍileśayaḥ

ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड्जले ।आकण्ठमग्नः शिशिर एवं वृत्तस्तपश्चरेत्॥ 4 ॥

grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍjale | ākaṇṭhamagnaḥ śiśira evaṃ vṛttastapaścaret

अग्निपक्वं समश्नीयात्कालपक्वमथापि वा ।उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा॥ 5 ॥

agnipakvaṃ samaśnīyātkālapakvamathāpi vā | ulūkhalāśmakuṭṭo vā dantolūkhala eva vā

स्वयं सञ्चिनुयात्सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम् ।देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम्॥ 6 ॥

svayaṃ sañcinuyātsarvamātmano vṛttikāraṇam | deśakālabalābhijño nādadītānyadāhṛtam

वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत्कालचोदितान् ।न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी॥ 7 ॥

vanyaiścarupuroḍāśairnirvapetkālacoditān | na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī

अग्निहोत्रं च दर्शश्च पूर्णमासश्च पूर्ववत् ।चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमैः॥ 8 ॥

agnihotraṃ ca darśaśca pūrṇamāsaśca pūrvavat | cāturmāsyāni ca munerāmnātāni ca naigamaiḥ

एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्ततः ।मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम्॥ 9 ॥

evaṃ cīrṇena tapasā munirdhamanisantataḥ | māṃ tapomayamārādhya ṛṣilokādupaiti mām

यस्त्वेतत्कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो निःश्रेयसं महत् ।कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद्बालिशः कोऽपरस्ततः॥ 10 ॥

yastvetatkṛcchrataścīrṇaṃ tapo niḥśreyasaṃ mahat | kāmāyālpīyase yuñjyādbāliśaḥ ko'parastataḥ

यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथुः ।आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत्॥ 11 ॥

yadāsau niyame'kalpo jarayā jātavepathuḥ | ātmanyagnīn samāropya maccitto'gniṃ samāviśet

यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु ।विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्निः प्रव्रजेत्ततः॥ 12 ॥

yadā karmavipākeṣu lokeṣu nirayātmasu | virāgo jāyate samyaṅ nyastāgniḥ pravrajettataḥ

इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वमृत्विजे ।अग्नीन् स्वप्राण आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत्॥ 13 ॥

iṣṭvā yathopadeśaṃ māṃ dattvā sarvasvamṛtvije | agnīn svaprāṇa āveśya nirapekṣaḥ parivrajet

विप्रस्य वै सन्न्यसतो देवा दारादिरूपिणः ।विघ्नान् कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात्परम्॥ 14 ॥

viprasya vai sannyasato devā dārādirūpiṇaḥ | vighnān kurvantyayaṃ hyasmānākramya samiyātparam

बिभृयाच्चेन्मुनिर्वासः कौपीनाच्छादनं परम् ।त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत्किञ्चिदनापदि॥ 15 ॥

bibhṛyāccenmunirvāsaḥ kaupīnācchādanaṃ param | tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāmanyatkiñcidanāpadi

दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् ।सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत्॥ 16 ॥

dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ pibejjalam | satyapūtāṃ vadedvācaṃ manaḥpūtaṃ samācaret

मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् ।न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद्यतिः॥ 17 ॥

maunānīhānilāyāmā daṇḍā vāgdehacetasām | na hyete yasya santyaṅga veṇubhirna bhavedyatiḥ

भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयंश्चरेत् ।सप्तागारानसङ्कॢप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता॥ 18 ॥

bhikṣāṃ caturṣu varṇeṣu vigarhyān varjayaṃścaret | saptāgārānasaṅkḷptāṃstuṣyellabdhena tāvatā

बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यतः ।विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषमाहृतम्॥ 19 ॥

bahirjalāśayaṃ gatvā tatropaspṛśya vāgyataḥ | vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjītāśeṣamāhṛtam

एकश्चरेन्महीमेतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः ।आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शनः॥ 20 ॥

ekaścarenmahīmetāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ | ātmakrīḍa ātmarata ātmavān samadarśanaḥ

विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशयः ।आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनिः॥ 21 ॥

viviktakṣemaśaraṇo madbhāvavimalāśayaḥ | ātmānaṃ cintayedekamabhedena mayā muniḥ

अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया ।बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयमः॥ 22 ॥

anvīkṣetātmano bandhaṃ mokṣaṃ ca jñānaniṣṭhayā | bandha indriyavikṣepo mokṣa eṣāṃ ca saṃyamaḥ

तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन्मुनिः ।विरक्तः क्षुद्रकामेभ्यो लब्ध्वाऽऽत्मनि सुखं महत्॥ 23 ॥

tasmānniyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvena carenmuniḥ | viraktaḥ kṣudrakāmebhyo labdhvā''tmani sukhaṃ mahat

पुरग्रामव्रजान् सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् ।पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम्॥ 24 ॥

puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśaṃścaret | puṇyadeśasaricchailavanāśramavatīṃ mahīm

वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्ष्णं भैक्ष्यमाचरेत् ।संसिध्यत्याश्वसम्मोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा॥ 25 ॥

vānaprasthāśramapadeṣvabhīkṣṇaṃ bhaikṣyamācaret | saṃsidhyatyāśvasammohaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā

नैतद्वस्तुतया पश्येद्दृश्यमानं विनश्यति ।असक्तचित्तो विरमेदिहामुत्र चिकीर्षितात्॥ 26 ॥

naitadvastutayā paśyeddṛśyamānaṃ vinaśyati | asaktacitto viramedihāmutra cikīrṣitāt

यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्प्राणसंहतम् ।सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत्स्मरेत्॥ 27 ॥

yadetadātmani jaganmanovākprāṇasaṃhatam | sarvaṃ māyeti tarkeṇa svasthastyaktvā na tatsmaret

ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षकः ।सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचरः॥ 28 ॥

jñānaniṣṭho virakto vā madbhakto vānapekṣakaḥ | saliṅgānāśramāṃstyaktvā caredavidhigocaraḥ

बुधो बालकवत्क्रीडेत्कुशलो जडवच्चरेत् ।वदेदुन्मत्तवद्विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत्॥ 29 ॥

budho bālakavatkrīḍetkuśalo jaḍavaccaret | vadedunmattavadvidvān gocaryāṃ naigamaścaret

वेदवादरतो न स्यान्न पाखण्डी न हैतुकः ।शुष्कवादविवादे न कञ्चित्पक्षं समाश्रयेत्॥ 30 ॥

vedavādarato na syānna pākhaṇḍī na haitukaḥ | śuṣkavādavivāde na kañcitpakṣaṃ samāśrayet

नोद्विजेत जनाद्धीरो जनं चोद्वेजयेन्न तु ।अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन ।देहमुद्दिश्य पशुवद्वैरं कुर्यान्न केनचित्॥ 31 ॥

nodvijeta janāddhīro janaṃ codvejayenna tu | ativādāṃstitikṣeta nāvamanyeta kañcana | dehamuddiśya paśuvadvairaṃ kuryānna kenacit

एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थितः ।यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च॥ 32 ॥

eka eva paro hyātmā bhūteṣvātmanyavasthitaḥ | yathendurudapātreṣu bhūtānyekātmakāni ca

अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽशनं क्वचित् ।लब्ध्वा न हृष्येद्धृतिमानुभयं दैवतन्त्रितम्॥ 33 ॥

alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle'śanaṃ kvacit | labdhvā na hṛṣyeddhṛtimānubhayaṃ daivatantritam

आहारार्थं समीहेत युक्तं तत्प्राणधारणम् ।तत्त्वं विमृश्यते तेन तद्विज्ञाय विमुच्यते॥ 34 ॥

āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tatprāṇadhāraṇam | tattvaṃ vimṛśyate tena tadvijñāya vimucyate

यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुतापरम् ।तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनिः॥ 35 ॥

yadṛcchayopapannānnamadyācchreṣṭhamutāparam | tathā vāsastathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajenmuniḥ

शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् ।अन्यांश्च नियमाञ्ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वरः॥ 36 ॥

śaucamācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret | anyāṃśca niyamāñjñānī yathāhaṃ līlayeśvaraḥ

न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता ।आदेहान्तात्क्वचित्ख्यातिस्ततः सम्पद्यते मया॥ 37 ॥

na hi tasya vikalpākhyā yā ca madvīkṣayā hatā | ādehāntātkvacitkhyātistataḥ sampadyate mayā

दुःखोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् ।अजिज्ञासितमद्धर्मो गुरुं मुनिमुपव्रजेत्॥ 38 ॥

duḥkhodarkeṣu kāmeṣu jātanirveda ātmavān | ajijñāsitamaddharmo guruṃ munimupavrajet

तावत्परिचरेद्भक्तः श्रद्धावाननसूयकः ।यावद्ब्रह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादृतः॥ 39 ॥

tāvatparicaredbhaktaḥ śraddhāvānanasūyakaḥ | yāvadbrahma vijānīyānmāmeva gurumādṛtaḥ

यस्त्वसंयतषड्वर्गः प्रचण्डेन्द्रियसारथिः ।ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति॥ 40 ॥

yastvasaṃyataṣaḍvargaḥ pracaṇḍendriyasārathiḥ | jñānavairāgyarahitastridaṇḍamupajīvati

सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा ।अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते॥ 41 ॥

surānātmānamātmasthaṃ nihnute māṃ ca dharmahā | avipakvakaṣāyo'smādamuṣmācca vihīyate

भिक्षोर्धर्मः शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकसः ।गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचार्यसेवनम्॥ 42 ॥

bhikṣordharmaḥ śamo'hiṃsā tapa īkṣā vanaukasaḥ | gṛhiṇo bhūtarakṣejyā dvijasyācāryasevanam

ब्रह्मचर्यं तपः शौचं सन्तोषो भूतसौहृदम् ।गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तुः सर्वेषां मदुपासनम्॥ 43 ॥

brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣo bhūtasauhṛdam | gṛhasthasyāpyṛtau gantuḥ sarveṣāṃ madupāsanam

सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दते दृढाम्॥ 44 ॥

sarvabhūteṣu madbhāvo madbhaktiṃ vindate dṛḍhām

भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् ।सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति सः॥ 45 ॥

bhaktyoddhavānapāyinyā sarvalokamaheśvaram | sarvotpattyapyayaṃ brahma kāraṇaṃ mopayāti saḥ

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो न चिरात्समुपैति माम्॥ 46 ॥

jñānavijñānasampanno na cirātsamupaiti mām

वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचारलक्षणः ।स एव मद्भक्तियुतो निःश्रेयसकरः परः॥ 47 ॥

varṇāśramavatāṃ dharma eṣa ācāralakṣaṇaḥ | sa eva madbhaktiyuto niḥśreyasakaraḥ paraḥ

एतत्तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच्च माम् ।यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात्परम्॥ 48 ॥

etatte'bhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yacca mām | yathā svadharmasaṃyukto bhakto māṃ samiyātparam

संहितायां एकादशस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः॥ 18b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe aṣṭādaśo'dhyāyaḥ