Skandha 11, Adhyāya 19

यो विद्याश्रुतसम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः ।मायामात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत्॥ 1 ॥

yo vidyāśrutasampannaḥ ātmavān nānumānikaḥ | māyāmātramidaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset

ज्ञानिनस्त्वहमेवेष्टः स्वार्थो हेतुश्च सम्मतः ।स्वर्गश्चैवापवर्गश्च नान्योऽर्थो मदृते प्रियः॥ 2 ॥

jñāninastvahameveṣṭaḥ svārtho hetuśca sammataḥ | svargaścaivāpavargaśca nānyo'rtho madṛte priyaḥ

ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम ।ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम्॥ 3 ॥

jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ vidurmama | jñānī priyatamo'to me jñānenāsau bibharti mām

तपस्तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च ।नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकलया कृता॥ 4 ॥

tapastīrthaṃ japo dānaṃ pavitrāṇītarāṇi ca | nālaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā

तस्माज्ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानमुद्धव ।ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भज मां भक्तिभावतः॥ 5 ॥

tasmājjñānena sahitaṃ jñātvā svātmānamuddhava | jñānavijñānasampanno bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ

ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मामिष्ट्वाऽऽत्मानमात्मनि ।सर्वयज्ञपतिं मां वै संसिद्धिं मुनयोऽगमन्॥ 6 ॥

jñānavijñānayajñena māmiṣṭvā''tmānamātmani | sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayo'gaman

त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्यत् ।जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्यु- राद्यन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये॥ 7 ॥

tvayyuddhavāśrayati yastrividho vikāro māyāntarāpatati nādyapavargayoryat | janmādayo'sya yadamī tava tasya kiṃ syu- rādyantayoryadasato'sti tadeva madhye

ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैत- द्वैराग्यविज्ञानयुतं पुराणम् ।आख्याहि विश्वेश्वर विश्वमूर्ते त्वद्भक्तियोगं च महद्विमृग्यम्॥ 8 ॥

jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathaita- dvairāgyavijñānayutaṃ purāṇam | ākhyāhi viśveśvara viśvamūrte tvadbhaktiyogaṃ ca mahadvimṛgyam

तापत्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश ।पश्यामि नान्यच्छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्रादमृताभिवर्षात्॥ 9 ॥

tāpatrayeṇābhihatasya ghore santapyamānasya bhavādhvanīśa | paśyāmi nānyaccharaṇaṃ tavāṅghri- dvandvātapatrādamṛtābhivarṣāt

दष्टं जनं सम्पतितं बिलेऽस्मिन् कालाहिना क्षुद्रसुखोरुतर्षम् ।समुद्धरैनं कृपयाऽऽपवर्ग्यै- र्वचोभिरासिञ्च महानुभाव॥ 10 ॥

daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile'smin kālāhinā kṣudrasukhorutarṣam | samuddharainaṃ kṛpayā''pavargyai- rvacobhirāsiñca mahānubhāva

इत्थमेतत्पुरा राजा भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।अजातशत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नोऽनुशृण्वताम्॥ 11 ॥

itthametatpurā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam | ajātaśatruḥ papraccha sarveṣāṃ no'nuśṛṇvatām

निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्निधनविह्वलः ।श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान्मोक्षधर्मानपृच्छत॥ 12 ॥

nivṛtte bhārate yuddhe suhṛnnidhanavihvalaḥ | śrutvā dharmān bahūn paścānmokṣadharmānapṛcchata

तानहं तेऽभिधास्यामि देवव्रतमुखाच्छ्रुतान् ।ज्ञानवैराग्यविज्ञानश्रद्धाभक्त्युपबृंहितान्॥ 13 ॥

tānahaṃ te'bhidhāsyāmi devavratamukhācchrutān | jñānavairāgyavijñānaśraddhābhaktyupabṛṃhitān

नवैकादशपञ्चत्रीन् भावान् भूतेषु येन वै ।ईक्षेताथैकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निश्चितम्॥ 14 ॥

navaikādaśapañcatrīn bhāvān bhūteṣu yena vai | īkṣetāthaikamapyeṣu tajjñānaṃ mama niścitam

एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत् ।स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद्भावानां त्रिगुणात्मनाम्॥ 15 ॥

etadeva hi vijñānaṃ na tathaikena yena yat | sthityutpattyapyayān paśyedbhāvānāṃ triguṇātmanām

आदावन्ते च मध्ये च सृज्यात्सृज्यं यदन्वियात् ।पुनस्तत्प्रतिसङ्क्रामे यच्छिष्येत तदेव सत्॥ 16 ॥

ādāvante ca madhye ca sṛjyātsṛjyaṃ yadanviyāt | punastatpratisaṅkrāme yacchiṣyeta tadeva sat

श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम् ।प्रमाणेष्वनवस्थानाद्विकल्पात्स विरज्यते॥ 17 ॥

śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ catuṣṭayam | pramāṇeṣvanavasthānādvikalpātsa virajyate

कर्मणां परिणामित्वादाविरिञ्चादमङ्गलम् ।विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत्॥ 18 ॥

karmaṇāṃ pariṇāmitvādāviriñcādamaṅgalam | vipaścinnaśvaraṃ paśyedadṛṣṭamapi dṛṣṭavat

भक्तियोगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ ।पुनश्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परम्॥ 19 ॥

bhaktiyogaḥ puraivoktaḥ prīyamāṇāya te'nagha | punaśca kathayiṣyāmi madbhakteḥ kāraṇaṃ param

श्रद्धामृतकथायां मे शश्वन्मदनुकीर्तनम् ।परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम॥ 20 ॥

śraddhāmṛtakathāyāṃ me śaśvanmadanukīrtanam | pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama

आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् ।मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः॥ 21 ॥

ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgairabhivandanam | madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūteṣu manmatiḥ

मदर्थेष्वङ्ग चेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् ।मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम्॥ 22 ॥

madartheṣvaṅga ceṣṭā ca vacasā madguṇeraṇam | mayyarpaṇaṃ ca manasaḥ sarvakāmavivarjanam

मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च ।इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद्व्रतं तपः॥ 23 ॥

madarthe'rthaparityāgo bhogasya ca sukhasya ca | iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yadvrataṃ tapaḥ

एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् ।मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते॥ 24 ॥

evaṃ dharmairmanuṣyāṇāmuddhavātmanivedinām | mayi sañjāyate bhaktiḥ ko'nyo'rtho'syāvaśiṣyate

यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् ।धर्मं ज्ञानं सवैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते॥ 25 ॥

yadātmanyarpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattvopabṛṃhitam | dharmaṃ jñānaṃ savairāgyamaiśvaryaṃ cābhipadyate

यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति ।रजस्वलं चासन्निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम्॥ 26 ॥

yadarpitaṃ tadvikalpe indriyaiḥ paridhāvati | rajasvalaṃ cāsanniṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam

धर्मो मद्भक्तिकृत्प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम् ।गुणेष्वसङ्गो वैराग्यमैश्वर्यं चाणिमादयः॥ 27 ॥

dharmo madbhaktikṛtprokto jñānaṃ caikātmyadarśanam | guṇeṣvasaṅgo vairāgyamaiśvaryaṃ cāṇimādayaḥ

यमः कति विधः प्रोक्तो नियमो वारिकर्शन ।कः शमः को दमः कृष्ण का तितिक्षा धृतिः प्रभो॥ 28 ॥

yamaḥ kati vidhaḥ prokto niyamo vārikarśana | kaḥ śamaḥ ko damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabho

किं दानं किं तपः शौर्यं किं सत्यमृतमुच्यते ।कस्त्यागः किं धनं चेष्टं को यज्ञः का च दक्षिणा॥ 29 ॥

kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyamṛtamucyate | kastyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ ko yajñaḥ kā ca dakṣiṇā

पुंसः किंस्विद्बलं श्रीमन् भगो लाभश्च केशव ।का विद्या ह्रीः परा का श्रीः किं सुखं दुःखमेव च॥ 30 ॥

puṃsaḥ kiṃsvidbalaṃ śrīman bhago lābhaśca keśava | kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhameva ca

कः पण्डितः कश्च मूर्खः कः पन्था उत्पथश्च कः ।कः स्वर्गो नरकः कः स्वित्को बन्धुरुत किं गृहम्॥ 31 ॥

kaḥ paṇḍitaḥ kaśca mūrkhaḥ kaḥ panthā utpathaśca kaḥ | kaḥ svargo narakaḥ kaḥ svitko bandhuruta kiṃ gṛham

क आढ्यः को दरिद्रो वा कृपणः कः क ईश्वरः ।एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि विपरीतांश्च सत्पते॥ 32 ॥

ka āḍhyaḥ ko daridro vā kṛpaṇaḥ kaḥ ka īśvaraḥ | etān praśnān mama brūhi viparītāṃśca satpate

अहिंसा सत्यमस्तेयमसङ्गो ह्रीरसञ्चयः ।आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम्॥ 33 ॥

ahiṃsā satyamasteyamasaṅgo hrīrasañcayaḥ | āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamābhayam

शौचं जपस्तपो होमः श्रद्धाऽऽतिथ्यं मदर्चनम् ।तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिराचार्यसेवनम्॥ 34 ॥

śaucaṃ japastapo homaḥ śraddhā''tithyaṃ madarcanam | tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭirācāryasevanam

एते यमाः सनियमा उभयोर्द्वादश स्मृताः ।पुंसामुपासितास्तात यथाकामं दुहन्ति हि॥ 35 ॥

ete yamāḥ saniyamā ubhayordvādaśa smṛtāḥ | puṃsāmupāsitāstāta yathākāmaṃ duhanti hi

शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियसंयमः ।तितिक्षा दुःखसम्मर्षो जिह्वोपस्थजयो धृतिः॥ 36 ॥

śamo manniṣṭhatā buddherdama indriyasaṃyamaḥ | titikṣā duḥkhasammarṣo jihvopasthajayo dhṛtiḥ

दण्डन्यासः परं दानं कामत्यागस्तपः स्मृतम् ।स्वभावविजयः शौर्यं सत्यं च समदर्शनम्॥ 37 ॥

daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgastapaḥ smṛtam | svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca samadarśanam

ऋतं च सूनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता ।कर्मस्वसङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते॥ 38 ॥

ṛtaṃ ca sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā | karmasvasaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsa ucyate

धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञोऽहं भगवत्तमः ।दक्षिणा ज्ञानसन्देशः प्राणायामः परं बलम्॥ 39 ॥

dharma iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajño'haṃ bhagavattamaḥ | dakṣiṇā jñānasandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam

भगो म ऐश्वरो भावो लाभो मद्भक्तिरुत्तमः ।विद्याऽऽत्मनि भिदाबाधो जुगुप्सा ह्रीरकर्मसु॥ 40 ॥

bhago ma aiśvaro bhāvo lābho madbhaktiruttamaḥ | vidyā''tmani bhidābādho jugupsā hrīrakarmasu

श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःखसुखात्ययः ।दुःखं कामसुखापेक्षा पण्डितो बन्धमोक्षवित्॥ 41 ॥

śrīrguṇā nairapekṣyādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukhātyayaḥ | duḥkhaṃ kāmasukhāpekṣā paṇḍito bandhamokṣavit

मूर्खो देहाद्यहं बुद्धिः पन्था मन्निगमः स्मृतः ।उत्पथश्चित्तविक्षेपः स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः॥ 42 ॥

mūrkho dehādyahaṃ buddhiḥ panthā mannigamaḥ smṛtaḥ | utpathaścittavikṣepaḥ svargaḥ sattvaguṇodayaḥ

नरकस्तम उन्नाहो बन्धुर्गुरुरहं सखे ।गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्याढ्य उच्यते॥ 43 ॥

narakastama unnāho bandhurgururahaṃ sakhe | gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyo hyāḍhya ucyate

दरिद्रो यस्त्वसन्तुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः ।गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः॥ 44 ॥

daridro yastvasantuṣṭaḥ kṛpaṇo yo'jitendriyaḥ | guṇeṣvasaktadhīrīśo guṇasaṅgo viparyayaḥ

एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः ।किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुणदोषयोः ।गुणदोषदृशिर्दोषो गुणस्तूभयवर्जितः॥ 45 ॥

eta uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ | kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇadoṣayoḥ | guṇadoṣadṛśirdoṣo guṇastūbhayavarjitaḥ

संहितायां एकादशस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः॥ 19b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe ekonaviṃśo'dhyāyaḥ