Skandha 11, Adhyāya 20

विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते ।अवेक्षतेऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम्॥ 1 ॥

vidhiśca pratiṣedhaśca nigamo hīśvarasya te | avekṣate'ravindākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām

वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् ।द्रव्यदेशवयःकालान् स्वर्गं नरकमेव च॥ 2 ॥

varṇāśramavikalpaṃ ca pratilomānulomajam | dravyadeśavayaḥkālān svargaṃ narakameva ca

गुणदोषभिदा दृष्टिमन्तरेण वचस्तव ।निःश्रेयसं कथं नॄणां निषेधविधिलक्षणम्॥ 3 ॥

guṇadoṣabhidā dṛṣṭimantareṇa vacastava | niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedhavidhilakṣaṇam

पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर ।श्रेयस्त्वनुपलब्धेऽर्थे साध्यसाधनयोरपि॥ 4 ॥

pitṛdevamanuṣyāṇāṃ vedaścakṣustaveśvara | śreyastvanupalabdhe'rthe sādhyasādhanayorapi

गुणदोषभिदादृष्टिर्निगमात्ते न हि स्वतः ।निगमेनापवादश्च भिदाया इति ह भ्रमः॥ 5 ॥

guṇadoṣabhidādṛṣṭirnigamātte na hi svataḥ | nigamenāpavādaśca bhidāyā iti ha bhramaḥ

योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नॄणां श्रेयोविधित्सया ।ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित्॥ 6 ॥

yogāstrayo mayā proktā nṝṇāṃ śreyovidhitsayā | jñānaṃ karma ca bhaktiśca nopāyo'nyo'sti kutracit

निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु ।तेष्वनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम्॥ 7 ॥

nirviṇṇānāṃ jñānayogo nyāsināmiha karmasu | teṣvanirviṇṇacittānāṃ karmayogastu kāminām

यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान् ।न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः॥ 8 ॥

yadṛcchayā matkathādau jātaśraddhastu yaḥ pumān | na nirviṇṇo nātisakto bhaktiyogo'sya siddhidaḥ

तावत्कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता ।मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते॥ 9 ॥

tāvatkarmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā | matkathāśravaṇādau vā śraddhā yāvanna jāyate

स्वधर्मस्थो यजन् यज्ञैरनाशीः काम उद्धव ।न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यन्न समाचरेत्॥ 10 ॥

svadharmastho yajan yajñairanāśīḥ kāma uddhava | na yāti svarganarakau yadyanyanna samācaret

अस्मिंल्लोके वर्तमानः स्वधर्मस्थोऽनघः शुचिः ।ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया॥ 11 ॥

asmiṃlloke vartamānaḥ svadharmastho'naghaḥ śuciḥ | jñānaṃ viśuddhamāpnoti madbhaktiṃ vā yadṛcchayā

स्वर्गिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा ।साधकं ज्ञानभक्तिभ्यामुभयं तदसाधकम्॥ 12 ॥

svargiṇo'pyetamicchanti lokaṃ nirayiṇastathā | sādhakaṃ jñānabhaktibhyāmubhayaṃ tadasādhakam

न नरः स्वर्गतिं काङ्क्षेन्नारकीं वा विचक्षणः ।नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात्प्रमाद्यति॥ 13 ॥

na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣennārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ | nemaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta dehāveśātpramādyati

एतद्विद्वान् पुरा मृत्योरभवाय घटेत सः ।अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यमप्यर्थसिद्धिदम्॥ 14 ॥

etadvidvān purā mṛtyorabhavāya ghaṭeta saḥ | apramatta idaṃ jñātvā martyamapyarthasiddhidam

छिद्यमानं यमैरेतैः कृतनीडं वनस्पतिम् ।खगः स्वकेतमुत्सृज्य क्षेमं याति ह्यलम्पटः॥ 15 ॥

chidyamānaṃ yamairetaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim | khagaḥ svaketamutsṛjya kṣemaṃ yāti hyalampaṭaḥ

अहोरात्रैश्छिद्यमानं बुद्ध्वाऽऽयुर्भयवेपथुः ।मुक्तसङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति॥ 16 ॥

ahorātraiśchidyamānaṃ buddhvā''yurbhayavepathuḥ | muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati

नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् ।मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत्स आत्महा॥ 17 ॥

nṛdehamādyaṃ sulabhaṃ sudurlabhaṃ plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram | mayānukūlena nabhasvateritaṃ pumān bhavābdhiṃ na taretsa ātmahā

यदाऽऽरम्भेषु निर्विण्णो विरक्तः संयतेन्द्रियः ।अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेदचलं मनः॥ 18 ॥

yadā''rambheṣu nirviṇṇo viraktaḥ saṃyatendriyaḥ | abhyāsenātmano yogī dhārayedacalaṃ manaḥ

धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यदाश्वनवस्थितम् ।अतन्द्रितोऽनुरोधेन मार्गेणात्मवशं नयेत्॥ 19 ॥

dhāryamāṇaṃ mano yarhi bhrāmyadāśvanavasthitam | atandrito'nurodhena mārgeṇātmavaśaṃ nayet

मनोगतिं न विसृजेज्जितप्राणो जितेन्द्रियः ।सत्त्वसम्पन्नया बुद्ध्या मन आत्मवशं नयेत्॥ 20 ॥

manogatiṃ na visṛjejjitaprāṇo jitendriyaḥ | sattvasampannayā buddhyā mana ātmavaśaṃ nayet

एष वै परमो योगो मनसः सङ्ग्रहः स्मृतः ।हृदयज्ञत्वमन्विच्छन् दम्यस्येवार्वतो मुहुः॥ 21 ॥

eṣa vai paramo yogo manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ | hṛdayajñatvamanvicchan damyasyevārvato muhuḥ

साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमतः ।भवाप्ययावनुध्यायेन्मनो यावत्प्रसीदति॥ 22 ॥

sāṅkhyena sarvabhāvānāṃ pratilomānulomataḥ | bhavāpyayāvanudhyāyenmano yāvatprasīdati

निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिनः ।मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया॥ 23 ॥

nirviṇṇasya viraktasya puruṣasyoktavedinaḥ | manastyajati daurātmyaṃ cintitasyānucintayā

यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया ।ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मनः॥ 24 ॥

yamādibhiryogapathairānvīkṣikyā ca vidyayā | mamārcopāsanābhirvā nānyairyogyaṃ smarenmanaḥ

यदि कुर्यात्प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् ।योगेनैव दहेदंहो नान्यत्तत्र कदाचन॥ 25 ॥

yadi kuryātpramādena yogī karma vigarhitam | yogenaiva dahedaṃho nānyattatra kadācana

स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः ।कर्मणां जात्यशुद्धानामनेन नियमः कृतः ।गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया॥ 26 ॥

sve sve'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ | karmaṇāṃ jātyaśuddhānāmanena niyamaḥ kṛtaḥ | guṇadoṣavidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā

जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु ।वेददुःखात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वरः॥ 27 ॥

jātaśraddho matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu | vedaduḥkhātmakān kāmān parityāge'pyanīśvaraḥ

ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुर्दृढनिश्चयः ।जुषमाणश्च तान् कामान् दुःखोदर्कांश्च गर्हयन्॥ 28 ॥

tato bhajeta māṃ prītaḥ śraddhālurdṛḍhaniścayaḥ | juṣamāṇaśca tān kāmān duḥkhodarkāṃśca garhayan

प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मासकृन्मुनेः ।कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते॥ 29 ॥

proktena bhaktiyogena bhajato māsakṛnmuneḥ | kāmā hṛdayyā naśyanti sarve mayi hṛdi sthite

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि॥ 30 ॥

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ | kṣīyante cāsya karmāṇi mayi dṛṣṭe'khilātmani

तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः ।न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह॥ 31 ॥

tasmānmadbhaktiyuktasya yogino vai madātmanaḥ | na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyo bhavediha

यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् ।योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि॥ 32 ॥

yatkarmabhiryattapasā jñānavairāgyataśca yat | yogena dānadharmeṇa śreyobhiritarairapi

सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा ।स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद्यदि वाञ्छति॥ 33 ॥

sarvaṃ madbhaktiyogena madbhakto labhate'ñjasā | svargāpavargaṃ maddhāma kathañcidyadi vāñchati

न किञ्चित्साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम ।वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम्॥ 34 ॥

na kiñcitsādhavo dhīrā bhaktā hyekāntino mama | vāñchantyapi mayā dattaṃ kaivalyamapunarbhavam

नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर्निःश्रेयसमनल्पकम् ।तस्मान्निराशिषो भक्तिर्निरपेक्षस्य मे भवेत्॥ 35 ॥

nairapekṣyaṃ paraṃ prāhurniḥśreyasamanalpakam | tasmānnirāśiṣo bhaktirnirapekṣasya me bhavet

न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भवा गुणाः ।साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परमुपेयुषाम्॥ 36 ॥

na mayyekāntabhaktānāṃ guṇadoṣodbhavā guṇāḥ | sādhūnāṃ samacittānāṃ buddheḥ paramupeyuṣām

एवमेतान् मयाऽऽदिष्टाननुतिष्ठन्ति मे पथः ।क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद्ब्रह्म परमं विदुः॥ 37 ॥

evametān mayā''diṣṭānanutiṣṭhanti me pathaḥ | kṣemaṃ vindanti matsthānaṃ yadbrahma paramaṃ viduḥ

संहितायां एकादशस्कन्धे विंशोऽध्यायः॥ 20b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe viṃśo'dhyāyaḥ