Skandha 11, Adhyāya 21

य एतान् मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् ।क्षुद्रान् कामांश्चलैः प्राणैर्जुषन्तः संसरन्ति ते॥ 1 ॥

ya etān matpatho hitvā bhaktijñānakriyātmakān | kṣudrān kāmāṃścalaiḥ prāṇairjuṣantaḥ saṃsaranti te

स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः ।विपर्ययस्तु दोषः स्यादुभयोरेष निश्चयः॥ 2 ॥

sve sve'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ | viparyayastu doṣaḥ syādubhayoreṣa niścayaḥ

शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु ।द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ॥ 3 ॥

śuddhyaśuddhī vidhīyete samāneṣvapi vastuṣu | dravyasya vicikitsārthaṃ guṇadoṣau śubhāśubhau

धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ ।दर्शितोऽयं मयाऽऽचारो धर्ममुद्वहतां धुरम्॥ 4 ॥

dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthamiti cānagha | darśito'yaṃ mayā''cāro dharmamudvahatāṃ dhuram

भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातवः ।आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुताः॥ 5 ॥

bhūmyambvagnyanilākāśā bhūtānāṃ pañcadhātavaḥ | ābrahmasthāvarādīnāṃ śārīrā ātmasaṃyutāḥ

वेदेन नाम रूपाणि विषमाणि समेष्वपि ।धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये॥ 6 ॥

vedena nāma rūpāṇi viṣamāṇi sameṣvapi | dhātuṣūddhava kalpyanta eteṣāṃ svārthasiddhaye

देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम ।गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम्॥ 7 ॥

deśakālādibhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama | guṇadoṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām

अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् ।कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम्॥ 8 ॥

akṛṣṇasāro deśānāmabrahmaṇyo'śucirbhavet | kṛṣṇasāro'pyasauvīrakīkaṭāsaṃskṛteriṇam

कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यतः स्वत एव वा ।यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मकः स्मृतः॥ 9 ॥

karmaṇyo guṇavān kālo dravyataḥ svata eva vā | yato nivartate karma sa doṣo'karmakaḥ smṛtaḥ

द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च ।संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथ वा॥ 10 ॥

dravyasya śuddhyaśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca | saṃskāreṇātha kālena mahatvālpatayātha vā

शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने ।अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारतः॥ 11 ॥

śaktyāśaktyātha vā buddhyā samṛddhyā ca yadātmane | aghaṃ kurvanti hi yathā deśāvasthānusārataḥ

धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् ।कालवाय्वग्निमृत्तोयैः पार्थिवानां युतायुतैः॥ 12 ॥

dhānyadārvasthitantūnāṃ rasataijasacarmaṇām | kālavāyvagnimṛttoyaiḥ pārthivānāṃ yutāyutaiḥ

अमेध्यलिप्तं यद्येन गन्धलेपं व्यपोहति ।भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते॥ 13 ॥

amedhyaliptaṃ yadyena gandhalepaṃ vyapohati | bhajate prakṛtiṃ tasya tacchaucaṃ tāvadiṣyate

स्नानदानतपोऽवस्था वीर्यसंस्कारकर्मभिः ।मत्स्मृत्या चात्मनः शौचं शुद्धः कर्माचरेद्द्विजः॥ 14 ॥

snānadānatapo'vasthā vīryasaṃskārakarmabhiḥ | matsmṛtyā cātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karmācareddvijaḥ

मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम् ।धर्मः सम्पद्यते षड्भिरधर्मस्तु विपर्ययः॥ 15 ॥

mantrasya ca parijñānaṃ karmaśuddhirmadarpaṇam | dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhiradharmastu viparyayaḥ

क्वचिद्गुणोऽपि दोषः स्याद्दोषोऽपि विधिना गुणः ।गुणदोषार्थनियमस्तद्भिदामेव बाधते॥ 16 ॥

kvacidguṇo'pi doṣaḥ syāddoṣo'pi vidhinā guṇaḥ | guṇadoṣārthaniyamastadbhidāmeva bādhate

समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम् ।औत्पत्तिको गुणः सङ्गो न शयानः पतत्यधः॥ 17 ॥

samānakarmācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam | autpattiko guṇaḥ saṅgo na śayānaḥ patatyadhaḥ

यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्ततः ।एष धर्मो नृणां क्षेमः शोकमोहभयापहः॥ 18 ॥

yato yato nivarteta vimucyeta tatastataḥ | eṣa dharmo nṛṇāṃ kṣemaḥ śokamohabhayāpahaḥ

विषयेषु गुणाध्यासात्पुंसः सङ्गस्ततो भवेत् ।सङ्गात्तत्र भवेत्कामः कामादेव कलिर्नृणाम्॥ 19 ॥

viṣayeṣu guṇādhyāsātpuṃsaḥ saṅgastato bhavet | saṅgāttatra bhavetkāmaḥ kāmādeva kalirnṛṇām

कलेर्दुर्विषहः क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते ।तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम्॥ 20 ॥

kalerdurviṣahaḥ krodhastamastamanuvartate | tamasā grasyate puṃsaścetanā vyāpinī drutam

तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते ।ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च॥ 21 ॥

tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate | tato'sya svārthavibhraṃśo mūrcchitasya mṛtasya ca

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् ।वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्रेव यः श्वसन्॥ 22 ॥

viṣayābhiniveśena nātmānaṃ veda nāparam | vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastreva yaḥ śvasan

फलश्रुतिरियं नॄणां न श्रेयो रोचनं परम् ।श्रेयो विवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम्॥ 23 ॥

phalaśrutiriyaṃ nṝṇāṃ na śreyo rocanaṃ param | śreyo vivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajyarocanam

उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च ।आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु॥ 24 ॥

utpattyaiva hi kāmeṣu prāṇeṣu svajaneṣu ca | āsaktamanaso martyā ātmano'narthahetuṣu

न तानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि ।कथं युञ्ज्यात्पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुधः॥ 25 ॥

na tānaviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyato vṛjinādhvani | kathaṃ yuñjyātpunasteṣu tāṃstamo viśato budhaḥ

एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धयः ।फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि॥ 26 ॥

evaṃ vyavasitaṃ kecidavijñāya kubuddhayaḥ | phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vedajñā vadanti hi

कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः ।अग्निमुग्धा धूमतान्ताः स्वं लोकं न विदन्ति ते॥ 27 ॥

kāminaḥ kṛpaṇā lubdhāḥ puṣpeṣu phalabuddhayaḥ | agnimugdhā dhūmatāntāḥ svaṃ lokaṃ na vidanti te

न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यतः ।उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुषः॥ 28 ॥

na te māmaṅga jānanti hṛdisthaṃ ya idaṃ yataḥ | ukthaśastrā hyasutṛpo yathā nīhāracakṣuṣaḥ

ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः ।हिंसायां यदि रागः स्याद्यज्ञ एव न चोदना॥ 29 ॥

te me matamavijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ | hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syādyajña eva na codanā

हिंसाविहारा ह्यालब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया ।यजन्ते देवता यज्ञैः पितृभूतपतीन् खलाः॥ 30 ॥

hiṃsāvihārā hyālabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhecchayā | yajante devatā yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ

स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम् ।आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान् यथा वणिक्॥ 31 ॥

svapnopamamamuṃ lokamasantaṃ śravaṇapriyam | āśiṣo hṛdi saṅkalpya tyajantyarthān yathā vaṇik

रजःसत्त्वतमोनिष्ठा रजःसत्त्वतमोजुषः ।उपासत इन्द्रमुख्यान् देवादीन्न यथैव माम्॥ 32 ॥

rajaḥsattvatamoniṣṭhā rajaḥsattvatamojuṣaḥ | upāsata indramukhyān devādīnna yathaiva mām

इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि ।तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुलाः॥ 33 ॥

iṣṭveha devatā yajñairgatvā raṃsyāmahe divi | tasyānta iha bhūyāsma mahāśālā mahākulāḥ

एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् ।मानिनां चातिस्तब्धानां मद्वार्तापि न रोचते॥ 34 ॥

evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣiptamanasāṃ nṛṇām | mānināṃ cātistabdhānāṃ madvārtāpi na rocate

वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे ।परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम्॥ 35 ॥

vedā brahmātmaviṣayāstrikāṇḍaviṣayā ime | parokṣavādā ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam

शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् ।अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत्॥ 36 ॥

śabdabrahma sudurbodhaṃ prāṇendriyamanomayam | anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat

मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना ।भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते॥ 37 ॥

mayopabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇānantaśaktinā | bhūteṣu ghoṣarūpeṇa biseṣūrṇeva lakṣyate

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् ।आकाशाद्घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा॥ 38 ॥

yathorṇanābhirhṛdayādūrṇāmudvamate mukhāt | ākāśādghoṣavān prāṇo manasā sparśarūpiṇā

छन्दोमयोऽमृतमयः सहस्रपदवीं प्रभुः ।ओङ्काराद्व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्तस्थभूषिताम्॥ 39 ॥

chandomayo'mṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ | oṅkārādvyañjitasparśasvaroṣmāntasthabhūṣitām

विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः ।अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम्॥ 40 ॥

vicitrabhāṣāvitatāṃ chandobhiścaturuttaraiḥ | anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjatyākṣipate svayam

गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च ।त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद्विराट्॥ 41 ॥

gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṅktireva ca | triṣṭubjagatyaticchando hyatyaṣṭyatijagadvirāṭ

किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् ।इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद्वेद कश्चन॥ 42 ॥

kiṃ vidhatte kimācaṣṭe kimanūdya vikalpayet | ityasyā hṛdayaṃ loke nānyo madveda kaścana

मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम् ।एतावान् सर्ववेदार्थः शब्द आस्थाय मां भिदाम् ।मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति॥ 43 ॥

māṃ vidhatte'bhidhatte māṃ vikalpyāpohyate tvaham | etāvān sarvavedārthaḥ śabda āsthāya māṃ bhidām | māyāmātramanūdyānte pratiṣidhya prasīdati

संहितायां एकादशस्कन्धे एकविंशोऽध्यायः॥ 21b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe ekaviṃśo'dhyāyaḥ