Skandha 11, Adhyāya 22

कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभिः प्रभो ।नवैकादश पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्रुम॥ 1 ॥

kati tattvāni viśveśa saṅkhyātānyṛṣibhiḥ prabho | navaikādaśa pañca trīṇyāttha tvamiha śuśruma

केचित्षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् ।सप्तैके नव षट्केचिच्चत्वार्येकादशापरे ।केचित्सप्तदश प्राहुः षोडशैके त्रयोदश॥ 2 ॥

kecitṣaḍviṃśatiṃ prāhurapare pañcaviṃśatim | saptaike nava ṣaṭkeciccatvāryekādaśāpare | kecitsaptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśaike trayodaśa

एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्विवक्षया ।गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि॥ 3 ॥

etāvattvaṃ hi saṅkhyānāmṛṣayo yadvivakṣayā | gāyanti pṛthagāyuṣmannidaṃ no vaktumarhasi

युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा ।मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम्॥ 4 ॥

yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇā yathā | māyāṃ madīyāmudgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam

नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत्तथा ।एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्ययाः॥ 5 ॥

naitadevaṃ yathāttha tvaṃ yadahaṃ vacmi tattathā | evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayo me duratyayāḥ

यासां व्यतिकरादासीद्विकल्पो वदतां पदम् ।प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनुशाम्यति॥ 6 ॥

yāsāṃ vyatikarādāsīdvikalpo vadatāṃ padam | prāpte śamadame'pyeti vādastamanuśāmyati

परस्परानुप्रवेशात्तत्त्वानां पुरुषर्षभ ।पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम्॥ 7 ॥

parasparānupraveśāttattvānāṃ puruṣarṣabha | paurvāparyaprasaṅkhyānaṃ yathā vakturvivakṣitam

एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च ।पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः॥ 8 ॥

ekasminnapi dṛśyante praviṣṭānītarāṇi ca | pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ

पौर्वापर्यमतोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् ।यथा विविक्तं यद्वक्त्रं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात्॥ 9 ॥

paurvāparyamato'mīṣāṃ prasaṅkhyānamabhīpsatām | yathā viviktaṃ yadvaktraṃ gṛhṇīmo yuktisambhavāt

अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् ।स्वतो न सम्भवादन्यस्तत्त्वज्ञो ज्ञानदो भवेत्॥ 10 ॥

anādyavidyāyuktasya puruṣasyātmavedanam | svato na sambhavādanyastattvajño jñānado bhavet

पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि ।तदन्यकल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुणः॥ 11 ॥

puruṣeśvarayoratra na vailakṣaṇyamaṇvapi | tadanyakalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛterguṇaḥ

प्रकृतिर्गुणसाम्यं वै प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः ।सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः॥ 12 ॥

prakṛtirguṇasāmyaṃ vai prakṛternātmano guṇāḥ | sattvaṃ rajastama iti sthityutpattyantahetavaḥ

सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते ।गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रमेव च॥ 13 ॥

sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamo'jñānamihocyate | guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtrameva ca

पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिलः ।ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव॥ 14 ॥

puruṣaḥ prakṛtirvyaktamahaṅkāro nabho'nilaḥ | jyotirāpaḥ kṣitiriti tattvānyuktāni me nava

श्रोत्रं त्वग्दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तयः ।वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रिः कर्माण्यङ्गोभयं मनः॥ 15 ॥

śrotraṃ tvagdarśanaṃ ghrāṇo jihveti jñānaśaktayaḥ | vākpāṇyupasthapāyvaṅghriḥ karmāṇyaṅgobhayaṃ manaḥ

शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातयः ।गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धयः॥ 16 ॥

śabdaḥ sparśo raso gandho rūpaṃ cetyarthajātayaḥ | gatyuktyutsargaśilpāni karmāyatanasiddhayaḥ

सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी ।सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते॥ 17 ॥

sargādau prakṛtirhyasya kāryakāraṇarūpiṇī | sattvādibhirguṇairdhatte puruṣo'vyakta īkṣate

व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातवः पुरुषेक्षया ।लब्धवीर्याः सृजन्त्यण्डं संहताः प्रकृतेर्बलात्॥ 18 ॥

vyaktādayo vikurvāṇā dhātavaḥ puruṣekṣayā | labdhavīryāḥ sṛjantyaṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛterbalāt

सप्तैव धातव इति तत्रार्थाः पञ्च खादयः ।ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासवः॥ 19 ॥

saptaiva dhātava iti tatrārthāḥ pañca khādayaḥ | jñānamātmobhayādhārastato dehendriyāsavaḥ

षडित्यत्रापि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान् ।तैर्युक्त आत्मसम्भूतैः सृष्ट्वेदं समुपाविशत्॥ 20 ॥

ṣaḍityatrāpi bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān | tairyukta ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvedaṃ samupāviśat

चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मनः ।जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविनः खलु॥ 21 ॥

catvāryeveti tatrāpi teja āpo'nnamātmanaḥ | jātāni tairidaṃ jātaṃ janmāvayavinaḥ khalu

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च ।पञ्च पञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः॥ 22 ॥

saṅkhyāne saptadaśake bhūtamātrendriyāṇi ca | pañca pañcaikamanasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ

तद्वत्षोडशसङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते ।भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश॥ 23 ॥

tadvatṣoḍaśasaṅkhyāne ātmaiva mana ucyate | bhūtendriyāṇi pañcaiva mana ātmā trayodaśa

एकादशत्व आत्मासौ महाभूतेन्द्रियाणि च ।अष्टौ प्रकृतयश्चैव पुरुषश्च नवेत्यथ॥ 24 ॥

ekādaśatva ātmāsau mahābhūtendriyāṇi ca | aṣṭau prakṛtayaścaiva puruṣaśca navetyatha

सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद्विदुषां किमशोभनम्॥ 25 ॥

sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimattvādviduṣāṃ kimaśobhanam

प्रकृतिः पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ ।अन्योन्यापाश्रयात्कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः ।प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथाऽऽत्मनि॥ 26 ॥

prakṛtiḥ puruṣaścobhau yadyapyātmavilakṣaṇau | anyonyāpāśrayātkṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ | prakṛtau lakṣyate hyātmā prakṛtiśca tathā''tmani

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि ।छेत्तुमर्हसि सर्वज्ञ वचोभिर्नयनैपुणैः॥ 27 ॥

evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi | chettumarhasi sarvajña vacobhirnayanaipuṇaiḥ

त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र शक्तितः ।त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापरः॥ 28 ॥

tvatto jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣaste'tra śaktitaḥ | tvameva hyātmamāyāyā gatiṃ vettha na cāparaḥ

प्रकृतिः पुरुषश्चेति विकल्पः पुरुषर्षभ ।एष वैकारिकः सर्गो गुणव्यतिकरात्मकः॥ 29 ॥

prakṛtiḥ puruṣaśceti vikalpaḥ puruṣarṣabha | eṣa vaikārikaḥ sargo guṇavyatikarātmakaḥ

ममाङ्ग मायागुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धीश्च गुणैर्विधत्ते ।वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेक- मथाधिदैवमधिभूतमन्यत्॥ 30 ॥

mamāṅga māyāguṇamayyanekadhā vikalpabuddhīśca guṇairvidhatte | vaikārikastrividho'dhyātmameka- mathādhidaivamadhibhūtamanyat

दृग् रूपमार्कं वपुरत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति यः स्वतः खे ।आत्मा यदेषामपरो य आद्यः स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धिः ।एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम्॥ 31 ॥

dṛg rūpamārkaṃ vapuratra randhre parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe | ātmā yadeṣāmaparo ya ādyaḥ svayānubhūtyākhilasiddhasiddhiḥ | evaṃ tvagādi śravaṇādi cakṣu- rjihvādi nāsādi ca cittayuktam

योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलान्महतः प्रसूतः ।अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकस्तामस ऐन्द्रियश्च॥ 32 ॥

yo'sau guṇakṣobhakṛto vikāraḥ pradhānamūlānmahataḥ prasūtaḥ | ahaṃ trivṛnmohavikalpahetu- rvaikārikastāmasa aindriyaśca

आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदार्थनिष्ठः ।व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात्॥ 33 ॥

ātmā parijñānamayo vivādo hyastīti nāstīti bhidārthaniṣṭhaḥ | vyartho'pi naivoparameta puṃsāṃ mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalokāt

त्वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः प्रभो ।उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च॥ 34 ॥

tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabho | uccāvacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca

तन्ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यमनात्मभिः ।न ह्येतत्प्रायशो लोके विद्वांसः सन्ति वञ्चिताः॥ 35 ॥

tanmamākhyāhi govinda durvibhāvyamanātmabhiḥ | na hyetatprāyaśo loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ

मनः कर्ममयं नॄणामिन्द्रियैः पञ्चभिर्युतम् ।लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदनुवर्तते॥ 36 ॥

manaḥ karmamayaṃ nṝṇāmindriyaiḥ pañcabhiryutam | lokāllokaṃ prayātyanya ātmā tadanuvartate

ध्यायन् मनोऽनु विषयान् दृष्टान् वानुश्रुतानथ ।उद्यत्सीदत्कर्मतन्त्रं स्मृतिस्तदनु शाम्यति॥ 37 ॥

dhyāyan mano'nu viṣayān dṛṣṭān vānuśrutānatha | udyatsīdatkarmatantraṃ smṛtistadanu śāmyati

विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत्स्मरेत्पुनः ।जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः॥ 38 ॥

viṣayābhiniveśena nātmānaṃ yatsmaretpunaḥ | jantorvai kasyaciddhetormṛtyuratyantavismṛtiḥ

जन्म त्वात्मतया पुंसः सर्वभावेन भूरिद ।विषयस्वीकृतिं प्राहुर्यथा स्वप्नमनोरथः॥ 39 ॥

janma tvātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvena bhūrida | viṣayasvīkṛtiṃ prāhuryathā svapnamanorathaḥ

स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसौ ।तत्र पूर्वमिवात्मानमपूर्वं चानुपश्यति॥ 40 ॥

svapnaṃ manorathaṃ cetthaṃ prāktanaṃ na smaratyasau | tatra pūrvamivātmānamapūrvaṃ cānupaśyati

इन्द्रियायनसृष्ट्येदं त्रैविध्यं भाति वस्तुनि ।बहिरन्तर्भिदा हेतुर्जनोऽसज्जनकृद्यथा॥ 41 ॥

indriyāyanasṛṣṭyedaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni | bahirantarbhidā heturjano'sajjanakṛdyathā

नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च ।कालेनालक्ष्यवेगेन सूक्ष्मत्वात्तन्न दृश्यते॥ 42 ॥

nityadā hyaṅga bhūtāni bhavanti na bhavanti ca | kālenālakṣyavegena sūkṣmatvāttanna dṛśyate

यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः ।तथैव सर्वभूतानां वयोऽवस्थादयः कृताः॥ 43 ॥

yathārciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ | tathaiva sarvabhūtānāṃ vayo'vasthādayaḥ kṛtāḥ

सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत्स्रोतसां तदिदं जलम् ।सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्धीर्मृषायुषाम्॥ 44 ॥

so'yaṃ dīpo'rciṣāṃ yadvatsrotasāṃ tadidaṃ jalam | so'yaṃ pumāniti nṛṇāṃ mṛṣā gīrdhīrmṛṣāyuṣām

मा स्वस्य कर्मबीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् ।म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर्दारुसंयुतः॥ 45 ॥

mā svasya karmabījena jāyate so'pyayaṃ pumān | mriyate vāmaro bhrāntyā yathāgnirdārusaṃyutaḥ

निषेकगर्भजन्मानि बाल्यकौमारयौवनम् ।वयोमध्यं जरामृत्युरित्यवस्थास्तनोर्नव॥ 46 ॥

niṣekagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam | vayomadhyaṃ jarāmṛtyurityavasthāstanornava

एता मनोरथमयीर्ह्यन्यस्योच्चावचास्तनूः ।गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित्कश्चिज्जहाति च॥ 47 ॥

etā manorathamayīrhyanyasyoccāvacāstanūḥ | guṇasaṅgādupādatte kvacitkaścijjahāti ca

आत्मनः पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ ।न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो द्वयलक्षणः॥ 48 ॥

ātmanaḥ pitṛputrābhyāmanumeyau bhavāpyayau | na bhavāpyayavastūnāmabhijño dvayalakṣaṇaḥ

तरोर्बीजविपाकाभ्यां यो विद्वाञ्जन्मसंयमौ ।तरोर्विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक्॥ 49 ॥

tarorbījavipākābhyāṃ yo vidvāñjanmasaṃyamau | tarorvilakṣaṇo draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak

प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुधः पुमान् ।तत्त्वेन स्पर्शसम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते॥ 50 ॥

prakṛterevamātmānamavivicyābudhaḥ pumān | tattvena sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate

सत्त्वसङ्गादृषीन् देवान् रजसासुरमानुषान् ।तमसा भूततिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभिः॥ 51 ॥

sattvasaṅgādṛṣīn devān rajasāsuramānuṣān | tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmito yāti karmabhiḥ

नृत्यतो गायतः पश्यन् यथैवानुकरोति तान् ।एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते॥ 52 ॥

nṛtyato gāyataḥ paśyan yathaivānukaroti tān | evaṃ buddhiguṇān paśyannanīho'pyanukāryate

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव ।चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः॥ 53 ॥

yathāmbhasā pracalatā taravo'pi calā iva | cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramatīva bhūḥ

यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा ।स्वप्नदृष्टाश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः॥ 54 ॥

yathā manorathadhiyo viṣayānubhavo mṛṣā | svapnadṛṣṭāśca dāśārha tathā saṃsāra ātmanaḥ

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा॥ 55 ॥

arthe hyavidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate | dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā

तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियैः ।आत्माग्रहणनिर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम्॥ 56 ॥

tasmāduddhava mā bhuṅkṣva viṣayānasadindriyaiḥ | ātmāgrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam

क्षिप्तोऽवमानितोऽसद्भिः प्रलब्धोऽसूयितोऽथ वा ।ताडितः सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः॥ 57 ॥

kṣipto'vamānito'sadbhiḥ pralabdho'sūyito'tha vā | tāḍitaḥ sanniruddho vā vṛttyā vā parihāpitaḥ

निष्ठितो मूत्रितो वाज्ञैर्बहुधैवं प्रकम्पितः ।श्रेयस्कामः कृच्छ्रगत आत्मनाऽऽत्मानमुद्धरेत्॥ 58 ॥

niṣṭhito mūtrito vājñairbahudhaivaṃ prakampitaḥ | śreyaskāmaḥ kṛcchragata ātmanā''tmānamuddharet

यथैवमनुबुध्येयं वद नो वदतां वर ।सुदुःसहमिमं मन्य आत्मन्यसदतिक्रमम्॥ 59 ॥

yathaivamanubudhyeyaṃ vada no vadatāṃ vara | suduḥsahamimaṃ manya ātmanyasadatikramam

विदुषामपि विश्वात्मन् प्रकृतिर्हि बलीयसी ।ऋते त्वद्धर्मनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान्॥ 60 ॥

viduṣāmapi viśvātman prakṛtirhi balīyasī | ṛte tvaddharmaniratān śāntāṃste caraṇālayān

संहितायां एकादशस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः॥ 22b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe dvāviṃśo'dhyāyaḥ