Skandha 11, Adhyāya 23

स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्यः ।सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्द- स्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्यः॥ 1 ॥

sa evamāśaṃsita uddhavena bhāgavatamukhyena dāśārhamukhyaḥ | sabhājayan bhṛtyavaco mukunda- stamābabhāṣe śravaṇīyavīryaḥ

बार्हस्पत्य स वै नात्र साधुर्वै दुर्जनेरितैः ।दुरुक्तैर्भिन्नमात्मानं यः समाधातुमीश्वरः॥ 2 ॥

bārhaspatya sa vai nātra sādhurvai durjaneritaiḥ | duruktairbhinnamātmānaṃ yaḥ samādhātumīśvaraḥ

न तथा तप्यते विद्धः पुमान् बाणैस्तु मर्मगैः ।यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषवः॥ 3 ॥

na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇaistu marmagaiḥ | yathā tudanti marmasthā hyasatāṃ paruṣeṣavaḥ

कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव ।तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहितः॥ 4 ॥

kathayanti mahatpuṇyamitihāsamihoddhava | tamahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha susamāhitaḥ

केनचिद्भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः ।स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम्॥ 5 ॥

kenacidbhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ | smaratā dhṛtiyuktena vipākaṃ nijakarmaṇām

अवन्तिषु द्विजः कश्चिदासीदाढ्यतमः श्रिया ।वार्तावृत्तिः कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपनः॥ 6 ॥

avantiṣu dvijaḥ kaścidāsīdāḍhyatamaḥ śriyā | vārtāvṛttiḥ kadaryastu kāmī lubdho'tikopanaḥ

ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्मात्रेणापि नार्चिताः ।शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चितः॥ 7 ॥

jñātayo'tithayastasya vāṅmātreṇāpi nārcitāḥ | śūnyāvasatha ātmāpi kāle kāmairanarcitaḥ

दुःशीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवाः ।दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम्॥ 8 ॥

duḥśīlasya kadaryasya druhyante putrabāndhavāḥ | dārā duhitaro bhṛtyā viṣaṇṇā nācaran priyam

तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकतः ।धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधुः पञ्चभागिनः॥ 9 ॥

tasyaivaṃ yakṣavittasya cyutasyobhayalokataḥ | dharmakāmavihīnasya cukrudhuḥ pañcabhāginaḥ

तदवध्यानविस्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद ।अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रमः॥ 10 ॥

tadavadhyānavisrastapuṇyaskandhasya bhūrida | artho'pyagacchannidhanaṃ bahvāyāsapariśramaḥ

ज्ञातयो जगृहुः किञ्चित्किञ्चिद्दस्यव उद्धव ।दैवतः कालतः किञ्चिद्ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात्॥ 11 ॥

jñātayo jagṛhuḥ kiñcitkiñciddasyava uddhava | daivataḥ kālataḥ kiñcidbrahmabandhornṛpārthivāt

स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जितः ।उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम्॥ 12 ॥

sa evaṃ draviṇe naṣṭe dharmakāmavivarjitaḥ | upekṣitaśca svajanaiścintāmāpa duratyayām

तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विनः ।खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेदः सुमहानभूत्॥ 13 ॥

tasyaivaṃ dhyāyato dīrghaṃ naṣṭarāyastapasvinaḥ | khidyato bāṣpakaṇṭhasya nirvedaḥ sumahānabhūt

स चाहेदमहो कष्टं वृथाऽऽत्मा मेऽनुतापितः ।न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृशः॥ 14 ॥

sa cāhedamaho kaṣṭaṃ vṛthā''tmā me'nutāpitaḥ | na dharmāya na kāmāya yasyārthāyāsa īdṛśaḥ

प्रायेणार्थाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन ।इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च॥ 15 ॥

prāyeṇārthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana | iha cātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca

यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणाः ।लोभः स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम्॥ 16 ॥

yaśo yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyā ye guṇināṃ guṇāḥ | lobhaḥ svalpo'pi tān hanti śvitro rūpamivepsitam

अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये ।नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम्॥ 17 ॥

arthasya sādhane siddhe utkarṣe rakṣaṇe vyaye | nāśopabhoga āyāsastrāsaścintā bhramo nṛṇām

स्तेयं हिंसानृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयो मदः ।भेदो वैरमविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च॥ 18 ॥

steyaṃ hiṃsānṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayo madaḥ | bhedo vairamaviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca

एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् ।तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत्॥ 19 ॥

ete pañcadaśānarthā hyarthamūlā matā nṛṇām | tasmādanarthamarthākhyaṃ śreyo'rthī dūratastyajet

भिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस्तथा ।एकास्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वेऽरयः कृताः॥ 20 ॥

bhidyante bhrātaro dārāḥ pitaraḥ suhṛdastathā | ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve'rayaḥ kṛtāḥ

अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यवः ।त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम्॥ 21 ॥

arthenālpīyasā hyete saṃrabdhā dīptamanyavaḥ | tyajantyāśu spṛdho ghnanti sahasotsṛjya sauhṛdam

लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्यताम् ।तदनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम्॥ 22 ॥

labdhvā janmāmaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ taddvijāgryatām | tadanādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yāntyaśubhāṃ gatim

स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् ।द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि॥ 23 ॥

svargāpavargayordvāraṃ prāpya lokamimaṃ pumān | draviṇe ko'nuṣajjeta martyo'narthasya dhāmani

देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश्च भागिनः ।असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्तः पतत्यधः॥ 24 ॥

devarṣipitṛbhūtāni jñātīn bandhūṃśca bhāginaḥ | asaṃvibhajya cātmānaṃ yakṣavittaḥ patatyadhaḥ

व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयोबलम् ।कुशला येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधये॥ 25 ॥

vyarthayārthehayā vittaṃ pramattasya vayobalam | kuśalā yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye

कस्मात्सङ्क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् ।कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहितः॥ 26 ॥

kasmātsaṅkliśyate vidvān vyarthayārthehayāsakṛt | kasyacinmāyayā nūnaṃ loko'yaṃ suvimohitaḥ

किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत ।मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदैः॥ 27 ॥

kiṃ dhanairdhanadairvā kiṃ kāmairvā kāmadairuta | mṛtyunā grasyamānasya karmabhirvota janmadaiḥ

नूनं मे भगवांस्तुष्टः सर्वदेवमयो हरिः ।येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मनः प्लवः॥ 28 ॥

nūnaṃ me bhagavāṃstuṣṭaḥ sarvadevamayo hariḥ | yena nīto daśāmetāṃ nirvedaścātmanaḥ plavaḥ

सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मनः ।अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात्सिद्ध आत्मनि॥ 29 ॥

so'haṃ kālāvaśeṣeṇa śoṣayiṣye'ṅgamātmanaḥ | apramatto'khilasvārthe yadi syātsiddha ātmani

तत्र मामनुमोदेरन् देवास्त्रिभुवनेश्वराः ।मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्गः समसाधयत्॥ 30 ॥

tatra māmanumoderan devāstribhuvaneśvarāḥ | muhūrtena brahmalokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat

इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तमः ।उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनिः॥ 31 ॥

ityabhipretya manasā hyāvantyo dvijasattamaḥ | unmucya hṛdayagranthīn śānto bhikṣurabhūnmuniḥ

स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिलः ।भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत्॥ 32 ॥

sa cacāra mahīmetāṃ saṃyatātmendriyānilaḥ | bhikṣārthaṃ nagaragrāmānasaṅgo'lakṣito'viśat

तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जनाः ।दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभिः परिभूतिभिः॥ 33 ॥

taṃ vai pravayasaṃ bhikṣumavadhūtamasajjanāḥ | dṛṣṭvā paryabhavan bhadra bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ

केचित्त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् ।पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन॥ 34 ॥

kecittriveṇuṃ jagṛhureke pātraṃ kamaṇḍalum | pīṭhaṃ caike'kṣasūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana

प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुनेः ।अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे॥ 35 ॥

pradāya ca punastāni darśitānyādadurmuneḥ | annaṃ ca bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarittaṭe

मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ।यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत्॥ 36 ॥

mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvantyasya ca mūrdhani | yatavācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet

तर्जयन्त्यपरे वाग्भिः स्तेनोऽयमिति वादिनः ।बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद्बध्यतां बध्यतामिति॥ 37 ॥

tarjayantyapare vāgbhiḥ steno'yamiti vādinaḥ | badhnanti rajjvā taṃ kecidbadhyatāṃ badhyatāmiti

क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वजः शठः ।क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत्स्वजनोज्झितः॥ 38 ॥

kṣipantyeke'vajānanta eṣa dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ | kṣīṇavitta imāṃ vṛttimagrahītsvajanojjhitaḥ

अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव ।मौनेन साधयत्यर्थं बकवद्दृढनिश्चयः॥ 39 ॥

aho eṣa mahāsāro dhṛtimān girirāḍiva | maunena sādhayatyarthaṃ bakavaddṛḍhaniścayaḥ

इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च ।तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम्॥ 40 ॥

ityeke vihasantyenameke durvātayanti ca | taṃ babandhurnirurudhuryathā krīḍanakaṃ dvijam

एवं स भौतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत् ।भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत॥ 41 ॥

evaṃ sa bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat | bhoktavyamātmano diṣṭaṃ prāptaṃ prāptamabudhyata

परिभूत इमां गाथामगायत नराधमैः ।पातयद्भिः स्वधर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम्॥ 42 ॥

paribhūta imāṃ gāthāmagāyata narādhamaiḥ | pātayadbhiḥ svadharmastho dhṛtimāsthāya sāttvikīm

नायं जनो मे सुखदुःख हेतुः न देवताऽऽत्मा ग्रहकर्मकालाः ।मनः परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद्यत्॥ 43 ॥

nāyaṃ jano me sukhaduḥkha hetuḥ na devatā''tmā grahakarmakālāḥ | manaḥ paraṃ kāraṇamāmananti saṃsāracakraṃ parivartayedyat

मनो गुणान् वै सृजते बलीय- स्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि ।शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्यः सवर्णाः सृतयो भवन्ति॥ 44 ॥

mano guṇān vai sṛjate balīya- stataśca karmāṇi vilakṣaṇāni | śuklāni kṛṣṇānyatha lohitāni tebhyaḥ savarṇāḥ sṛtayo bhavanti

अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे ।मनः स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ॥ 45 ॥

anīha ātmā manasā samīhatā hiraṇmayo matsakha udvicaṣṭe | manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān juṣan nibaddho guṇasaṅgato'sau

दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि ।सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः॥ 46 ॥

dānaṃ svadharmo niyamo yamaśca śrutaṃ ca karmāṇi ca sadvratāni | sarve manonigrahalakṣaṇāntāḥ paro hi yogo manasaḥ samādhiḥ

समाहितं यस्य मनः प्रशान्तं दानादिभिः किं वद तस्य कृत्यम् ।असंयतं यस्य मनो विनश्य- द्दानादिभिश्चेदपरं किमेभिः॥ 47 ॥

samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntaṃ dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam | asaṃyataṃ yasya mano vinaśya- ddānādibhiścedaparaṃ kimebhiḥ

मनो वशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति ।भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान् युञ्ज्याद्वशे तं स हि देवदेवः॥ 48 ॥

mano vaśe'nye hyabhavan sma devā manaśca nānyasya vaśaṃ sameti | bhīṣmo hi devaḥ sahasaḥ sahīyān yuñjyādvaśe taṃ sa hi devadevaḥ

तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेग- मरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् ।कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यै- र्मित्राण्युदासीनरिपून् विमूढाः॥ 49 ॥

taṃ durjayaṃ śatrumasahyavega- maruntudaṃ tanna vijitya kecit | kurvantyasadvigrahamatra martyai- rmitrāṇyudāsīnaripūn vimūḍhāḥ

देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्याः ।एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति॥ 50 ॥

dehaṃ manomātramimaṃ gṛhītvā mamāhamityandhadhiyo manuṣyāḥ | eṣo'hamanyo'yamiti bhrameṇa durantapāre tamasi bhramanti

जनस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चे- त्किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् ।जिह्वां क्वचित्सन्दशति स्वदद्भि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत्॥ 51 ॥

janastu hetuḥ sukhaduḥkhayośce- tkimātmanaścātra hi bhaumayostat | jihvāṃ kvacitsandaśati svadadbhi- stadvedanāyāṃ katamāya kupyet

दुःखस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् ।यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्वचित् क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे॥ 52 ॥

duḥkhasya heturyadi devatāstu kimātmanastatra vikārayostat | yadaṅgamaṅgena nihanyate kvacit krudhyeta kasmai puruṣaḥ svadehe

आत्मा यदि स्यात्सुखदुःखहेतुः किमन्यतस्तत्र निजस्वभावः ।न ह्यात्मनोऽन्यद्यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दुःखम्॥ 53 ॥

ātmā yadi syātsukhaduḥkhahetuḥ kimanyatastatra nijasvabhāvaḥ | na hyātmano'nyadyadi tanmṛṣā syāt krudhyeta kasmānna sukhaṃ na duḥkham

ग्रहा निमित्तं सुखदुःखयोश्चे- त्किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै ।ग्रहैर्ग्रहस्यैव वदन्ति पीडां क्रुध्येत कस्मै पुरुषस्ततोऽन्यः॥ 54 ॥

grahā nimittaṃ sukhaduḥkhayośce- tkimātmano'jasya janasya te vai | grahairgrahasyaiva vadanti pīḍāṃ krudhyeta kasmai puruṣastato'nyaḥ

कर्मास्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चे- त्किमात्मनस्तद्धि जडाजडत्वे ।देहस्त्वचित्पुरुषोऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम्॥ 55 ॥

karmāstu hetuḥ sukhaduḥkhayośce- tkimātmanastaddhi jaḍājaḍatve | dehastvacitpuruṣo'yaṃ suparṇaḥ krudhyeta kasmai na hi karmamūlam

कालस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चे- त्किमात्मनस्तत्र तदात्मकोऽसौ ।नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत्स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम्॥ 56 ॥

kālastu hetuḥ sukhaduḥkhayośce- tkimātmanastatra tadātmako'sau | nāgnerhi tāpo na himasya tatsyāt krudhyeta kasmai na parasya dvandvam

न केनचित्क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः परस्य ।यथाहमः संसृतिरूपिणः स्यात् एवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतैः॥ 57 ॥

na kenacitkvāpi kathañcanāsya dvandvoparāgaḥ parataḥ parasya | yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt evaṃ prabuddho na bibheti bhūtaiḥ

एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठा- मध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभिः ।अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव॥ 58 ॥

etāṃ sa āsthāya parātmaniṣṭhā- madhyāsitāṃ pūrvatamairmaharṣibhiḥ | ahaṃ tariṣyāmi durantapāraṃ tamo mukundāṅghriniṣevayaiva

निर्विद्य नष्टद्रविणो गतक्लमः प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् ।निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्मा- दकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम्॥ 59 ॥

nirvidya naṣṭadraviṇo gataklamaḥ pravrajya gāṃ paryaṭamāna ittham | nirākṛto'sadbhirapi svadharmā- dakampito'mūṃ munirāha gāthām

सुखदुःखप्रदो नान्यः पुरुषस्यात्मविभ्रमः ।मित्रोदासीनरिपवः संसारस्तमसः कृतः॥ 60 ॥

sukhaduḥkhaprado nānyaḥ puruṣasyātmavibhramaḥ | mitrodāsīnaripavaḥ saṃsārastamasaḥ kṛtaḥ

तस्मात्सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया ।मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रहः॥ 61 ॥

tasmātsarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā | mayyāveśitayā yukta etāvān yogasaṅgrahaḥ

य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहितः ।धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन् द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते॥ 62 ॥

ya etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ | dhārayañchrāvayañchṛṇvan dvandvairnaivābhibhūyate

संहितायामेकादशस्कन्धे त्रयोविंशोऽध्यायः॥ 23b ॥

saṃhitāyāmekādaśaskandhe trayoviṃśo'dhyāyaḥ