Skandha 11, Adhyāya 24

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् ।यद्विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद्वैकल्पिकं भ्रमम्॥ 1 ॥

atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvairviniścitam | yadvijñāya pumān sadyo jahyādvaikalpikaṃ bhramam

आसीज्ज्ञानमथो ह्यर्थ एकमेवाविकल्पितम् ।यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे॥ 2 ॥

āsījjñānamatho hyartha ekamevāvikalpitam | yadā vivekanipuṇā ādau kṛtayuge'yuge

तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् ।वाङ्मनोगोचरं सत्यं द्विधा समभवद्बृहत्॥ 3 ॥

tanmāyāphalarūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam | vāṅmanogocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavadbṛhat

तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ।ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते॥ 4 ॥

tayorekataro hyarthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā | jñānaṃ tvanyatamo bhāvaḥ puruṣaḥ so'bhidhīyate

तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः ।मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च॥ 5 ॥

tamo rajaḥ sattvamiti prakṛterabhavan guṇāḥ | mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣānumatena ca

तेभ्यः समभवत्सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः ।ततो विकुर्वतो जातोऽहङ्कारो यो विमोहनः॥ 6 ॥

tebhyaḥ samabhavatsūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ | tato vikurvato jāto'haṅkāro yo vimohanaḥ

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् ।तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः॥ 7 ॥

vaikārikastaijasaśca tāmasaścetyahaṃ trivṛt | tanmātrendriyamanasāṃ kāraṇaṃ cidacinmayaḥ

अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च ।तैजसाद्देवता आसन्नेकादश च वैकृतात्॥ 8 ॥

arthastanmātrikājjajñe tāmasādindriyāṇi ca | taijasāddevatā āsannekādaśa ca vaikṛtāt

मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः ।अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम्॥ 9 ॥

mayā sañcoditā bhāvāḥ sarve saṃhatyakāriṇaḥ | aṇḍamutpādayāmāsurmamāyatanamuttamam

तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ ।मम नाभ्यामभूत्पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः॥ 10 ॥

tasminnahaṃ samabhavamaṇḍe salilasaṃsthitau | mama nābhyāmabhūtpadmaṃ viśvākhyaṃ tatra cātmabhūḥ

सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् ।लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवःस्वरिति त्रिधा॥ 11 ॥

so'sṛjattapasā yukto rajasā madanugrahāt | lokān sapālān viśvātmā bhūrbhuvaḥsvariti tridhā

देवानामोक आसीत्स्वर्भूतानां च भुवः पदम् ।मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात्परम्॥ 12 ॥

devānāmoka āsītsvarbhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam | martyādīnāṃ ca bhūrlokaḥ siddhānāṃ tritayātparam

अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत्प्रभुः ।त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम्॥ 13 ॥

adho'surāṇāṃ nāgānāṃ bhūmeroko'sṛjatprabhuḥ | trilokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇātmanām

योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः ।महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः॥ 14 ॥

yogasya tapasaścaiva nyāsasya gatayo'malāḥ | maharjanastapaḥ satyaṃ bhaktiyogasya madgatiḥ

मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् ।गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति॥ 15 ॥

mayā kālātmanā dhātrā karmayuktamidaṃ jagat | guṇapravāha etasminnunmajjati nimajjati

अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति ।सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च॥ 16 ॥

aṇurbṛhatkṛśaḥ sthūlo yo yo bhāvaḥ prasidhyati | sarvo'pyubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca

यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् ।विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः॥ 17 ॥

yastu yasyādirantaśca sa vai madhyaṃ ca tasya san | vikāro vyavahārārtho yathā taijasapārthivāḥ

यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् ।आदिरन्तो यदा यस्य तत्सत्यमभिधीयते॥ 18 ॥

yadupādāya pūrvastu bhāvo vikurute'param | ādiranto yadā yasya tatsatyamabhidhīyate

प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः ।सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम्॥ 19 ॥

prakṛtiryasyopādānamādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ | sato'bhivyañjakaḥ kālo brahma tattritayaṃ tvaham

सर्गः प्रवर्तते तावत्पौर्वापर्येण नित्यशः ।महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम्॥ 20 ॥

sargaḥ pravartate tāvatpaurvāparyeṇa nityaśaḥ | mahān guṇavisargārthaḥ sthityanto yāvadīkṣaṇam

विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः ।पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह॥ 21 ॥

virāṇmayāsādyamāno lokakalpavikalpakaḥ | pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते ।धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते॥ 22 ॥

anne pralīyate martyamannaṃ dhānāsu līyate | dhānā bhūmau pralīyante bhūmirgandhe pralīyate

अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे ।लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते॥ 23 ॥

apsu pralīyate gandha āpaśca svaguṇe rase | līyate jyotiṣi raso jyotī rūpe pralīyate

रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे ।अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु॥ 24 ॥

rūpaṃ vāyau sa ca sparśe līyate so'pi cāmbare | ambaraṃ śabdatanmātra indriyāṇi svayoniṣu

योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे ।शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः॥ 25 ॥

yonirvaikārike saumya līyate manasīśvare | śabdo bhūtādimapyeti bhūtādirmahati prabhuḥ

स लीयते महान् स्वेषु गुणेसु गुणवत्तमः ।तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत्काले लीयतेऽव्यये॥ 26 ॥

sa līyate mahān sveṣu guṇesu guṇavattamaḥ | te'vyakte sampralīyante tatkāle līyate'vyaye

कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे ।आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः॥ 27 ॥

kālo māyāmaye jīve jīva ātmani mayyaje | ātmā kevala ātmastho vikalpāpāyalakṣaṇaḥ

एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः ।मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः॥ 28 ॥

evamanvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpiko bhramaḥ | manaso hṛdi tiṣṭheta vyomnīvārkodaye tamaḥ

एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः ।प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया॥ 29 ॥

eṣa sāṅkhyavidhiḥ proktaḥ saṃśayagranthibhedanaḥ | pratilomānulomābhyāṃ parāvaradṛśā mayā

संहितायामेकादशस्कन्धे चतुर्विंशोऽध्यायः॥ 24b ॥

saṃhitāyāmekādaśaskandhe caturviṃśo'dhyāyaḥ