Skandha 11, Adhyāya 25

गुणानामसमिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् ।तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसतः॥ 1 ॥

guṇānāmasamiśrāṇāṃ pumān yena yathā bhavet | tanme puruṣavaryedamupadhāraya śaṃsataḥ

शमो दमस्तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः ।तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादिः स्वनिर्वृतिः॥ 2 ॥

śamo damastitikṣekṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ | tuṣṭistyāgo'spṛhā śraddhā hrīrdayādiḥ svanirvṛtiḥ

काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् ।मदोत्साहो यशः प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यमः॥ 3 ॥

kāma īhā madastṛṣṇā stambha āśīrbhidā sukham | madotsāho yaśaḥ prītirhāsyaṃ vīryaṃ balodyamaḥ

क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भः क्लमः कलिः ।शोकमोहौ विषादार्ती निद्राऽऽशा भीरनुद्यमः॥ 4 ॥

krodho lobho'nṛtaṃ hiṃsā yācñā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ | śokamohau viṣādārtī nidrā''śā bhīranudyamaḥ

सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वशः ।वृत्तयो वर्णितप्रायाः सन्निपातमथो शृणु॥ 5 ॥

sattvasya rajasaścaitāstamasaścānupūrvaśaḥ | vṛttayo varṇitaprāyāḥ sannipātamatho śṛṇu

सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मतिः ।व्यवहारः सन्निपातो मनो मात्रेन्द्रियासुभिः॥ 6 ॥

sannipātastvahamiti mametyuddhava yā matiḥ | vyavahāraḥ sannipāto mano mātrendriyāsubhiḥ

धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठितः ।गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावहः॥ 7 ॥

dharme cārthe ca kāme ca yadāsau pariniṣṭhitaḥ | guṇānāṃ sannikarṣo'yaṃ śraddhāratidhanāvahaḥ

प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे ।स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा॥ 8 ॥

pravṛttilakṣaṇe niṣṭhā pumān yarhi gṛhāśrame | svadharme cānutiṣṭheta guṇānāṃ samitirhi sā

पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभिः ।कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम्॥ 9 ॥

puruṣaṃ sattvasaṃyuktamanumīyācchamādibhiḥ | kāmādibhī rajoyuktaṃ krodhādyaistamasā yutam

यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्वकर्मभिः ।तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात्पुरुषं स्त्रियमेव वा॥ 10 ॥

yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ svakarmabhiḥ | taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyātpuruṣaṃ striyameva vā

यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभिः ।तं रजःप्रकृतिं विद्याद्धिंसामाशास्य तामसम्॥ 11 ॥

yadā āśiṣa āśāsya māṃ bhajeta svakarmabhiḥ | taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāddhiṃsāmāśāsya tāmasam

सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे ।चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते॥ 12 ॥

sattvaṃ rajastama iti guṇā jīvasya naiva me | cittajā yaistu bhūtānāṃ sajjamāno nibadhyate

यदेतरौ जयेत्सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् ।तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभिः पुमान्॥ 13 ॥

yadetarau jayetsattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam | tadā sukhena yujyeta dharmajñānādibhiḥ pumān

यदा जयेत्तमः सत्त्वं रजः सङ्गं भिदा चलम् ।तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया॥ 14 ॥

yadā jayettamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam | tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā

यदा जयेद्रजः सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् ।युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया हिंसयाऽऽशया॥ 15 ॥

yadā jayedrajaḥ sattvaṃ tamo mūḍhaṃ layaṃ jaḍam | yujyeta śokamohābhyāṃ nidrayā hiṃsayā''śayā

यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः ।देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत्सत्त्वं विद्धि मत्पदम्॥ 16 ॥

yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ | dehe'bhayaṃ mano'saṅgaṃ tatsattvaṃ viddhi matpadam

विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम् ।गात्रास्वास्थ्यं मनोभ्रान्तं रज एतैर्निशामय॥ 17 ॥

vikurvan kriyayā cādhīranivṛttiśca cetasām | gātrāsvāsthyaṃ manobhrāntaṃ raja etairniśāmaya

सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् ।मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय॥ 18 ॥

sīdaccittaṃ vilīyeta cetaso grahaṇe'kṣamam | mano naṣṭaṃ tamo glānistamastadupadhāraya

एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते ।असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम्॥ 19 ॥

edhamāne guṇe sattve devānāṃ balamedhate | asurāṇāṃ ca rajasi tamasyuddhava rakṣasām

सत्त्वाज्जागरणं विद्याद्रजसा स्वप्नमादिशेत् ।प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम्॥ 20 ॥

sattvājjāgaraṇaṃ vidyādrajasā svapnamādiśet | prasvāpaṃ tamasā jantosturīyaṃ triṣu santatam

उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जनाः ।तमसाधोऽध आमुख्याद्रजसान्तरचारिणः॥ 21 ॥

uparyupari gacchanti sattvena brāhmaṇā janāḥ | tamasādho'dha āmukhyādrajasāntaracāriṇaḥ

सत्त्वे प्रलीनाः स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलयाः ।तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणाः॥ 22 ॥

sattve pralīnāḥ svaryānti naralokaṃ rajolayāḥ | tamolayāstu nirayaṃ yānti māmeva nirguṇāḥ

मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् ।राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम्॥ 23 ॥

madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sāttvikaṃ nijakarma tat | rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam

कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् ।प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम्॥ 24 ॥

kaivalyaṃ sāttvikaṃ jñānaṃ rajo vaikalpikaṃ ca yat | prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam

वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते ।तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम्॥ 25 ॥

vanaṃ tu sāttviko vāso grāmo rājasa ucyate | tāmasaṃ dyūtasadanaṃ manniketaṃ tu nirguṇam

सात्त्विकः कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजसः स्मृतः ।तामसः स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रयः॥ 26 ॥

sāttvikaḥ kārako'saṅgī rāgāndho rājasaḥ smṛtaḥ | tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭo nirguṇo madapāśrayaḥ

सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी ।तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा॥ 27 ॥

sāttvikyādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī | tāmasyadharme yā śraddhā matsevāyāṃ tu nirguṇā

पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् ।राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदा शुचि॥ 28 ॥

pathyaṃ pūtamanāyastamāhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam | rājasaṃ cendriyapreṣṭhaṃ tāmasaṃ cārtidā śuci

सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् ।तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम्॥ 29 ॥

sāttvikaṃ sukhamātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam | tāmasaṃ mohadainyotthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam

द्रव्यं देशः फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारकः ।श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्यः सर्व एव हि॥ 30 ॥

dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālo jñānaṃ karma ca kārakaḥ | śraddhāvasthākṛtirniṣṭhā traiguṇyaḥ sarva eva hi

सर्वे गुणमया भावाः पुरुषाव्यक्तधिष्ठिताः ।दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ॥ 31 ॥

sarve guṇamayā bhāvāḥ puruṣāvyaktadhiṣṭhitāḥ | dṛṣṭaṃ śrutamanudhyātaṃ buddhyā vā puruṣarṣabha

एताः संसृतयः पुंसो गुणकर्मनिबन्धनाः ।येनेमे निर्जिताः सौम्य गुणा जीवेन चित्तजाः ।भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते॥ 32 ॥

etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃso guṇakarmanibandhanāḥ | yeneme nirjitāḥ saumya guṇā jīvena cittajāḥ | bhaktiyogena manniṣṭho madbhāvāya prapadyate

तस्माद्देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् ।गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः॥ 33 ॥

tasmāddehamimaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam | guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ

निःसङ्गो मां भजेद्विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रियः ।रजस्तमश्चाभिजयेत्सत्त्वसंसेवया मुनिः॥ 34 ॥

niḥsaṅgo māṃ bhajedvidvānapramatto jitendriyaḥ | rajastamaścābhijayetsattvasaṃsevayā muniḥ

सत्त्वं चाभिजयेद्युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधीः ।सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम्॥ 35 ॥

sattvaṃ cābhijayedyukto nairapekṣyeṇa śāntadhīḥ | sampadyate guṇairmukto jīvo jīvaṃ vihāya mām

जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवैः ।मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत्॥ 36 ॥

jīvo jīvavinirmukto guṇaiścāśayasambhavaiḥ | mayaiva brahmaṇā pūrṇo na bahirnāntaraścaret

संहितायां एकादशस्कन्धे पञ्चविंशोऽध्यायः॥ 25b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe pañcaviṃśo'dhyāyaḥ