Skandha 12, Adhyāya 3

दृष्ट्वाऽऽत्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूरियम् ।अहो मा विजिगीषन्ति मृत्योः क्रीडनका नृपाः॥ 1 ॥

dṛṣṭvā''tmani jaye vyagrān nṛpān hasati bhūriyam | aho mā vijigīṣanti mṛtyoḥ krīḍanakā nṛpāḥ

काम एष नरेन्द्राणां मोघः स्याद्विदुषामपि ।येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपाः॥ 2 ॥

kāma eṣa narendrāṇāṃ moghaḥ syādviduṣāmapi | yena phenopame piṇḍe ye'tiviśrambhitā nṛpāḥ

पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिणः ।ततः सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान्॥ 3 ॥

pūrvaṃ nirjitya ṣaḍvargaṃ jeṣyāmo rājamantriṇaḥ | tataḥ sacivapaurāptakarīndrānasya kaṇṭakān

एवं क्रमेण जेष्यामः पृथ्वीं सागरमेखलाम् ।इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम्॥ 4 ॥

evaṃ krameṇa jeṣyāmaḥ pṛthvīṃ sāgaramekhalām | ityāśābaddhahṛdayā na paśyantyantike'ntakam

समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा ।कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम्॥ 5 ॥

samudrāvaraṇāṃ jitvā māṃ viśantyabdhimojasā | kiyadātmajayasyaitanmuktirātmajaye phalam

यां विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूद्वह ।गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धयः॥ 6 ॥

yāṃ visṛjyaiva manavastatsutāśca kurūdvaha | gatā yathāgataṃ yuddhe tāṃ māṃ jeṣyantyabuddhayaḥ

मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातॄणां चापि विग्रहः ।जायते ह्यसतां राज्ये ममताबद्धचेतसाम्॥ 7 ॥

matkṛte pitṛputrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ cāpi vigrahaḥ | jāyate hyasatāṃ rājye mamatābaddhacetasām

ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिनः ।स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपाः॥ 8 ॥

mamaiveyaṃ mahī kṛtsnā na te mūḍheti vādinaḥ | spardhamānā mitho ghnanti mriyante matkṛte nṛpāḥ

पृथुः पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुनः ।मान्धाता सगरो रामः खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघुः॥ 9 ॥

pṛthuḥ purūravā gādhirnahuṣo bharato'rjunaḥ | māndhātā sagaro rāmaḥ khaṭvāṅgo dhundhuhā raghuḥ

तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्यातिः शन्तनुर्गयः ।भगीरथः कुवलयाश्वः ककुत्स्थो नैषधो नृगः॥ 10 ॥

tṛṇabinduryayātiśca śaryātiḥ śantanurgayaḥ | bhagīrathaḥ kuvalayāśvaḥ kakutstho naiṣadho nṛgaḥ

हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावणः ।नमुचिः शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारकः॥ 11 ॥

hiraṇyakaśipurvṛtro rāvaṇo lokarāvaṇaḥ | namuciḥ śambaro bhaumo hiraṇyākṣo'tha tārakaḥ

अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वराः ।सर्वे सर्वविदः शूराः सर्वे सर्वजितोऽजिताः॥ 12 ॥

anye ca bahavo daityā rājāno ye maheśvarāḥ | sarve sarvavidaḥ śūrāḥ sarve sarvajito'jitāḥ

ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिणः ।कथावशेषाः कालेन ह्यकृतार्थाः कृता विभो॥ 13 ॥

mamatāṃ mayyavartanta kṛtvoccairmartyadharmiṇaḥ | kathāvaśeṣāḥ kālena hyakṛtārthāḥ kṛtā vibho

कथा इमास्ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यशः परेयुषाम् ।विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो वचो विभूतीर्न तु पारमार्थ्यम्॥ 14 ॥

kathā imāste kathitā mahīyasāṃ vitāya lokeṣu yaśaḥ pareyuṣām | vijñānavairāgyavivakṣayā vibho vaco vibhūtīrna tu pāramārthyam

यस्तूत्तमश्लोकगुणानुवादः सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्नः ।तमेव नित्यं शृणुयादभीक्ष्णं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समानः॥ 15 ॥

yastūttamaślokaguṇānuvādaḥ saṅgīyate'bhīkṣṇamamaṅgalaghnaḥ | tameva nityaṃ śṛṇuyādabhīkṣṇaṃ kṛṣṇe'malāṃ bhaktimabhīpsamānaḥ

राजोवाच ।केनोपायेन भगवन् कलेर्दोषान् कलौ जनाः ।विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे ब्रूहि यथा मुने॥ 16 ॥

rājovāca | kenopāyena bhagavan kalerdoṣān kalau janāḥ | vidhamiṣyantyupacitāṃstanme brūhi yathā mune

युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयोः ।कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मनः॥ 17 ॥

yugāni yugadharmāṃśca mānaṃ pralayakalpayoḥ | kālasyeśvararūpasya gatiṃ viṣṇormahātmanaḥ

कृते प्रवर्तते धर्मश्चतुष्पात्तज्जनैर्धृतः ।सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोर्नृप॥ 18 ॥

kṛte pravartate dharmaścatuṣpāttajjanairdhṛtaḥ | satyaṃ dayā tapo dānamiti pādā vibhornṛpa

सन्तुष्टाः करुणा मैत्राः शान्ता दान्तास्तितिक्षवः ।आत्मारामाः समदृशः प्रायशः श्रमणा जनाः॥ 19 ॥

santuṣṭāḥ karuṇā maitrāḥ śāntā dāntāstitikṣavaḥ | ātmārāmāḥ samadṛśaḥ prāyaśaḥ śramaṇā janāḥ

त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनैः ।अधर्मपादैरनृतहिंसासन्तोषविग्रहैः॥ 20 ॥

tretāyāṃ dharmapādānāṃ turyāṃśo hīyate śanaiḥ | adharmapādairanṛtahiṃsāsantoṣavigrahaiḥ

तदा क्रिया तपो निष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटाः ।त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप॥ 21 ॥

tadā kriyā tapo niṣṭhā nātihiṃsrā na lampaṭāḥ | traivargikāstrayīvṛddhā varṇā brahmottarā nṛpa

तपःसत्यदयादानेष्वर्धं ह्रसति द्वापरे ।हिंसातुष्ट्यनृतद्वेषैर्धर्मस्याधर्मलक्षणैः॥ 22 ॥

tapaḥsatyadayādāneṣvardhaṃ hrasati dvāpare | hiṃsātuṣṭyanṛtadveṣairdharmasyādharmalakṣaṇaiḥ

यशस्विनो महाशालाः स्वाध्यायाध्ययने रताः ।आढ्याः कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णाः क्षत्रद्विजोत्तराः॥ 23 ॥

yaśasvino mahāśālāḥ svādhyāyādhyayane ratāḥ | āḍhyāḥ kuṭumbino hṛṣṭā varṇāḥ kṣatradvijottarāḥ

कलौ तु धर्महेतुनां तुर्यांशोऽधर्महेतुभिः ।एधमानैः क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्क्ष्यति॥ 24 ॥

kalau tu dharmahetunāṃ turyāṃśo'dharmahetubhiḥ | edhamānaiḥ kṣīyamāṇo hyante so'pi vinaṅkṣyati

तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दयाः शुष्कवैरिणः ।दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदाशोत्तराः प्रजाः॥ 25 ॥

tasmin lubdhā durācārā nirdayāḥ śuṣkavairiṇaḥ | durbhagā bhūritarṣāśca śūdradāśottarāḥ prajāḥ

सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः ।कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि॥ 26 ॥

sattvaṃ rajastama iti dṛśyante puruṣe guṇāḥ | kālasañcoditāste vai parivartanta ātmani

प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च ।तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद्रुचिः॥ 27 ॥

prabhavanti yadā sattve manobuddhīndriyāṇi ca | tadā kṛtayugaṃ vidyājjñāne tapasi yadruciḥ

यदा धर्मार्थकामेषु भक्तिर्भवति देहिनाम् ।तदा त्रेता रजो वृत्तिरिति जानीहि बुद्धिमन्॥ 28 ॥

yadā dharmārthakāmeṣu bhaktirbhavati dehinām | tadā tretā rajo vṛttiriti jānīhi buddhiman

यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सरः ।कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद्रजस्तमः॥ 29 ॥

yadā lobhastvasantoṣo māno dambho'tha matsaraḥ | karmaṇāṃ cāpi kāmyānāṃ dvāparaṃ tadrajastamaḥ

यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् ।शोको मोहो भयं दैन्यं स कलिस्तामसः स्मृतः॥ 30 ॥

yadā māyānṛtaṃ tandrā nidrā hiṃsā viṣādanam | śoko moho bhayaṃ dainyaṃ sa kalistāmasaḥ smṛtaḥ

यस्मात्क्षुद्रदृशो मर्त्याः क्षुद्रभाग्या महाशनाः ।कामिनो वित्तहीनाश्च स्वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसतीः॥ 31 ॥

yasmātkṣudradṛśo martyāḥ kṣudrabhāgyā mahāśanāḥ | kāmino vittahīnāśca svairiṇyaśca striyo'satīḥ

दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदाः पाखण्डदूषिताः ।राजानश्च प्रजाभक्षाः शिश्नोदरपरा द्विजाः॥ 32 ॥

dasyūtkṛṣṭā janapadā vedāḥ pākhaṇḍadūṣitāḥ | rājānaśca prajābhakṣāḥ śiśnodaraparā dvijāḥ

अव्रता वटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिनः ।तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपाः॥ 33 ॥

avratā vaṭavo'śaucā bhikṣavaśca kuṭumbinaḥ | tapasvino grāmavāsā nyāsino'tyarthalolupāḥ

ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रियः ।शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरुसाहसाः॥ 34 ॥

hrasvakāyā mahāhārā bhūryapatyā gatahriyaḥ | śaśvatkaṭukabhāṣiṇyaścauryamāyorusāhasāḥ

पणयिष्यन्ति वै क्षुद्राः किराटाः कूटकारिणः ।अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम्॥ 35 ॥

paṇayiṣyanti vai kṣudrāḥ kirāṭāḥ kūṭakāriṇaḥ | anāpadyapi maṃsyante vārtāṃ sādhu jugupsitām

पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम् ।भृत्यं विपन्नं पतयः कौलं गाश्चापयस्विनीः॥ 36 ॥

patiṃ tyakṣyanti nirdravyaṃ bhṛtyā apyakhilottamam | bhṛtyaṃ vipannaṃ patayaḥ kaulaṃ gāścāpayasvinīḥ

पितृभ्रातृसुहृज्ज्ञातीन् हित्वा सौरतसौहृदाः ।ननान्दृश्यालसंवादा दीनाः स्त्रैणाः कलौ नराः॥ 37 ॥

pitṛbhrātṛsuhṛjjñātīn hitvā sauratasauhṛdāḥ | nanāndṛśyālasaṃvādā dīnāḥ straiṇāḥ kalau narāḥ

शूद्राः प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेषोपजीविनः ।धर्मं वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम्॥ 38 ॥

śūdrāḥ pratigrahīṣyanti tapoveṣopajīvinaḥ | dharmaṃ vakṣyantyadharmajñā adhiruhyottamāsanam

नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिताः ।निरन्ने भूतले राजन्ननावृष्टिभयातुराः॥ 39 ॥

nityamudvignamanaso durbhikṣakarakarśitāḥ | niranne bhūtale rājannanāvṛṣṭibhayāturāḥ

वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणैः ।हीनाः पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजाः॥ 40 ॥

vāso'nnapānaśayanavyavāyasnānabhūṣaṇaiḥ | hīnāḥ piśācasandarśā bhaviṣyanti kalau prajāḥ

कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसौहृदाः ।त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि॥ 41 ॥

kalau kākiṇike'pyarthe vigṛhya tyaktasauhṛdāḥ | tyakṣyanti ca priyān prāṇān haniṣyanti svakānapi

न रक्षिष्यन्ति मनुजाः स्थविरौ पितरावपि ।पुत्रान् सर्वार्थकुशलान् क्षुद्राः शिश्नोदरम्भराः॥ 42 ॥

na rakṣiṣyanti manujāḥ sthavirau pitarāvapi | putrān sarvārthakuśalān kṣudrāḥ śiśnodarambharāḥ

कलौ न राजन् जगतां परं गुरुं त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् ।प्रायेण मर्त्या भगवन्तमच्युतं यक्ष्यन्ति पाखण्डविभिन्नचेतसः॥ 43 ॥

kalau na rājan jagatāṃ paraṃ guruṃ trilokanāthānatapādapaṅkajam | prāyeṇa martyā bhagavantamacyutaṃ yakṣyanti pākhaṇḍavibhinnacetasaḥ

यन्नामधेयं म्रियमाण आतुरः पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् ।विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जनाः॥ 44 ॥

yannāmadheyaṃ mriyamāṇa āturaḥ patan skhalan vā vivaśo gṛṇan pumān | vimuktakarmārgala uttamāṃ gatiṃ prāpnoti yakṣyanti na taṃ kalau janāḥ

पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान् ।सर्वान् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तमः॥ 45 ॥

puṃsāṃ kalikṛtān doṣān dravyadeśātmasambhavān | sarvān harati cittastho bhagavān puruṣottamaḥ

श्रुतः सङ्कीर्तितो ध्यातः पूजितश्चादृतोऽपि वा ।नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम्॥ 46 ॥

śrutaḥ saṅkīrtito dhyātaḥ pūjitaścādṛto'pi vā | nṛṇāṃ dhunoti bhagavān hṛtstho janmāyutāśubham

यथा हेम्नि स्थितो वह्निर्दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् ।एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम्॥ 47 ॥

yathā hemni sthito vahnirdurvarṇaṃ hanti dhātujam | evamātmagato viṣṇuryogināmaśubhāśayam

विद्यातपःप्राणनिरोधमैत्री तीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यैः ।नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते॥ 48 ॥

vidyātapaḥprāṇanirodhamaitrī tīrthābhiṣekavratadānajapyaiḥ | nātyantaśuddhiṃ labhate'ntarātmā yathā hṛdisthe bhagavatyanante

तस्मात्सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् ।म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम्॥ 49 ॥

tasmātsarvātmanā rājan hṛdisthaṃ kuru keśavam | mriyamāṇo hyavahitastato yāsi parāṃ gatim

म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वरः ।आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रयः॥ 50 ॥

mriyamāṇairabhidhyeyo bhagavān parameśvaraḥ | ātmabhāvaṃ nayatyaṅga sarvātmā sarvasaṃśrayaḥ

कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुणः ।कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्गः परं व्रजेत्॥ 51 ॥

kalerdoṣanidhe rājannasti hyeko mahān guṇaḥ | kīrtanādeva kṛṣṇasya muktasaṅgaḥ paraṃ vrajet

कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखैः ।द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात्॥ 52 ॥

kṛte yaddhyāyato viṣṇuṃ tretāyāṃ yajato makhaiḥ | dvāpare paricaryāyāṃ kalau taddharikīrtanāt

संहितायां द्वादशस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः॥ 3b ॥

saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe tṛtīyo'dhyāyaḥ