Skandha 12, Adhyāya 4

कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप ।कथितो युगमानं च शृणु कल्पलयावपि॥ 1 ॥

kālaste paramāṇvādirdviparārdhāvadhirnṛpa | kathito yugamānaṃ ca śṛṇu kalpalayāvapi

चतुर्युगसहस्रं च ब्रह्मणो दिनमुच्यते ।स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते॥ 2 ॥

caturyugasahasraṃ ca brahmaṇo dinamucyate | sa kalpo yatra manavaścaturdaśa viśāmpate

तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता ।त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि॥ 3 ॥

tadante pralayastāvān brāhmī rātrirudāhṛtā | trayo lokā ime tatra kalpante pralayāya hi

एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसृक् ।शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभूः॥ 4 ॥

eṣa naimittikaḥ proktaḥ pralayo yatra viśvasṛk | śete'nantāsano viśvamātmasātkṛtya cātmabhūḥ

द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै॥ 5 ॥

dviparārdhe tvatikrānte brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ | tadā prakṛtayaḥ sapta kalpante pralayāya vai

एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते ।आण्डकोशस्तु सङ्घातो विघात उपसादिते॥ 6 ॥

eṣa prākṛtiko rājan pralayo yatra līyate | āṇḍakośastu saṅghāto vighāta upasādite

पर्जन्यः शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति ।तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्षमाणाः क्षुधार्दिताः॥ 7 ॥

parjanyaḥ śatavarṣāṇi bhūmau rājan na varṣati | tadā niranne hyanyonyaṃ bhakṣamāṇāḥ kṣudhārditāḥ

क्षयं यास्यन्ति शनकैः कालेनोपद्रुताः प्रजाः ।सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रविः॥ 8 ॥

kṣayaṃ yāsyanti śanakaiḥ kālenopadrutāḥ prajāḥ | sāmudraṃ daihikaṃ bhaumaṃ rasaṃ sāṃvartako raviḥ

रश्मिभिः पिबते घोरैः सर्वं नैव विमुञ्चति ।ततः सांवर्तको वह्निः सङ्कर्षणमुखोत्थितः॥ 9 ॥

raśmibhiḥ pibate ghoraiḥ sarvaṃ naiva vimuñcati | tataḥ sāṃvartako vahniḥ saṅkarṣaṇamukhotthitaḥ

दहत्यनिलवेगोत्थः शून्यान् भूविवरानथ ।उपर्यधः समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययोः॥ 10 ॥

dahatyanilavegotthaḥ śūnyān bhūvivarānatha | uparyadhaḥ samantācca śikhābhirvahnisūryayoḥ

दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ।ततः प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम्॥ 11 ॥

dahyamānaṃ vibhātyaṇḍaṃ dagdhagomayapiṇḍavat | tataḥ pracaṇḍapavano varṣāṇāmadhikaṃ śatam

परः सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसाऽऽवृतम् ।ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्रवर्णान्यनेकशः॥ 12 ॥

paraḥ sāṃvartako vāti dhūmraṃ khaṃ rajasā''vṛtam | tato meghakulānyaṅga citravarṇānyanekaśaḥ

शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनैः ।तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम्॥ 13 ॥

śataṃ varṣāṇi varṣanti nadanti rabhasasvanaiḥ | tata ekodakaṃ viśvaṃ brahmāṇḍavivarāntaram

तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे ।ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते॥ 14 ॥

tadā bhūmergandhaguṇaṃ grasantyāpa udaplave | grastagandhā tu pṛthivī pralayatvāya kalpate

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसाः ।ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा॥ 15 ॥

apāṃ rasamatho tejastā līyante'tha nīrasāḥ | grasate tejaso rūpaṃ vāyustadrahitaṃ tadā

लीयते चानिले तेजो वायोः खं ग्रसते गुणम् ।स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम्॥ 16 ॥

līyate cānile tejo vāyoḥ khaṃ grasate guṇam | sa vai viśati khaṃ rājaṃstataśca nabhaso guṇam

शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते ।तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणैः॥ 17 ॥

śabdaṃ grasati bhūtādirnabhastamanulīyate | taijasaścendriyāṇyaṅga devān vaikāriko guṇaiḥ

महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणाः सत्त्वादयश्च तम् ।ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम्॥ 18 ॥

mahān grasatyahaṅkāraṃ guṇāḥ sattvādayaśca tam | grasate'vyākṛtaṃ rājan guṇān kālena coditam

न तस्य कालावयवैः परिणामादयो गुणाः ।अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम्॥ 19 ॥

na tasya kālāvayavaiḥ pariṇāmādayo guṇāḥ | anādyanantamavyaktaṃ nityaṃ kāraṇamavyayam

न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी ।न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेशः खलु लोककल्पः॥ 20 ॥

na yatra vāco na mano na sattvaṃ tamo rajo vā mahadādayo'mī | na prāṇabuddhīndriyadevatā vā na sanniveśaḥ khalu lokakalpaḥ

न स्वप्नजाग्रन्न च तत्सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्कः ।संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति॥ 21 ॥

na svapnajāgranna ca tatsuṣuptaṃ na khaṃ jalaṃ bhūranilo'gnirarkaḥ | saṃsuptavacchūnyavadapratarkyaṃ tanmūlabhūtaṃ padamāmananti

लयः प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा ।शक्तयः सम्प्रलीयन्ते विवशाः कालविद्रुताः॥ 22 ॥

layaḥ prākṛtiko hyeṣa puruṣāvyaktayoryadā | śaktayaḥ sampralīyante vivaśāḥ kālavidrutāḥ

बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् ।दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत्॥ 23 ॥

buddhīndriyārtharūpeṇa jñānaṃ bhāti tadāśrayam | dṛśyatvāvyatirekābhyāmādyantavadavastu yat

दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग्भवेत् ।एवं धीः खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात्॥ 24 ॥

dīpaścakṣuśca rūpaṃ ca jyotiṣo na pṛthagbhavet | evaṃ dhīḥ khāni mātrāśca na syuranyatamādṛtāt

बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति चोच्यते ।मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि॥ 25 ॥

buddherjāgaraṇaṃ svapnaḥ suṣuptiriti cocyate | māyāmātramidaṃ rājan nānātvaṃ pratyagātmani

यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च ।ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात्॥ 26 ॥

yathā jaladharā vyomni bhavanti na bhavanti ca | brahmaṇīdaṃ tathā viśvamavayavyudayāpyayāt

सत्यं ह्यवयवः प्रोक्तः सर्वावयविनामिह ।विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तवः॥ 27 ॥

satyaṃ hyavayavaḥ proktaḥ sarvāvayavināmiha | vinārthena pratīyeran paṭasyevāṅga tantavaḥ

यत्सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत सभ्रमः ।अन्योन्यापाश्रयात्सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत्॥ 28 ॥

yatsāmānyaviśeṣābhyāmupalabhyeta sabhramaḥ | anyonyāpāśrayātsarvamādyantavadavastu yat

विकारः ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा ।न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत्॥ 29 ॥

vikāraḥ khyāyamāno'pi pratyagātmānamantarā | na nirūpyo'styaṇurapi syācceccitsama ātmavat

न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते ।नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव॥ 30 ॥

na hi satyasya nānātvamavidvān yadi manyate | nānātvaṃ chidrayoryadvajjyotiṣorvātayoriva

यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभिः क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु ।एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनैः॥ 31 ॥

yathā hiraṇyaṃ bahudhā samīyate nṛbhiḥ kriyābhirvyavahāravartmasu | evaṃ vacobhirbhagavānadhokṣajo vyākhyāyate laukikavaidikairjanaiḥ

यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तमः ।एवं त्वहं ब्रह्म गुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धनः॥ 32 ॥

yathā ghano'rkaprabhavo'rkadarśito hyarkāṃśabhūtasya ca cakṣuṣastamaḥ | evaṃ tvahaṃ brahma guṇastadīkṣito brahmāṃśakasyātmana ātmabandhanaḥ

घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते चक्षुः स्वरूपं रविमीक्षते तदा ।यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत्॥ 33 ॥

ghano yadārkaprabhavo vidīryate cakṣuḥ svarūpaṃ ravimīkṣate tadā | yadā hyahaṅkāra upādhirātmano jijñāsayā naśyati tarhyanusmaret

यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् ।छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम्॥ 34 ॥

yadaivametena vivekahetinā māyāmayāhaṅkaraṇātmabandhanam | chittvācyutātmānubhavo'vatiṣṭhate tamāhurātyantikamaṅga samplavam

नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप ।उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञाः सम्प्रचक्षते॥ 35 ॥

nityadā sarvabhūtānāṃ brahmādīnāṃ parantapa | utpattipralayāveke sūkṣmajñāḥ sampracakṣate

कालस्रोतो जवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा ।परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतवः॥ 36 ॥

kālasroto javenāśu hriyamāṇasya nityadā | pariṇāmināmavasthāstā janmapralayahetavaḥ

अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना ।अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव॥ 37 ॥

anādyantavatānena kāleneśvaramūrtinā | avasthā naiva dṛśyante viyati jyotiṣāmiva

नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लयः ।आत्यन्तिकश्च कथितः कालस्य गतिरीदृशी॥ 38 ॥

nityo naimittikaścaiva tathā prākṛtiko layaḥ | ātyantikaśca kathitaḥ kālasya gatirīdṛśī

एताः कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातुः नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्नः ।लीलाकथास्ते कथिताः समासतः कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीशः॥ 39 ॥

etāḥ kuruśreṣṭha jagadvidhātuḥ nārāyaṇasyākhilasattvadhāmnaḥ | līlākathāste kathitāḥ samāsataḥ kārtsnyena nājo'pyabhidhātumīśaḥ

संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो- र्नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य ।लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद्विविधदुःखदवार्दितस्य॥ 40 ॥

saṃsārasindhumatidustaramuttitīrṣo- rnānyaḥ plavo bhagavataḥ puruṣottamasya | līlākathārasaniṣevaṇamantareṇa puṃso bhavedvividhaduḥkhadavārditasya

पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्ययः ।नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय सः॥ 41 ॥

purāṇasaṃhitāmetāmṛṣirnārāyaṇo'vyayaḥ | nāradāya purā prāha kṛṣṇadvaipāyanāya saḥ

स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायणः ।इमां भागवतीं प्रीतः संहितां वेदसम्मिताम्॥ 42 ॥

sa vai mahyaṃ mahārāja bhagavān bādarāyaṇaḥ | imāṃ bhāgavatīṃ prītaḥ saṃhitāṃ vedasammitām

एतां वक्ष्यत्यसौ सूतः ऋषिभ्यो नैमिषालये ।दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्टः शौनकादिभिः॥ 43 ॥

etāṃ vakṣyatyasau sūtaḥ ṛṣibhyo naimiṣālaye | dīrghasatre kuruśreṣṭha sampṛṣṭaḥ śaunakādibhiḥ

संहितायां द्वादशस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः॥ 4b ॥

saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe caturtho'dhyāyaḥ