Skandha 3, Adhyāya 5

द्वारि द्युनद्या ऋषभः कुरूणां मैत्रेयमासीनमगाधबोधम् ।क्षत्तोपसृत्याच्युतभावशुद्धः पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्तः॥ 1 ॥

dvāri dyunadyā ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ maitreyamāsīnamagādhabodham | kṣattopasṛtyācyutabhāvaśuddhaḥ papraccha sauśīlyaguṇābhitṛptaḥ

सुखाय कर्माणि करोति लोको न तैः सुखं वान्यदुपारमं वा ।विन्देत भूयस्तत एव दुःखं यदत्र युक्तं भगवान् वदेन्नः॥ 2 ॥

sukhāya karmāṇi karoti loko na taiḥ sukhaṃ vānyadupāramaṃ vā | vindeta bhūyastata eva duḥkhaṃ yadatra yuktaṃ bhagavān vadennaḥ

जनस्य कृष्णाद्विमुखस्य दैवा- दधर्मशीलस्य सुदुःखितस्य ।अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य॥ 3 ॥

janasya kṛṣṇādvimukhasya daivā- dadharmaśīlasya suduḥkhitasya | anugrahāyeha caranti nūnaṃ bhūtāni bhavyāni janārdanasya

तत्साधुवर्यादिश वर्त्म शं नः संराधितो भगवान् येन पुंसाम् ।हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूते ज्ञानं स तत्त्वाधिगमं पुराणम्॥ 4 ॥

tatsādhuvaryādiśa vartma śaṃ naḥ saṃrādhito bhagavān yena puṃsām | hṛdi sthito yacchati bhaktipūte jñānaṃ sa tattvādhigamaṃ purāṇam

करोति कर्माणि कृतावतारो यान्यात्मतन्त्रो भगवांस्त्र्यधीशः ।यथा ससर्जाग्र इदं निरीहः संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते॥ 5 ॥

karoti karmāṇi kṛtāvatāro yānyātmatantro bhagavāṃstryadhīśaḥ | yathā sasarjāgra idaṃ nirīhaḥ saṃsthāpya vṛttiṃ jagato vidhatte

यथा पुनः स्वे ख इदं निवेश्य शेते गुहायां स निवृत्तवृत्तिः ।योगेश्वराधीश्वर एक एत- दनुप्रविष्टो बहुधा यथाऽऽसीत्॥ 6 ॥

yathā punaḥ sve kha idaṃ niveśya śete guhāyāṃ sa nivṛttavṛttiḥ | yogeśvarādhīśvara eka eta- danupraviṣṭo bahudhā yathā''sīt

क्रीडन्विधत्ते द्विजगोसुराणां क्षेमाय कर्माण्यवतारभेदैः ।मनो न तृप्यत्यपि शृण्वतां नः सुश्लोकमौलेश्चरितामृतानि॥ 7 ॥

krīḍanvidhatte dvijagosurāṇāṃ kṣemāya karmāṇyavatārabhedaiḥ | mano na tṛpyatyapi śṛṇvatāṃ naḥ suślokamauleścaritāmṛtāni

यैस्तत्त्वभेदैरधिलोकनाथो लोकानलोकान् सह लोकपालान् ।अचीक्लृपद्यत्र हि सर्वसत्त्व- निकायभेदोऽधिकृतः प्रतीतः॥ 8 ॥

yaistattvabhedairadhilokanātho lokānalokān saha lokapālān | acīklṛpadyatra hi sarvasattva- nikāyabhedo'dhikṛtaḥ pratītaḥ

येन प्रजानामुत आत्मकर्म- रूपाभिधानां च भिदां व्यधत्त ।नारायणो विश्वसृगात्मयोनि- रेतच्च नो वर्णय विप्रवर्य॥ 9 ॥

yena prajānāmuta ātmakarma- rūpābhidhānāṃ ca bhidāṃ vyadhatta | nārāyaṇo viśvasṛgātmayoni- retacca no varṇaya vipravarya

परावरेषां भगवन्व्रतानि श्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् ।अतृप्नुम क्षुल्लसुखावहानां तेषामृते कृष्णकथामृतौघात्॥ 10 ॥

parāvareṣāṃ bhagavanvratāni śrutāni me vyāsamukhādabhīkṣṇam | atṛpnuma kṣullasukhāvahānāṃ teṣāmṛte kṛṣṇakathāmṛtaughāt

कस्तृप्नुयात्तीर्थपदोऽभिधाना- त्सत्रेषु वः सूरिभिरीड्यमानात् ।यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति॥ 11 ॥

kastṛpnuyāttīrthapado'bhidhānā- tsatreṣu vaḥ sūribhirīḍyamānāt | yaḥ karṇanāḍīṃ puruṣasya yāto bhavapradāṃ geharatiṃ chinatti

मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानां सखापि ते भारतमाह कृष्णः ।यस्मिन्नृणां ग्राम्यसुखानुवादै- र्मतिर्गृहीता नु हरेः कथायाम्॥ 12 ॥

munirvivakṣurbhagavadguṇānāṃ sakhāpi te bhāratamāha kṛṣṇaḥ | yasminnṛṇāṃ grāmyasukhānuvādai- rmatirgṛhītā nu hareḥ kathāyām

सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसः ।हरेः पदानुस्मृतिनिर्वृतस्य समस्तदुःखाप्ययमाशु धत्ते॥ 13 ॥

sā śraddadhānasya vivardhamānā viraktimanyatra karoti puṃsaḥ | hareḥ padānusmṛtinirvṛtasya samastaduḥkhāpyayamāśu dhatte

ताञ्छोच्यशोच्यानविदोऽनुशोचे हरेः कथायां विमुखानघेन ।क्षिणोति देवोऽनिमिषस्तु येषा- मायुर्वृथा वादगतिस्मृतीनाम्॥ 14 ॥

tāñchocyaśocyānavido'nuśoce hareḥ kathāyāṃ vimukhānaghena | kṣiṇoti devo'nimiṣastu yeṣā- māyurvṛthā vādagatismṛtīnām

तदस्य कौषारव शर्म दातु- र्हरेः कथामेव कथासु सारम् ।उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवार्तबन्धो शिवाय नः कीर्तय तीर्थकीर्तेः॥ 15 ॥

tadasya kauṣārava śarma dātu- rhareḥ kathāmeva kathāsu sāram | uddhṛtya puṣpebhya ivārtabandho śivāya naḥ kīrtaya tīrthakīrteḥ

स विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारः प्रगृहीतशक्तिः ।चकार कर्माण्यतिपूरुषाणि यानीश्वरः कीर्तय तानि मह्यम्॥ 16 ॥

sa viśvajanmasthitisaṃyamārthe kṛtāvatāraḥ pragṛhītaśaktiḥ | cakāra karmāṇyatipūruṣāṇi yānīśvaraḥ kīrtaya tāni mahyam

स एवं भगवान् पृष्टः क्षत्त्रा कौषारविर्मुनिः ।पुंसां निःश्रेयसार्थेन तमाह बहुमानयन्॥ 17 ॥

sa evaṃ bhagavān pṛṣṭaḥ kṣattrā kauṣāravirmuniḥ | puṃsāṃ niḥśreyasārthena tamāha bahumānayan

साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साध्वनुगृह्णता ।कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनोऽधोक्षजात्मनः॥ 18 ॥

sādhu pṛṣṭaṃ tvayā sādho lokān sādhvanugṛhṇatā | kīrtiṃ vitanvatā loke ātmano'dhokṣajātmanaḥ

नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तर्बादरायणवीर्यजे ।गृहीतोऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिरीश्वरः॥ 19 ॥

naitaccitraṃ tvayi kṣattarbādarāyaṇavīryaje | gṛhīto'nanyabhāvena yattvayā harirīśvaraḥ

माण्डव्यशापाद्भगवान् प्रजासंयमनो यमः ।भ्रातुः क्षेत्रे भुजिष्यायां जातः सत्यवतीसुतात्॥ 20 ॥

māṇḍavyaśāpādbhagavān prajāsaṃyamano yamaḥ | bhrātuḥ kṣetre bhujiṣyāyāṃ jātaḥ satyavatīsutāt

भवान्भगवतो नित्यं सम्मतः सानुगस्य ह ।यस्य ज्ञानोपदेशाय मादिशद्भगवान् व्रजन्॥ 21 ॥

bhavānbhagavato nityaṃ sammataḥ sānugasya ha | yasya jñānopadeśāya mādiśadbhagavān vrajan

अथ ते भगवल्लीलायोगमायोरुबृंहिताः ।विश्वस्थित्युद्भवान्तार्था वर्णयाम्यनुपूर्वशः॥ 22 ॥

atha te bhagavallīlāyogamāyorubṛṃhitāḥ | viśvasthityudbhavāntārthā varṇayāmyanupūrvaśaḥ

भगवानेक आसेदमग्र आत्माऽऽत्मनां विभुः ।आत्मेच्छानुगतावात्मा नानामत्युपलक्षणः॥ 23 ॥

bhagavāneka āsedamagra ātmā''tmanāṃ vibhuḥ | ātmecchānugatāvātmā nānāmatyupalakṣaṇaḥ

स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद्‍दृश्यमेकराट् ।मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिरसुप्तदृक्॥ 24 ॥

sa vā eṣa tadā draṣṭā nāpaśyad‍dṛśyamekarāṭ | mene'santamivātmānaṃ suptaśaktirasuptadṛk

सा वा एतस्य सन्द्रष्टुः शक्तिः सदसदात्मिका ।माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभुः॥ 25 ॥

sā vā etasya sandraṣṭuḥ śaktiḥ sadasadātmikā | māyā nāma mahābhāga yayedaṃ nirmame vibhuḥ

कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षजः ।पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान्॥ 26 ॥

kālavṛttyā tu māyāyāṃ guṇamayyāmadhokṣajaḥ | puruṣeṇātmabhūtena vīryamādhatta vīryavān

ततोऽभवन्महत्तत्त्वमव्यक्तात्कालचोदितात् ।विज्ञानात्माऽऽत्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जंस्तमोनुदः॥ 27 ॥

tato'bhavanmahattattvamavyaktātkālacoditāt | vijñānātmā''tmadehasthaṃ viśvaṃ vyañjaṃstamonudaḥ

सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवद्‍दृष्टिगोचरः ।आत्मानं व्यकरोदात्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया॥ 28 ॥

so'pyaṃśaguṇakālātmā bhagavad‍dṛṣṭigocaraḥ | ātmānaṃ vyakarodātmā viśvasyāsya sisṛkṣayā

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहन्तत्त्वं व्यजायत ।कार्यकारणकर्त्रात्मा भूतेन्द्रियमनोमयः॥ 29 ॥

mahattattvādvikurvāṇādahantattvaṃ vyajāyata | kāryakāraṇakartrātmā bhūtendriyamanomayaḥ

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ।अहन्तत्त्वाद्विकुर्वाणान्मनो वैकारिकादभूत् ।वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यतः॥ 30 ॥

vaikārikastaijasaśca tāmasaścetyahaṃ tridhā | ahantattvādvikurvāṇānmano vaikārikādabhūt | vaikārikāśca ye devā arthābhivyañjanaṃ yataḥ

तैजसानीन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च ।तामसो भूतसूक्ष्मादिर्यतः खं लिङ्गमात्मनः॥ 31 ॥

taijasānīndriyāṇyeva jñānakarmamayāni ca | tāmaso bhūtasūkṣmādiryataḥ khaṃ liṅgamātmanaḥ

कालमायांशयोगेन भगवद्वीक्षितं नभः ।नभसोऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन्निर्ममेऽनिलम्॥ 32 ॥

kālamāyāṃśayogena bhagavadvīkṣitaṃ nabhaḥ | nabhaso'nusṛtaṃ sparśaṃ vikurvannirmame'nilam

अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुबलान्वितः ।ससर्ज रूपतन्मात्रं ज्योतिर्लोकस्य लोचनम्॥ 33 ॥

anilo'pi vikurvāṇo nabhasorubalānvitaḥ | sasarja rūpatanmātraṃ jyotirlokasya locanam

अनिलेनान्वितं ज्योतिर्विकुर्वत्परवीक्षितम् ।आधत्ताम्भो रसमयं कालमायांशयोगतः॥ 34 ॥

anilenānvitaṃ jyotirvikurvatparavīkṣitam | ādhattāmbho rasamayaṃ kālamāyāṃśayogataḥ

ज्योतिषाम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वद्ब्रह्मवीक्षितम् ।महीं गन्धगुणामाधात्कालमायांशयोगतः॥ 35 ॥

jyotiṣāmbho'nusaṃsṛṣṭaṃ vikurvadbrahmavīkṣitam | mahīṃ gandhaguṇāmādhātkālamāyāṃśayogataḥ

भूतानां नभ आदीनां यद्यद्भव्यावरावरम् ।तेषां परानुसंसर्गाद्यथा सङ्ख्यं गुणान् विदुः॥ 36 ॥

bhūtānāṃ nabha ādīnāṃ yadyadbhavyāvarāvaram | teṣāṃ parānusaṃsargādyathā saṅkhyaṃ guṇān viduḥ

एते देवाः कला विष्णोः कालमायांशलिङ्गिनः ।नानात्वात्स्वक्रियानीशाः प्रोचुः प्राञ्जलयो विभुम्॥ 37 ॥

ete devāḥ kalā viṣṇoḥ kālamāyāṃśaliṅginaḥ | nānātvātsvakriyānīśāḥ procuḥ prāñjalayo vibhum

नमाम ते देवपदारविन्दं प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् ।यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरु- संसारदुःखं बहिरुत्क्षिपन्ति॥ 38 ॥

namāma te devapadāravindaṃ prapannatāpopaśamātapatram | yanmūlaketā yatayo'ñjasoru- saṃsāraduḥkhaṃ bahirutkṣipanti

धातर्यदस्मिन् भव ईश जीवा- स्तापत्रयेणोपहता न शर्म ।आत्मँल्लभन्ते भगवंस्तवाङ्घ्रि- च्छायां सविद्यामत आश्रयेम॥ 39 ॥

dhātaryadasmin bhava īśa jīvā- stāpatrayeṇopahatā na śarma | ātma~llabhante bhagavaṃstavāṅghri- cchāyāṃ savidyāmata āśrayema

मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडै- श्छन्दःसुपर्णैरृषयो विविक्ते ।यस्याघमर्षोदसरिद्वरायाः पदं पदं तीर्थपदः प्रपन्नाः॥ 40 ॥

mārganti yatte mukhapadmanīḍai- śchandaḥsuparṇairṛṣayo vivikte | yasyāghamarṣodasaridvarāyāḥ padaṃ padaṃ tīrthapadaḥ prapannāḥ

यच्छ्रद्धया श्रुतवत्या च भक्त्या सम्मृज्यमाने हृदयेऽवधाय ।ज्ञानेन वैराग्यबलेन धीरा व्रजेम तत्तेऽङ्घ्रिसरोजपीठम्॥ 41 ॥

yacchraddhayā śrutavatyā ca bhaktyā sammṛjyamāne hṛdaye'vadhāya | jñānena vairāgyabalena dhīrā vrajema tatte'ṅghrisarojapīṭham

विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते ।व्रजेम सर्वे शरणं यदीश स्मृतं प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम्॥ 42 ॥

viśvasya janmasthitisaṃyamārthe kṛtāvatārasya padāmbujaṃ te | vrajema sarve śaraṇaṃ yadīśa smṛtaṃ prayacchatyabhayaṃ svapuṃsām

यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहे ममाहमित्यूढदुराग्रहाणाम् ।पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्यां भजेम तत्ते भगवन् पदाब्जम्॥ 43 ॥

yatsānubandhe'sati dehagehe mamāhamityūḍhadurāgrahāṇām | puṃsāṃ sudūraṃ vasato'pi puryāṃ bhajema tatte bhagavan padābjam

तान्वै ह्यसद्वृत्तिभिरक्षिभिर्ये पराहृतान्तर्मनसः परेश ।अथो न पश्यन्त्युरुगाय नूनं ये ते पदन्यासविलासलक्ष्याः॥ 44 ॥

tānvai hyasadvṛttibhirakṣibhirye parāhṛtāntarmanasaḥ pareśa | atho na paśyantyurugāya nūnaṃ ye te padanyāsavilāsalakṣyāḥ

पानेन ते देव कथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाञ्जसान्वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम्॥ 45 ॥

pānena te deva kathāsudhāyāḥ pravṛddhabhaktyā viśadāśayā ye | vairāgyasāraṃ pratilabhya bodhaṃ yathāñjasānvīyurakuṇṭhadhiṣṇyam

तथापरे चात्मसमाधियोग- बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते॥ 46 ॥

tathāpare cātmasamādhiyoga- balena jitvā prakṛtiṃ baliṣṭhām | tvāmeva dhīrāḥ puruṣaṃ viśanti teṣāṃ śramaḥ syānna tu sevayā te

तत्ते वयं लोकसिसृक्षयाद्य त्वयानुसृष्टास्त्रिभिरात्मभिः स्म ।सर्वे वियुक्ताः स्वविहारतन्त्रं न शक्नुमस्तत्प्रतिहर्तवे ते॥ 47 ॥

tatte vayaṃ lokasisṛkṣayādya tvayānusṛṣṭāstribhirātmabhiḥ sma | sarve viyuktāḥ svavihāratantraṃ na śaknumastatpratihartave te

यावद्बलिं तेऽज हराम काले यथा वयं चान्नमदाम यत्र ।यथोभयेषां त इमे हि लोका बलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहाः॥ 48 ॥

yāvadbaliṃ te'ja harāma kāle yathā vayaṃ cānnamadāma yatra | yathobhayeṣāṃ ta ime hi lokā baliṃ haranto'nnamadantyanūhāḥ

त्वं नः सुराणामसि सान्वयानां कूटस्थ आद्यः पुरुषः पुराणः ।त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविमादधेऽजः॥ 49 ॥

tvaṃ naḥ surāṇāmasi sānvayānāṃ kūṭastha ādyaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ | tvaṃ deva śaktyāṃ guṇakarmayonau retastvajāyāṃ kavimādadhe'jaḥ

ततो वयं सत्प्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते ।त्वं नः स्वचक्षुः परिदेहि शक्त्या देव क्रियार्थे यदनुग्रहाणाम्॥ 50 ॥

tato vayaṃ satpramukhā yadarthe babhūvimātman karavāma kiṃ te | tvaṃ naḥ svacakṣuḥ paridehi śaktyā deva kriyārthe yadanugrahāṇām

तृतीयस्कन्धे विदुरोद्धवसंवादे पञ्चमोऽध्यायः॥ 5b ॥

tṛtīyaskandhe viduroddhavasaṃvāde pañcamo'dhyāyaḥ