Skandha 3, Adhyāya 6

प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिमीश्वरः॥ 1 ॥

prasuptalokatantrāṇāṃ niśāmya gatimīśvaraḥ

कालसञ्ज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्छक्तिमुरुक्रमः ।त्रयोविंशति तत्त्वानां गणं युगपदाविशत्॥ 2 ॥

kālasañjñāṃ tadā devīṃ bibhracchaktimurukramaḥ | trayoviṃśati tattvānāṃ gaṇaṃ yugapadāviśat

सोऽनुप्रविष्टो भगवांश्चेष्टारूपेण तं गणम् ।भिन्नं संयोजयामास सुप्तं कर्म प्रबोधयन्॥ 3 ॥

so'nupraviṣṭo bhagavāṃśceṣṭārūpeṇa taṃ gaṇam | bhinnaṃ saṃyojayāmāsa suptaṃ karma prabodhayan

प्रबुद्धकर्मा दैवेन त्रयोविंशतिको गणः ।प्रेरितोऽजनयत्स्वाभिर्मात्राभिरधिपूरुषम्॥ 4 ॥

prabuddhakarmā daivena trayoviṃśatiko gaṇaḥ | prerito'janayatsvābhirmātrābhiradhipūruṣam

परेण विशता स्वस्मिन्मात्रया विश्वसृग्गणः ।चुक्षोभान्योन्यमासाद्य यस्मिन् लोकाश्चराचराः॥ 5 ॥

pareṇa viśatā svasminmātrayā viśvasṛggaṇaḥ | cukṣobhānyonyamāsādya yasmin lokāścarācarāḥ

हिरण्मयः स पुरुषः सहस्रपरिवत्सरान् ।आण्डकोश उवासाप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहितः॥ 6 ॥

hiraṇmayaḥ sa puruṣaḥ sahasraparivatsarān | āṇḍakośa uvāsāpsu sarvasattvopabṛṃhitaḥ

स वै विश्वसृजां गर्भो देवकर्मात्मशक्तिमान् ।विबभाजात्मनाऽऽत्मानमेकधा दशधा त्रिधा॥ 7 ॥

sa vai viśvasṛjāṃ garbho devakarmātmaśaktimān | vibabhājātmanā''tmānamekadhā daśadhā tridhā

एष ह्यशेषसत्त्वानामात्मांशः परमात्मनः ।आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते॥ 8 ॥

eṣa hyaśeṣasattvānāmātmāṃśaḥ paramātmanaḥ | ādyo'vatāro yatrāsau bhūtagrāmo vibhāvyate

साध्यात्मः साधिदैवश्च साधिभूत इति त्रिधा ।विराट् प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च॥ 9 ॥

sādhyātmaḥ sādhidaivaśca sādhibhūta iti tridhā | virāṭ prāṇo daśavidha ekadhā hṛdayena ca

स्मरन्विश्वसृजामीशो विज्ञापितमधोक्षजः ।विराजमतपत्स्वेन तेजसैषां विवृत्तये॥ 10 ॥

smaranviśvasṛjāmīśo vijñāpitamadhokṣajaḥ | virājamatapatsvena tejasaiṣāṃ vivṛttaye

अथ तस्याभितप्तस्य कति चायतनानि ह ।निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदतः शृणु॥ 11 ॥

atha tasyābhitaptasya kati cāyatanāni ha | nirabhidyanta devānāṃ tāni me gadataḥ śṛṇu

तस्याग्निरास्यं निर्भिन्नं लोकपालोऽविशत्पदम् ।वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ प्रतिपद्यते॥ 12 ॥

tasyāgnirāsyaṃ nirbhinnaṃ lokapālo'viśatpadam | vācā svāṃśena vaktavyaṃ yayāsau pratipadyate

निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्धरेः ।जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते॥ 13 ॥

nirbhinnaṃ tālu varuṇo lokapālo'viśaddhareḥ | jihvayāṃśena ca rasaṃ yayāsau pratipadyate

निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोराविशतां पदम् ।घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत्॥ 14 ॥

nirbhinne aśvinau nāse viṣṇorāviśatāṃ padam | ghrāṇenāṃśena gandhasya pratipattiryato bhavet

निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभोः ।चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो भवेत्॥ 15 ॥

nirbhinne akṣiṇī tvaṣṭā lokapālo'viśadvibhoḥ | cakṣuṣāṃśena rūpāṇāṃ pratipattiryato bhavet

निर्भिन्नान्यस्य चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् ।प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते॥ 16 ॥

nirbhinnānyasya carmāṇi lokapālo'nilo'viśat | prāṇenāṃśena saṃsparśaṃ yenāsau pratipadyate

कर्णावस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिशः ।श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते॥ 17 ॥

karṇāvasya vinirbhinnau dhiṣṇyaṃ svaṃ viviśurdiśaḥ | śrotreṇāṃśena śabdasya siddhiṃ yena prapadyate

त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशुर्धिष्ण्यमोषधीः ।अंशेन रोमभिः कण्डूं यैरसौ प्रतिपद्यते॥ 18 ॥

tvacamasya vinirbhinnāṃ viviśurdhiṣṇyamoṣadhīḥ | aṃśena romabhiḥ kaṇḍūṃ yairasau pratipadyate

मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्वधिष्ण्यं क उपाविशत् ।रेतसांशेन येनासावानन्दं प्रतिपद्यते॥ 19 ॥

meḍhraṃ tasya vinirbhinnaṃ svadhiṣṇyaṃ ka upāviśat | retasāṃśena yenāsāvānandaṃ pratipadyate

गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् ।पायुनांशेन येनासौ विसर्गं प्रतिपद्यते॥ 20 ॥

gudaṃ puṃso vinirbhinnaṃ mitro lokeśa āviśat | pāyunāṃśena yenāsau visargaṃ pratipadyate

हस्तावस्य विनिर्भिन्नाविन्द्रः स्वर्पतिराविशत् ।वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते॥ 21 ॥

hastāvasya vinirbhinnāvindraḥ svarpatirāviśat | vārtayāṃśena puruṣo yayā vṛttiṃ prapadyate

पादावस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुराविशत् ।गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते॥ 22 ॥

pādāvasya vinirbhinnau lokeśo viṣṇurāviśat | gatyā svāṃśena puruṣo yayā prāpyaṃ prapadyate

बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यमाविशत् ।बोधेनांशेन बोद्धव्यप्रतिपत्तिर्यतो भवेत्॥ 23 ॥

buddhiṃ cāsya vinirbhinnāṃ vāgīśo dhiṣṇyamāviśat | bodhenāṃśena boddhavyapratipattiryato bhavet

हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् ।मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते॥ 24 ॥

hṛdayaṃ cāsya nirbhinnaṃ candramā dhiṣṇyamāviśat | manasāṃśena yenāsau vikriyāṃ pratipadyate

आत्मानं चास्य निर्भिन्नमभिमानोऽविशत्पदम् ।कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते॥ 25 ॥

ātmānaṃ cāsya nirbhinnamabhimāno'viśatpadam | karmaṇāṃśena yenāsau kartavyaṃ pratipadyate

सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान् धिष्ण्यमुपाविशत् ।चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते॥ 26 ॥

sattvaṃ cāsya vinirbhinnaṃ mahān dhiṣṇyamupāviśat | cittenāṃśena yenāsau vijñānaṃ pratipadyate

शीर्ष्णोऽस्य द्यौर्धरा पद्भ्यां खं नाभेरुदपद्यत ।गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादयः॥ 27 ॥

śīrṣṇo'sya dyaurdharā padbhyāṃ khaṃ nābherudapadyata | guṇānāṃ vṛttayo yeṣu pratīyante surādayaḥ

आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवाः प्रपेदिरे ।धरां रजः स्वभावेन पणयो ये च ताननु॥ 28 ॥

ātyantikena sattvena divaṃ devāḥ prapedire | dharāṃ rajaḥ svabhāvena paṇayo ye ca tānanu

तार्तीयेन स्वभावेन भगवन्नाभिमाश्रिताः ।उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदां गणाः॥ 29 ॥

tārtīyena svabhāvena bhagavannābhimāśritāḥ | ubhayorantaraṃ vyoma ye rudrapārṣadāṃ gaṇāḥ

मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह ।यस्तून्मुखत्वाद्वर्णानां मुख्योऽभूद्ब्राह्मणो गुरुः॥ 30 ॥

mukhato'vartata brahma puruṣasya kurūdvaha | yastūnmukhatvādvarṇānāṃ mukhyo'bhūdbrāhmaṇo guruḥ

बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनुव्रतः ।यो जातस्त्रायते वर्णान् पौरुषः कण्टकक्षतात्॥ 31 ॥

bāhubhyo'vartata kṣatraṃ kṣatriyastadanuvrataḥ | yo jātastrāyate varṇān pauruṣaḥ kaṇṭakakṣatāt

विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोर्लोकवृत्तिकरीर्विभोः ।वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां यः समवर्तयत्॥ 32 ॥

viśo'vartanta tasyorvorlokavṛttikarīrvibhoḥ | vaiśyastadudbhavo vārtāṃ nṛṇāṃ yaḥ samavartayat

पद्भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषा धर्मसिद्धये ।तस्यां जातः पुरा शूद्रो यद्वृत्त्या तुष्यते हरिः॥ 33 ॥

padbhyāṃ bhagavato jajñe śuśrūṣā dharmasiddhaye | tasyāṃ jātaḥ purā śūdro yadvṛttyā tuṣyate hariḥ

एते वर्णाः स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरिम् ।श्रद्धयाऽऽत्मविशुद्ध्यर्थं यज्जाताः सह वृत्तिभिः॥ 34 ॥

ete varṇāḥ svadharmeṇa yajanti svaguruṃ harim | śraddhayā''tmaviśuddhyarthaṃ yajjātāḥ saha vṛttibhiḥ

एतत्क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिणः ।कः श्रद्दध्यादुपाकर्तुं योगमायाबलोदयम्॥ 35 ॥

etatkṣattarbhagavato daivakarmātmarūpiṇaḥ | kaḥ śraddadhyādupākartuṃ yogamāyābalodayam

अथापि कीर्तयाम्यङ्ग यथामति यथाश्रुतम् ।कीर्तिं हरेः स्वां सत्कर्तुं गिरमन्याभिधासतीम्॥ 36 ॥

athāpi kīrtayāmyaṅga yathāmati yathāśrutam | kīrtiṃ hareḥ svāṃ satkartuṃ giramanyābhidhāsatīm

एकान्तलाभं वचसो नु पुंसां सुश्लोकमौलेर्गुणवादमाहुः ।श्रुतेश्च विद्वद्भिरुपाकृतायां कथा सुधायामुपसम्प्रयोगम्॥ 37 ॥

ekāntalābhaṃ vacaso nu puṃsāṃ suślokamaulerguṇavādamāhuḥ | śruteśca vidvadbhirupākṛtāyāṃ kathā sudhāyāmupasamprayogam

आत्मनोऽवसितो वत्स महिमा कविनाऽऽदिना ।संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्वया॥ 38 ॥

ātmano'vasito vatsa mahimā kavinā''dinā | saṃvatsarasahasrānte dhiyā yogavipakvayā

अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी ।यत्स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद किमुतापरे॥ 39 ॥

ato bhagavato māyā māyināmapi mohinī | yatsvayaṃ cātmavartmātmā na veda kimutāpare

यतोऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश्च मनसा सह ।अहं चान्य इमे देवास्तस्मै भगवते नमः॥ 40 ॥

yato'prāpya nyavartanta vācaśca manasā saha | ahaṃ cānya ime devāstasmai bhagavate namaḥ

संहितायां तृतीयस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः॥ 6b ॥

saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ṣaṣṭho'dhyāyaḥ