Skandha 3, Adhyāya 10

अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामहः ।प्रजाः ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभुः॥ 1 ॥

antarhite bhagavati brahmā lokapitāmahaḥ | prajāḥ sasarja katidhā daihikīrmānasīrvibhuḥ

ये च मे भगवन् पृष्टास्त्वय्यर्था बहुवित्तम ।तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि नः सर्वसंशयान्॥ 2 ॥

ye ca me bhagavan pṛṣṭāstvayyarthā bahuvittama | tān vadasvānupūrvyeṇa chindhi naḥ sarvasaṃśayān

एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्त्रा कौषारवो मुनिः ।प्रीतः प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव॥ 3 ॥

evaṃ sañcoditastena kṣattrā kauṣāravo muniḥ | prītaḥ pratyāha tān praśnān hṛdisthānatha bhārgava

विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तपः ।आत्मन्यात्मानमावेश्य यदाह भगवानजः॥ 4 ॥

viriñco'pi tathā cakre divyaṃ varṣaśataṃ tapaḥ | ātmanyātmānamāveśya yadāha bhagavānajaḥ

तद्विलोक्याब्जसम्भूतो वायुना यदधिष्ठितः ।पद्ममम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम्॥ 5 ॥

tadvilokyābjasambhūto vāyunā yadadhiṣṭhitaḥ | padmamambhaśca tatkālakṛtavīryeṇa kampitam

तपसा ह्येधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया ।विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद्वायुं सहाम्भसा॥ 6 ॥

tapasā hyedhamānena vidyayā cātmasaṃsthayā | vivṛddhavijñānabalo nyapādvāyuṃ sahāmbhasā

तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् ।अनेन लोकान् प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत्॥ 7 ॥

tadvilokya viyadvyāpi puṣkaraṃ yadadhiṣṭhitam | anena lokān prāglīnān kalpitāsmītyacintayat

पद्मकोशं तदाऽऽविश्य भगवत्कर्मचोदितः ।एकं व्यभाङ्क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा॥ 8 ॥

padmakośaṃ tadā''viśya bhagavatkarmacoditaḥ | ekaṃ vyabhāṅkṣīdurudhā tridhā bhāvyaṃ dvisaptadhā

एतावाञ्जीवलोकस्य संस्थाभेदः समाहृतः ।धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठ्यसौ॥ 9 ॥

etāvāñjīvalokasya saṃsthābhedaḥ samāhṛtaḥ | dharmasya hyanimittasya vipākaḥ parameṣṭhyasau

यदात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मणः ।कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय नः प्रभो॥ 10 ॥

yadāttha bahurūpasya hareradbhutakarmaṇaḥ | kālākhyaṃ lakṣaṇaṃ brahman yathā varṇaya naḥ prabho

गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठितः ।पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयासृजत्॥ 11 ॥

guṇavyatikarākāro nirviśeṣo'pratiṣṭhitaḥ | puruṣastadupādānamātmānaṃ līlayāsṛjat

विश्वं वै ब्रह्म तन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया ।ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना॥ 12 ॥

viśvaṃ vai brahma tanmātraṃ saṃsthitaṃ viṣṇumāyayā | īśvareṇa paricchinnaṃ kālenāvyaktamūrtinā

यथेदानीं तथाग्रे च पश्चादप्येतदीदृशम् ।सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु यः॥ 13 ॥

yathedānīṃ tathāgre ca paścādapyetadīdṛśam | sargo navavidhastasya prākṛto vaikṛtastu yaḥ

कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसङ्क्रमः ।आद्यस्तु महतः सर्गो गुणवैषम्यमात्मनः॥ 14 ॥

kāladravyaguṇairasya trividhaḥ pratisaṅkramaḥ | ādyastu mahataḥ sargo guṇavaiṣamyamātmanaḥ

द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदयः ।भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान्॥ 15 ॥

dvitīyastvahamo yatra dravyajñānakriyodayaḥ | bhūtasargastṛtīyastu tanmātro dravyaśaktimān

चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः ।वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः॥ 16 ॥

caturtha aindriyaḥ sargo yastu jñānakriyātmakaḥ | vaikāriko devasargaḥ pañcamo yanmayaṃ manaḥ

षष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्वबुद्धिकृतः प्रभो ।षडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृतानपि मे शृणु॥ 17 ॥

ṣaṣṭhastu tamasaḥ sargo yastvabuddhikṛtaḥ prabho | ṣaḍime prākṛtāḥ sargā vaikṛtānapi me śṛṇu

रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधसः ।सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषां च यः॥ 18 ॥

rajobhājo bhagavato līleyaṃ harimedhasaḥ | saptamo mukhyasargastu ṣaḍvidhastasthuṣāṃ ca yaḥ

वनस्पत्योषधिलता त्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः ।उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशेषिणः॥ 19 ॥

vanaspatyoṣadhilatā tvaksārā vīrudho drumāḥ | utsrotasastamaḥprāyā antaḥsparśā viśeṣiṇaḥ

तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंशद्विधो मतः ।अविदो भूरितमसः घ्राणज्ञा हृद्यवेदिनः॥ 20 ॥

tiraścāmaṣṭamaḥ sargaḥ so'ṣṭāviṃśadvidho mataḥ | avido bhūritamasaḥ ghrāṇajñā hṛdyavedinaḥ

गौरजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः ।द्विशफाः पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम॥ 21 ॥

gaurajo mahiṣaḥ kṛṣṇaḥ sūkaro gavayo ruruḥ | dviśaphāḥ paśavaśceme aviruṣṭraśca sattama

खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा ।एते चैकशफाः क्षत्तः शृणु पञ्चनखान् पशून्॥ 22 ॥

kharo'śvo'śvataro gauraḥ śarabhaścamarī tathā | ete caikaśaphāḥ kṣattaḥ śṛṇu pañcanakhān paśūn

श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शशशल्लकौ ।सिंहः कपिर्गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः॥ 23 ॥

śvā sṛgālo vṛko vyāghro mārjāraḥ śaśaśallakau | siṃhaḥ kapirgajaḥ kūrmo godhā ca makarādayaḥ

कङ्कगृध्रबकश्येनभासभल्लूकबर्हिणः ।हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादयः खगाः॥ 24 ॥

kaṅkagṛdhrabakaśyenabhāsabhallūkabarhiṇaḥ | haṃsasārasacakrāhvakākolūkādayaḥ khagāḥ

अर्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् ।रजोऽधिकाः कर्मपरा दुःखे च सुखमानिनः॥ 25 ॥

arvāksrotastu navamaḥ kṣattarekavidho nṛṇām | rajo'dhikāḥ karmaparā duḥkhe ca sukhamāninaḥ

वैकृतास्त्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम ।वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः कौमारस्तूभयात्मकः॥ 26 ॥

vaikṛtāstraya evaite devasargaśca sattama | vaikārikastu yaḥ proktaḥ kaumārastūbhayātmakaḥ

देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधाः पितरोऽसुराः ।गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः॥ 27 ॥

devasargaścāṣṭavidho vibudhāḥ pitaro'surāḥ | gandharvāpsarasaḥ siddhā yakṣarakṣāṃsi cāraṇāḥ

भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्राः किन्नरादयः ।दशैते विदुराख्याताः सर्गास्ते विश्वसृक्कृताः॥ 28 ॥

bhūtapretapiśācāśca vidyādhrāḥ kinnarādayaḥ | daśaite vidurākhyātāḥ sargāste viśvasṛkkṛtāḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशान् मन्वन्तराणि च ।एवं रजःप्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरिः ।सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवात्मानमात्मना॥ 29 ॥

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vaṃśān manvantarāṇi ca | evaṃ rajaḥplutaḥ sraṣṭā kalpādiṣvātmabhūrhariḥ | sṛjatyamoghasaṅkalpa ātmaivātmānamātmanā

संहितायां तृतीयस्कन्धे दशमोऽध्यायः॥ 10b ॥

saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe daśamo'dhyāyaḥ