Skandha 3, Adhyāya 9

ब्रह्मोवाच ।ज्ञातोऽसि मेऽद्य सुचिरान्ननु देहभाजां न ज्ञायते भगवतो गतिरित्यवद्यम् ।नान्यत्त्वदस्ति भगवन्नपि तन्न शुद्धं मायागुणव्यतिकराद्यदुरुर्विभासि॥ 1 ॥

brahmovāca | jñāto'si me'dya sucirānnanu dehabhājāṃ na jñāyate bhagavato gatirityavadyam | nānyattvadasti bhagavannapi tanna śuddhaṃ māyāguṇavyatikarādyadururvibhāsi

रूपं यदेतदवबोधरसोदयेन शश्वन्निवृत्ततमसः सदनुग्रहाय ।आदौ गृहीतमवतारशतैकबीजं यन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम्॥ 2 ॥

rūpaṃ yadetadavabodharasodayena śaśvannivṛttatamasaḥ sadanugrahāya | ādau gṛhītamavatāraśataikabījaṃ yannābhipadmabhavanādahamāvirāsam

नातःपरं परम यद्भवतः स्वरूप- मानन्दमात्रमविकल्पमविद्धवर्चः ।पश्यामि विश्वसृजमेकमविश्वमात्मन् भूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितोऽस्मि॥ 3 ॥

nātaḥparaṃ parama yadbhavataḥ svarūpa- mānandamātramavikalpamaviddhavarcaḥ | paśyāmi viśvasṛjamekamaviśvamātman bhūtendriyātmakamadasta upāśrito'smi

तद्वा इदं भुवनमङ्गल मङ्गलाय ध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम् ।तस्मै नमो भगवतेऽनुविधेम तुभ्यं योऽनादृतो नरकभाग्भिरसत्प्रसङ्गैः॥ 4 ॥

tadvā idaṃ bhuvanamaṅgala maṅgalāya dhyāne sma no darśitaṃ ta upāsakānām | tasmai namo bhagavate'nuvidhema tubhyaṃ yo'nādṛto narakabhāgbhirasatprasaṅgaiḥ

ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धं जिघ्रन्ति कर्णविवरैः श्रुतिवातनीतम् ।भक्त्या गृहीतचरणः परया च तेषां नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात्स्वपुंसाम्॥ 5 ॥

ye tu tvadīyacaraṇāmbujakośagandhaṃ jighranti karṇavivaraiḥ śrutivātanītam | bhaktyā gṛhītacaraṇaḥ parayā ca teṣāṃ nāpaiṣi nātha hṛdayāmburuhātsvapuṃsām

तावद्भयं द्रविणदेहसुहृन्निमित्तं शोकः स्पृहा परिभवो विपुलश्च लोभः ।तावन्ममेत्यसदवग्रह आर्तिमूलं यावन्न तेऽङ्घ्रिमभयं प्रवृणीत लोकः॥ 6 ॥

tāvadbhayaṃ draviṇadehasuhṛnnimittaṃ śokaḥ spṛhā paribhavo vipulaśca lobhaḥ | tāvanmametyasadavagraha ārtimūlaṃ yāvanna te'ṅghrimabhayaṃ pravṛṇīta lokaḥ

दैवेन ते हतधियो भवतः प्रसङ्गात् सर्वाशुभोपशमनाद्विमुखेन्द्रिया ये ।कुर्वन्ति कामसुखलेशलवाय दीनाः लोभाभिभूतमनसोऽकुशलानि शश्वत्॥ 7 ॥

daivena te hatadhiyo bhavataḥ prasaṅgāt sarvāśubhopaśamanādvimukhendriyā ye | kurvanti kāmasukhaleśalavāya dīnāḥ lobhābhibhūtamanaso'kuśalāni śaśvat

क्षुत्तृट् त्रिधातुभिरिमा मुहुरर्द्यमानाः शीतोष्णवातवरषैरितरेतराच्च ।कामाग्निनाच्युत रुषा च सुदुर्भरेण सम्पश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे॥ 8 ॥

kṣuttṛṭ tridhātubhirimā muhurardyamānāḥ śītoṣṇavātavaraṣairitaretarācca | kāmāgninācyuta ruṣā ca sudurbhareṇa sampaśyato mana urukrama sīdate me

यावत्पृथक्त्वमिदमात्मन इन्द्रियार्थ- मायाबलं भगवतो जन ईश पश्येत् ।तावन्न संसृतिरसौ प्रतिसङ्क्रमेत व्यर्थापि दुःखनिवहं वहती क्रियार्था॥ 9 ॥

yāvatpṛthaktvamidamātmana indriyārtha- māyābalaṃ bhagavato jana īśa paśyet | tāvanna saṃsṛtirasau pratisaṅkrameta vyarthāpi duḥkhanivahaṃ vahatī kriyārthā

अह्न्यापृतार्तकरणा निशि निःशयाना नानामनोरथधिया क्षणभग्ननिद्राः ।दैवाहतार्थरचना ऋषयोऽपि देव युष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति॥ 10 ॥

ahnyāpṛtārtakaraṇā niśi niḥśayānā nānāmanorathadhiyā kṣaṇabhagnanidrāḥ | daivāhatārtharacanā ṛṣayo'pi deva yuṣmatprasaṅgavimukhā iha saṃsaranti

त्वं भावयोगपरिभावितहृत्सरोज आस्से श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ पुंसाम् ।यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्वपुः प्रणयसे सदनुग्रहाय॥ 11 ॥

tvaṃ bhāvayogaparibhāvitahṛtsaroja āsse śrutekṣitapatho nanu nātha puṃsām | yadyaddhiyā ta urugāya vibhāvayanti tattadvapuḥ praṇayase sadanugrahāya

नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारै- राराधितः सुरगणैर्हृदि बद्धकामैः ।यत्सर्वभूतदययासदलभ्ययैको नानाजनेष्ववहितः सुहृदन्तरात्मा॥ 12 ॥

nātiprasīdati tathopacitopacārai- rārādhitaḥ suragaṇairhṛdi baddhakāmaiḥ | yatsarvabhūtadayayāsadalabhyayaiko nānājaneṣvavahitaḥ suhṛdantarātmā

पुंसामतो विविधकर्मभिरध्वराद्यैः दानेन चोग्रतपसा व्रतचर्यया च ।आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियार्थो धर्मोऽर्पितः कर्हिचिद्ध्रियते न यत्र॥ 13 ॥

puṃsāmato vividhakarmabhiradhvarādyaiḥ dānena cogratapasā vratacaryayā ca | ārādhanaṃ bhagavatastava satkriyārtho dharmo'rpitaḥ karhiciddhriyate na yatra

शश्वत्स्वरूपमहसैव निपीतभेद- मोहाय बोधधिषणाय नमः परस्मै ।विश्वोद्भवस्थितिलयेषु निमित्तलीला- रासाय ते नम इदं चकृमेश्वराय॥ 14 ॥

śaśvatsvarūpamahasaiva nipītabheda- mohāya bodhadhiṣaṇāya namaḥ parasmai | viśvodbhavasthitilayeṣu nimittalīlā- rāsāya te nama idaṃ cakṛmeśvarāya

यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि नामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति ।ते नैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयान्त्यपावृतमृतं तमजं प्रपद्ये॥ 15 ॥

yasyāvatāraguṇakarmaviḍambanāni nāmāni ye'suvigame vivaśā gṛṇanti | te naikajanmaśamalaṃ sahasaiva hitvā saṃyāntyapāvṛtamṛtaṃ tamajaṃ prapadye

यो वा अहं च गिरिशश्च विभुः स्वयं च स्थित्युद्भवप्रलयहेतव आत्ममूलम् ।भित्त्वा त्रिपाद्ववृध एक उरुप्ररोह- स्तस्मै नमो भगवते भुवनद्रुमाय॥ 16 ॥

yo vā ahaṃ ca giriśaśca vibhuḥ svayaṃ ca sthityudbhavapralayahetava ātmamūlam | bhittvā tripādvavṛdha eka urupraroha- stasmai namo bhagavate bhuvanadrumāya

लोको विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे ।यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै॥ 17 ॥

loko vikarmanirataḥ kuśale pramattaḥ karmaṇyayaṃ tvadudite bhavadarcane sve | yastāvadasya balavāniha jīvitāśāṃ sadyaśchinattyanimiṣāya namo'stu tasmai

यस्माद्बिभेम्यहमपि द्विपरार्धधिष्ण्य- मध्यासितः सकललोकनमस्कृतं यत् ।तेपे तपो बहुसवोऽवरुरुत्समान- स्तस्मै नमो भगवतेऽधिमखाय तुभ्यम्॥ 18 ॥

yasmādbibhemyahamapi dviparārdhadhiṣṇya- madhyāsitaḥ sakalalokanamaskṛtaṃ yat | tepe tapo bahusavo'varurutsamāna- stasmai namo bhagavate'dhimakhāya tubhyam

तिर्यङ्मनुष्यविबुधादिषु जीवयोनि- ष्वात्मेच्छयाऽऽत्मकृतसेतुपरीप्सया यः ।रेमे निरस्तरतिरप्यवरुद्धदेह- स्तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय॥ 19 ॥

tiryaṅmanuṣyavibudhādiṣu jīvayoni- ṣvātmecchayā''tmakṛtasetuparīpsayā yaḥ | reme nirastaratirapyavaruddhadeha- stasmai namo bhagavate puruṣottamāya

योऽविद्ययानुपहतोऽपि दशार्धवृत्त्या निद्रामुवाह जठरीकृतलोकयात्रः ।अन्तर्जलेऽहिकशिपुस्पर्शानुकूलां भीमोर्मिमालिनि जनस्य सुखं विवृण्वन्॥ 20 ॥

yo'vidyayānupahato'pi daśārdhavṛttyā nidrāmuvāha jaṭharīkṛtalokayātraḥ | antarjale'hikaśipusparśānukūlāṃ bhīmormimālini janasya sukhaṃ vivṛṇvan

यन्नाभिपद्मभवनादहमासमीड्य लोकत्रयोपकरणो यदनुग्रहेण ।तस्मै नमस्त उदरस्थभवाय योग- निद्रावसानविकसन्नलिनेक्षणाय॥ 21 ॥

yannābhipadmabhavanādahamāsamīḍya lokatrayopakaraṇo yadanugraheṇa | tasmai namasta udarasthabhavāya yoga- nidrāvasānavikasannalinekṣaṇāya

सोऽयं समस्तजगतां सुहृदेक आत्मा सत्त्वेन यन्मृडयते भगवान् भगेन ।तेनैव मे दृशमनुस्पृशताद्यथाहं स्रक्ष्यामि पूर्ववदिदं प्रणतप्रियोऽसौ॥ 22 ॥

so'yaṃ samastajagatāṃ suhṛdeka ātmā sattvena yanmṛḍayate bhagavān bhagena | tenaiva me dṛśamanuspṛśatādyathāhaṃ srakṣyāmi pūrvavadidaṃ praṇatapriyo'sau

एष प्रपन्नवरदो रमयाऽऽत्मशक्त्या यद्यत्करिष्यति गृहीतगुणावतारः ।तस्मिन् स्वविक्रममिदं सृजतोऽपि चेतो युञ्जीत कर्मशमलं च यथा विजह्याम्॥ 23 ॥

eṣa prapannavarado ramayā''tmaśaktyā yadyatkariṣyati gṛhītaguṇāvatāraḥ | tasmin svavikramamidaṃ sṛjato'pi ceto yuñjīta karmaśamalaṃ ca yathā vijahyām

नाभिह्रदादिह सतोऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्तेः ।रूपं विचित्रमिदमस्य विवृण्वतो मे मा रीरिषीष्ट निगमस्य गिरां विसर्गः॥ 24 ॥

nābhihradādiha sato'mbhasi yasya puṃso vijñānaśaktirahamāsamanantaśakteḥ | rūpaṃ vicitramidamasya vivṛṇvato me mā rīriṣīṣṭa nigamasya girāṃ visargaḥ

सोऽसावदभ्रकरुणो भगवान् विवृद्ध- प्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् ।उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं माध्व्या गिरापनयतात्पुरुषः पुराणः॥ 25 ॥

so'sāvadabhrakaruṇo bhagavān vivṛddha- premasmitena nayanāmburuhaṃ vijṛmbhan | utthāya viśvavijayāya ca no viṣādaṃ mādhvyā girāpanayatātpuruṣaḥ purāṇaḥ

स्वसम्भवं निशाम्यैवं तपोविद्यासमाधिभिः ।यावन्मनो वचः स्तुत्वा विरराम स खिन्नवत्॥ 26 ॥

svasambhavaṃ niśāmyaivaṃ tapovidyāsamādhibhiḥ | yāvanmano vacaḥ stutvā virarāma sa khinnavat

अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदनः ।विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा॥ 27 ॥

athābhipretamanvīkṣya brahmaṇo madhusūdanaḥ | viṣaṇṇacetasaṃ tena kalpavyatikarāmbhasā

लोकसंस्थानविज्ञान आत्मनः परिखिद्यतः ।तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव॥ 28 ॥

lokasaṃsthānavijñāna ātmanaḥ parikhidyataḥ | tamāhāgādhayā vācā kaśmalaṃ śamayanniva

मा वेदगर्भ गास्तन्द्रीं सर्ग उद्यममावह ।तन्मयाऽऽपादितं ह्यग्रे यन्मां प्रार्थयते भवान्॥ 29 ॥

mā vedagarbha gāstandrīṃ sarga udyamamāvaha | tanmayā''pāditaṃ hyagre yanmāṃ prārthayate bhavān

भूयस्त्वं तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम् ।ताभ्यामन्तर्हृदि ब्रह्मन् लोकान् द्रक्ष्यस्यपावृतान्॥ 30 ॥

bhūyastvaṃ tapa ātiṣṭha vidyāṃ caiva madāśrayām | tābhyāmantarhṛdi brahman lokān drakṣyasyapāvṛtān

तत आत्मनि लोके च भक्तियुक्तः समाहितः ।द्रष्टासि मां ततं ब्रह्मन् मयि लोकांस्त्वमात्मनः॥ 31 ॥

tata ātmani loke ca bhaktiyuktaḥ samāhitaḥ | draṣṭāsi māṃ tataṃ brahman mayi lokāṃstvamātmanaḥ

यदा तु सर्वभूतेषु दारुष्वग्निमिव स्थितम् ।प्रतिचक्षीत मां लोको जह्यात्तर्ह्येव कश्मलम्॥ 32 ॥

yadā tu sarvabhūteṣu dāruṣvagnimiva sthitam | praticakṣīta māṃ loko jahyāttarhyeva kaśmalam

यदा रहितमात्मानं भूतेन्द्रियगुणाशयैः ।स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यमृच्छति॥ 33 ॥

yadā rahitamātmānaṃ bhūtendriyaguṇāśayaiḥ | svarūpeṇa mayopetaṃ paśyan svārājyamṛcchati

नानाकर्मवितानेन प्रजा बह्वीः सिसृक्षतः ।नात्मावसीदत्यस्मिंस्ते वर्षीयान्मदनुग्रहः॥ 34 ॥

nānākarmavitānena prajā bahvīḥ sisṛkṣataḥ | nātmāvasīdatyasmiṃste varṣīyānmadanugrahaḥ

ऋषिमाद्यं न बध्नाति पापीयांस्त्वां रजो गुणः ।यन्मनो मयि निर्बद्धं प्रजाः संसृजतोऽपि ते॥ 35 ॥

ṛṣimādyaṃ na badhnāti pāpīyāṃstvāṃ rajo guṇaḥ | yanmano mayi nirbaddhaṃ prajāḥ saṃsṛjato'pi te

ज्ञातोऽहं भवता त्वद्य दुर्विज्ञेयोऽपि देहिनाम् ।यन्मां त्वं मन्यसेऽयुक्तं भूतेन्द्रियगुणात्मभिः॥ 36 ॥

jñāto'haṃ bhavatā tvadya durvijñeyo'pi dehinām | yanmāṃ tvaṃ manyase'yuktaṃ bhūtendriyaguṇātmabhiḥ

तुभ्यं मद्विचिकित्सायामात्मा मे दर्शितोऽबहिः ।नालेन सलिले मूलं पुष्करस्य विचिन्वतः॥ 37 ॥

tubhyaṃ madvicikitsāyāmātmā me darśito'bahiḥ | nālena salile mūlaṃ puṣkarasya vicinvataḥ

यच्चकर्थाङ्ग मत्स्तोत्रं मत्कथाभ्युदयाङ्कितम् ।यद्वा तपसि ते निष्ठा स एष मदनुग्रहः॥ 38 ॥

yaccakarthāṅga matstotraṃ matkathābhyudayāṅkitam | yadvā tapasi te niṣṭhā sa eṣa madanugrahaḥ

प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया ।यदस्तौषीर्गुणमयं निर्गुणं मानुवर्णयन्॥ 39 ॥

prīto'hamastu bhadraṃ te lokānāṃ vijayecchayā | yadastauṣīrguṇamayaṃ nirguṇaṃ mānuvarṇayan

य एतेन पुमान्नित्यं स्तुत्वा स्तोत्रेण मां भजेत् ।तस्याशु सम्प्रसीदेयं सर्वकामवरेश्वरः॥ 40 ॥

ya etena pumānnityaṃ stutvā stotreṇa māṃ bhajet | tasyāśu samprasīdeyaṃ sarvakāmavareśvaraḥ

पूर्तेन तपसा यज्ञैर्दानैर्योगसमाधिना ।राद्धं निःश्रेयसं पुंसां मत्प्रीतिस्तत्त्वविन्मतम्॥ 41 ॥

pūrtena tapasā yajñairdānairyogasamādhinā | rāddhaṃ niḥśreyasaṃ puṃsāṃ matprītistattvavinmatam

अहमात्माऽऽत्मनां धातः प्रेष्ठः सन् प्रेयसामपि ।अतो मयि रतिं कुर्याद्देहादिर्यत्कृते प्रियः॥ 42 ॥

ahamātmā''tmanāṃ dhātaḥ preṣṭhaḥ san preyasāmapi | ato mayi ratiṃ kuryāddehādiryatkṛte priyaḥ

सर्ववेदमयेनेदमात्मनाऽऽत्माऽऽत्मयोनिना ।प्रजाः सृज यथा पूर्वं याश्च मय्यनुशेरते॥ 43 ॥

sarvavedamayenedamātmanā''tmā''tmayoninā | prajāḥ sṛja yathā pūrvaṃ yāśca mayyanuśerate

तस्मा एवं जगत्स्रष्ट्रे प्रधानपुरुषेश्वरः ।व्यज्येदं स्वेन रूपेण कञ्जनाभस्तिरोदधे॥ 44 ॥

tasmā evaṃ jagatsraṣṭre pradhānapuruṣeśvaraḥ | vyajyedaṃ svena rūpeṇa kañjanābhastirodadhe

संहितायां तृतीयस्कन्धे नवमोऽध्यायः॥ 9b ॥

saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe navamo'dhyāyaḥ