Skandha 3, Adhyāya 8

सत्सेवनीयो बत पूरुवंशो यल्लोकपालो भगवत्प्रधानः ।बभूविथेहाजितकीर्तिमालां पदे पदे नूतनयस्यभीक्ष्णम्॥ 1 ॥

satsevanīyo bata pūruvaṃśo yallokapālo bhagavatpradhānaḥ | babhūvithehājitakīrtimālāṃ pade pade nūtanayasyabhīkṣṇam

सोऽहं नृणां क्षुल्लसुखाय दुःखं महद्गतानां विरमाय तस्य ।प्रवर्तये भागवतं पुराणं यदाह साक्षाद्भगवान् ऋषिभ्यः॥ 2 ॥

so'haṃ nṛṇāṃ kṣullasukhāya duḥkhaṃ mahadgatānāṃ viramāya tasya | pravartaye bhāgavataṃ purāṇaṃ yadāha sākṣādbhagavān ṛṣibhyaḥ

आसीनमुर्व्यां भगवन्तमाद्यं सङ्कर्षणं देवमकुण्ठसत्त्वम् ।विवित्सवस्तत्त्वमतःपरस्य कुमारमुख्या मुनयोऽन्वपृच्छन्॥ 3 ॥

āsīnamurvyāṃ bhagavantamādyaṃ saṅkarṣaṇaṃ devamakuṇṭhasattvam | vivitsavastattvamataḥparasya kumāramukhyā munayo'nvapṛcchan

स्वमेव धिष्ण्यं बहु मानयन्तं यं वासुदेवाभिधमामनन्ति ।प्रत्यग्धृताक्षाम्बुजकोशमीष- दुन्मीलयन्तं विबुधोदयाय॥ 4 ॥

svameva dhiṣṇyaṃ bahu mānayantaṃ yaṃ vāsudevābhidhamāmananti | pratyagdhṛtākṣāmbujakośamīṣa- dunmīlayantaṃ vibudhodayāya

स्वर्धुन्युदार्द्रैः स्वजटाकलापै- रुपस्पृशन्तश्चरणोपधानम् ।पद्मं यदर्चन्त्यहिराजकन्याः सप्रेमनानाबलिभिर्वरार्थाः॥ 5 ॥

svardhunyudārdraiḥ svajaṭākalāpai- rupaspṛśantaścaraṇopadhānam | padmaṃ yadarcantyahirājakanyāḥ sapremanānābalibhirvarārthāḥ

मुहुर्गृणन्तो वचसानुराग- स्खलत्पदेनास्य कृतानि तज्ज्ञाः ।किरीटसाहस्रमणिप्रवेक- प्रद्योतितोद्दामफणासहस्रम्॥ 6 ॥

muhurgṛṇanto vacasānurāga- skhalatpadenāsya kṛtāni tajjñāḥ | kirīṭasāhasramaṇipraveka- pradyotitoddāmaphaṇāsahasram

प्रोक्तं किलैतद्भगवत्तमेन निवृत्तिधर्माभिरताय तेन ।सनत्कुमाराय स चाह पृष्टः साङ्ख्यायनायाङ्ग धृतव्रताय॥ 7 ॥

proktaṃ kilaitadbhagavattamena nivṛttidharmābhiratāya tena | sanatkumārāya sa cāha pṛṣṭaḥ sāṅkhyāyanāyāṅga dhṛtavratāya

साङ्ख्यायनः पारमहंस्यमुख्यो विवक्षमाणो भगवद्विभूतीः ।जगाद सोऽस्मद्गुरवेऽन्विताय पराशरायाथ बृहस्पतेश्च॥ 8 ॥

sāṅkhyāyanaḥ pāramahaṃsyamukhyo vivakṣamāṇo bhagavadvibhūtīḥ | jagāda so'smadgurave'nvitāya parāśarāyātha bṛhaspateśca

प्रोवाच मह्यं स दयालुरुक्तो मुनिः पुलस्त्येन पुराणमाद्यम् ।सोऽहं तवैतत्कथयामि वत्स श्रद्धालवे नित्यमनुव्रताय॥ 9 ॥

provāca mahyaṃ sa dayālurukto muniḥ pulastyena purāṇamādyam | so'haṃ tavaitatkathayāmi vatsa śraddhālave nityamanuvratāya

उदाप्लुतं विश्वमिदं तदासी- द्यन्निद्रयामीलितदृङ्न्यमीलयत् ।अहीन्द्रतल्पेऽधिशयान एकः कृतक्षणः स्वात्मरतौ निरीहः॥ 10 ॥

udāplutaṃ viśvamidaṃ tadāsī- dyannidrayāmīlitadṛṅnyamīlayat | ahīndratalpe'dhiśayāna ekaḥ kṛtakṣaṇaḥ svātmaratau nirīhaḥ

सोऽन्तःशरीरेऽर्पितभूतसूक्ष्मः कालात्मिकां शक्तिमुदीरयाणः ।उवास तस्मिन् सलिले पदे स्वे यथानलो दारुणि रुद्धवीर्यः॥ 11 ॥

so'ntaḥśarīre'rpitabhūtasūkṣmaḥ kālātmikāṃ śaktimudīrayāṇaḥ | uvāsa tasmin salile pade sve yathānalo dāruṇi ruddhavīryaḥ

चतुर्युगानां च सहस्रमप्सु स्वपन् स्वयोदीरितया स्वशक्त्या ।कालाख्ययाऽऽसादितकर्मतन्त्रो लोकानपीतान् ददृशे स्वदेहे॥ 12 ॥

caturyugānāṃ ca sahasramapsu svapan svayodīritayā svaśaktyā | kālākhyayā''sāditakarmatantro lokānapītān dadṛśe svadehe

तस्यार्थसूक्ष्माभिनिविष्टदृष्टे- रन्तर्गतोऽर्थो रजसा तनीयान् ।गुणेन कालानुगतेन विद्धः सूष्यंस्तदाभिद्यत नाभिदेशात्॥ 13 ॥

tasyārthasūkṣmābhiniviṣṭadṛṣṭe- rantargato'rtho rajasā tanīyān | guṇena kālānugatena viddhaḥ sūṣyaṃstadābhidyata nābhideśāt

स पद्मकोशः सहसोदतिष्ठ- त्कालेन कर्मप्रतिबोधनेन ।स्वरोचिषा तत्सलिलं विशालं विद्योतयन्नर्क इवात्मयोनिः॥ 14 ॥

sa padmakośaḥ sahasodatiṣṭha- tkālena karmapratibodhanena | svarociṣā tatsalilaṃ viśālaṃ vidyotayannarka ivātmayoniḥ

तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णुः प्रावीविशत्सर्वगुणावभासम् ।तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता स्वयम्भुवं यं स्म वदन्ति सोऽभूत्॥ 15 ॥

tallokapadmaṃ sa u eva viṣṇuḥ prāvīviśatsarvaguṇāvabhāsam | tasmin svayaṃ vedamayo vidhātā svayambhuvaṃ yaṃ sma vadanti so'bhūt

तस्यां स चाम्भोरुहकर्णिकाया- मवस्थितो लोकमपश्यमानः ।परिक्रमन् व्योम्नि विवृत्तनेत्र- श्चत्वारि लेभेऽनुदिशं मुखानि॥ 16 ॥

tasyāṃ sa cāmbhoruhakarṇikāyā- mavasthito lokamapaśyamānaḥ | parikraman vyomni vivṛttanetra- ścatvāri lebhe'nudiśaṃ mukhāni

तस्माद्युगान्तश्वसनावघूर्ण- जलोर्मिचक्रात्सलिलाद्विरूढम् ।उपाश्रितः कञ्जमु लोकतत्त्वं नात्मानमद्धाविददादिदेवः॥ 17 ॥

tasmādyugāntaśvasanāvaghūrṇa- jalormicakrātsalilādvirūḍham | upāśritaḥ kañjamu lokatattvaṃ nātmānamaddhāvidadādidevaḥ

क एष योऽसावहमब्जपृष्ठ एतत्कुतो वाब्जमनन्यदप्सु ।अस्ति ह्यधस्तादिह किञ्चनैत- दधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम्॥ 18 ॥

ka eṣa yo'sāvahamabjapṛṣṭha etatkuto vābjamananyadapsu | asti hyadhastādiha kiñcanaita- dadhiṣṭhitaṃ yatra satā nu bhāvyam

स इत्थमुद्वीक्ष्य तदब्जनाल- नाडीभिरन्तर्जलमाविवेश ।नार्वाग्गतस्तत्खरनालनाल- नाभिं विचिन्वंस्तदविन्दताजः॥ 19 ॥

sa itthamudvīkṣya tadabjanāla- nāḍībhirantarjalamāviveśa | nārvāggatastatkharanālanāla- nābhiṃ vicinvaṃstadavindatājaḥ

तमस्यपारे विदुरात्मसर्गं विचिन्वतोऽभूत्सुमहांस्त्रिणेमिः ।यो देहभाजां भयमीरयाणः परिक्षिणोत्यायुरजस्य हेतिः॥ 20 ॥

tamasyapāre vidurātmasargaṃ vicinvato'bhūtsumahāṃstriṇemiḥ | yo dehabhājāṃ bhayamīrayāṇaḥ parikṣiṇotyāyurajasya hetiḥ

ततो निवृत्तोऽप्रतिलब्धकामः स्वधिष्ण्यमासाद्य पुनः स देवः ।शनैर्जितश्वासनिवृत्तचित्तो न्यषीददारूढसमाधियोगः॥ 21 ॥

tato nivṛtto'pratilabdhakāmaḥ svadhiṣṇyamāsādya punaḥ sa devaḥ | śanairjitaśvāsanivṛttacitto nyaṣīdadārūḍhasamādhiyogaḥ

कालेन सोऽजः पुरुषायुषाभि- प्रवृत्तयोगेन विरूढबोधः ।स्वयं तदन्तर्हृदयेऽवभात- मपश्यतापश्यत यन्न पूर्वम्॥ 22 ॥

kālena so'jaḥ puruṣāyuṣābhi- pravṛttayogena virūḍhabodhaḥ | svayaṃ tadantarhṛdaye'vabhāta- mapaśyatāpaśyata yanna pūrvam

मृणालगौरायतशेषभोग- पर्यङ्क एकं पुरुषं शयानम् ।फणातपत्रायुतमूर्धरत्न- द्युभिर्हतध्वान्तयुगान्ततोये॥ 23 ॥

mṛṇālagaurāyataśeṣabhoga- paryaṅka ekaṃ puruṣaṃ śayānam | phaṇātapatrāyutamūrdharatna- dyubhirhatadhvāntayugāntatoye

प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपलाद्रेः सन्ध्याभ्रनीवेरुरुरुक्ममूर्ध्नः ।रत्नोदधारौषधिसौमनस्य- वनस्रजो वेणुभुजाङ्घ्रिपाङ्घ्रेः॥ 24 ॥

prekṣāṃ kṣipantaṃ haritopalādreḥ sandhyābhranīverururukmamūrdhnaḥ | ratnodadhārauṣadhisaumanasya- vanasrajo veṇubhujāṅghripāṅghreḥ

आयामतो विस्तरतः स्वमान- देहेन लोकत्रयसङ्ग्रहेण ।विचित्रदिव्याभरणांशुकानां कृतश्रियापाश्रितवेषदेहम्॥ 25 ॥

āyāmato vistarataḥ svamāna- dehena lokatrayasaṅgraheṇa | vicitradivyābharaṇāṃśukānāṃ kṛtaśriyāpāśritaveṣadeham

पुंसां स्वकामाय विविक्तमार्गै- रभ्यर्चतां कामदुघाङ्घ्रिपद्मम् ।प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दु- मयूखभिन्नाङ्गुलिचारुपत्रम्॥ 26 ॥

puṃsāṃ svakāmāya viviktamārgai- rabhyarcatāṃ kāmadughāṅghripadmam | pradarśayantaṃ kṛpayā nakhendu- mayūkhabhinnāṅgulicārupatram

मुखेन लोकार्तिहरस्मितेन परिस्फुरत्कुण्डलमण्डितेन ।शोणायितेनाधरबिम्बभासा प्रत्यर्हयन्तं सुनसेन सुभ्र्वा॥ 27 ॥

mukhena lokārtiharasmitena parisphuratkuṇḍalamaṇḍitena | śoṇāyitenādharabimbabhāsā pratyarhayantaṃ sunasena subhrvā

कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससा स्वलङ्कृतं मेखलया नितम्बे ।हारेण चानन्तधनेन वत्स श्रीवत्सवक्षःस्थलवल्लभेन॥ 28 ॥

kadambakiñjalkapiśaṅgavāsasā svalaṅkṛtaṃ mekhalayā nitambe | hāreṇa cānantadhanena vatsa śrīvatsavakṣaḥsthalavallabhena

परार्ध्यकेयूरमणिप्रवेक- पर्यस्तदोर्दण्डसहस्रशाखम् ।अव्यक्तमूलं भुवनाङ्घ्रिपेन्द्र- महीन्द्रभोगैरधिवीतवल्शम्॥ 29 ॥

parārdhyakeyūramaṇipraveka- paryastadordaṇḍasahasraśākham | avyaktamūlaṃ bhuvanāṅghripendra- mahīndrabhogairadhivītavalśam

चराचरौको भगवन् महीध्र- महीन्द्रबन्धुं सलिलोपगूढम् ।किरीटसाहस्रहिरण्यशृङ्ग- माविर्भवत्कौस्तुभरत्नगर्भम्॥ 30 ॥

carācarauko bhagavan mahīdhra- mahīndrabandhuṃ salilopagūḍham | kirīṭasāhasrahiraṇyaśṛṅga- māvirbhavatkaustubharatnagarbham

निवीतमाम्नायमधुव्रतश्रिया स्वकीर्तिमय्या वनमालया हरिम् ।सूर्येन्दुवाय्वग्न्यगमं त्रिधामभिः परिक्रमत्प्राधनिकैर्दुरासदम्॥ 31 ॥

nivītamāmnāyamadhuvrataśriyā svakīrtimayyā vanamālayā harim | sūryenduvāyvagnyagamaṃ tridhāmabhiḥ parikramatprādhanikairdurāsadam

तर्ह्येव तन्नाभिसरःसरोज- मात्मानमम्भः श्वसनं वियच्च ।ददर्श देवो जगतो विधाता नातः परं लोकविसर्गदृष्टिः॥ 32 ॥

tarhyeva tannābhisaraḥsaroja- mātmānamambhaḥ śvasanaṃ viyacca | dadarśa devo jagato vidhātā nātaḥ paraṃ lokavisargadṛṣṭiḥ

स कर्मबीजं रजसोपरक्तः प्रजाः सिसृक्षन्नियदेव दृष्ट्वा ।अस्तौद्विसर्गाभिमुखस्तमीड्य- मव्यक्तवर्त्मन्यभिवेशितात्मा॥ 33 ॥

sa karmabījaṃ rajasoparaktaḥ prajāḥ sisṛkṣanniyadeva dṛṣṭvā | astaudvisargābhimukhastamīḍya- mavyaktavartmanyabhiveśitātmā

संहितायां तृतीयस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः॥ 8b ॥

saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe aṣṭamo'dhyāyaḥ