Skandha 3, Adhyāya 14

निशम्य कौषारविणोपवर्णितां हरेः कथां कारणसूकरात्मनः ।पुनः स पप्रच्छ तमुद्यताञ्जलि- र्नचातितृप्तो विदुरो धृतव्रतः॥ 1 ॥

niśamya kauṣāraviṇopavarṇitāṃ hareḥ kathāṃ kāraṇasūkarātmanaḥ | punaḥ sa papraccha tamudyatāñjali- rnacātitṛpto viduro dhṛtavrataḥ

तेनैव तु मुनिश्रेष्ठ हरिणा यज्ञमूर्तिना ।आदिदैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्यनुशुश्रुम॥ 2 ॥

tenaiva tu muniśreṣṭha hariṇā yajñamūrtinā | ādidaityo hiraṇyākṣo hata ityanuśuśruma

तस्य चोद्धरतः क्षोणीं स्वदंष्ट्राग्रेण लीलया ।दैत्यराजस्य च ब्रह्मन् कस्माद्धेतोरभून्मृधः॥ 3 ॥

tasya coddharataḥ kṣoṇīṃ svadaṃṣṭrāgreṇa līlayā | daityarājasya ca brahman kasmāddhetorabhūnmṛdhaḥ

साधु वीर त्वया पृष्टमवतारकथां हरेः ।यत्त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्युपाशविशातनीम्॥ 4 ॥

sādhu vīra tvayā pṛṣṭamavatārakathāṃ hareḥ | yattvaṃ pṛcchasi martyānāṃ mṛtyupāśaviśātanīm

ययोत्तानपदः पुत्रो मुनिना गीतयार्भकः ।मृत्योः कृत्वैव मूर्ध्न्यङ्घ्रिमारुरोह हरेः पदम्॥ 5 ॥

yayottānapadaḥ putro muninā gītayārbhakaḥ | mṛtyoḥ kṛtvaiva mūrdhnyaṅghrimāruroha hareḥ padam

अथात्रापीतिहासोऽयं श्रुतो मे वर्णितः पुरा ।ब्रह्मणा देवदेवेन देवानामनुपृच्छताम्॥ 6 ॥

athātrāpītihāso'yaṃ śruto me varṇitaḥ purā | brahmaṇā devadevena devānāmanupṛcchatām

दितिर्दाक्षायणी क्षत्तर्मारीचं कश्यपं पतिम् ।अपत्यकामा चकमे सन्ध्यायां हृच्छयार्दिता॥ 7 ॥

ditirdākṣāyaṇī kṣattarmārīcaṃ kaśyapaṃ patim | apatyakāmā cakame sandhyāyāṃ hṛcchayārditā

इष्ट्वाग्निजिह्वं पयसा पुरुषं यजुषां पतिम् ।निम्लोचत्यर्क आसीनमग्न्यगारे समाहितम्॥ 8 ॥

iṣṭvāgnijihvaṃ payasā puruṣaṃ yajuṣāṃ patim | nimlocatyarka āsīnamagnyagāre samāhitam

एष मां त्वत्कृते विद्वन् काम आत्तशरासनः ।दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भामिव मतङ्गजः॥ 9 ॥

eṣa māṃ tvatkṛte vidvan kāma āttaśarāsanaḥ | dunoti dīnāṃ vikramya rambhāmiva mataṅgajaḥ

तद्भवान् दह्यमानायां सपत्नीनां समृद्धिभिः ।प्रजावतीनां भद्रं ते मय्यायुङ्क्तामनुग्रहम्॥ 10 ॥

tadbhavān dahyamānāyāṃ sapatnīnāṃ samṛddhibhiḥ | prajāvatīnāṃ bhadraṃ te mayyāyuṅktāmanugraham

भर्तर्याप्तोरुमानानां लोकानाविशते यशः ।पतिर्भवद्विधो यासां प्रजया ननु जायते॥ 11 ॥

bhartaryāptorumānānāṃ lokānāviśate yaśaḥ | patirbhavadvidho yāsāṃ prajayā nanu jāyate

पुरा पिता नो भगवान् दक्षो दुहितृवत्सलः ।कं वृणीत वरं वत्सा इत्यपृच्छत नः पृथक्॥ 12 ॥

purā pitā no bhagavān dakṣo duhitṛvatsalaḥ | kaṃ vṛṇīta varaṃ vatsā ityapṛcchata naḥ pṛthak

स विदित्वाऽऽत्मजानां नो भावं सन्तानभावनः ।त्रयोदशाददात्तासां यास्ते शीलमनुव्रताः॥ 13 ॥

sa viditvā''tmajānāṃ no bhāvaṃ santānabhāvanaḥ | trayodaśādadāttāsāṃ yāste śīlamanuvratāḥ

अथ मे कुरु कल्याण कामं कञ्जविलोचन ।आर्तोपसर्पणं भूमन्नमोघं हि महीयसि॥ 14 ॥

atha me kuru kalyāṇa kāmaṃ kañjavilocana | ārtopasarpaṇaṃ bhūmannamoghaṃ hi mahīyasi

प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्गकश्मलाम्॥ 15 ॥

pratyāhānunayan vācā pravṛddhānaṅgakaśmalām

एष तेऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यदिच्छसि ।तस्याः कामं न कः कुर्यात्सिद्धिस्त्रैवर्गिकी यतः॥ 16 ॥

eṣa te'haṃ vidhāsyāmi priyaṃ bhīru yadicchasi | tasyāḥ kāmaṃ na kaḥ kuryātsiddhistraivargikī yataḥ

सर्वाश्रमानुपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् ।व्यसनार्णवमत्येति जलयानैर्यथार्णवम्॥ 17 ॥

sarvāśramānupādāya svāśrameṇa kalatravān | vyasanārṇavamatyeti jalayānairyathārṇavam

यामाहुरात्मनो ह्यर्धं श्रेयस्कामस्य मानिनि ।यस्यां स्वधुरमध्यस्य पुमांश्चरति विज्वरः॥ 18 ॥

yāmāhurātmano hyardhaṃ śreyaskāmasya mānini | yasyāṃ svadhuramadhyasya pumāṃścarati vijvaraḥ

यामाश्रित्येन्द्रियारातीन् दुर्जयानितराश्रमैः ।वयं जयेम हेलाभिर्दस्यून् दुर्गपतिर्यथा॥ 19 ॥

yāmāśrityendriyārātīn durjayānitarāśramaiḥ | vayaṃ jayema helābhirdasyūn durgapatiryathā

न वयं प्रभवस्तां त्वामनुकर्तुं गृहेश्वरि ।अप्यायुषा वा कार्त्स्न्येन ये चान्ये गुणगृध्नवः॥ 20 ॥

na vayaṃ prabhavastāṃ tvāmanukartuṃ gṛheśvari | apyāyuṣā vā kārtsnyena ye cānye guṇagṛdhnavaḥ

अथापि काममेतं ते प्रजात्यै करवाण्यलम् ।यथा मां नातिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय॥ 21 ॥

athāpi kāmametaṃ te prajātyai karavāṇyalam | yathā māṃ nātirocanti muhūrtaṃ pratipālaya

एषा घोरतमा वेला घोराणां घोरदर्शना ।चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह॥ 22 ॥

eṣā ghoratamā velā ghorāṇāṃ ghoradarśanā | caranti yasyāṃ bhūtāni bhūteśānucarāṇi ha

एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूतभावनः ।परीतो भूतपर्षद्भिर्वृषेणाटति भूतराट्॥ 23 ॥

etasyāṃ sādhvi sandhyāyāṃ bhagavān bhūtabhāvanaḥ | parīto bhūtaparṣadbhirvṛṣeṇāṭati bhūtarāṭ

श्मशानचक्रानिलधूलिधूम्र- विकीर्णविद्योतजटाकलापः ।भस्मावगुण्ठामलरुक्मदेहो देवस्त्रिभिः पश्यति देवरस्ते॥ 24 ॥

śmaśānacakrāniladhūlidhūmra- vikīrṇavidyotajaṭākalāpaḥ | bhasmāvaguṇṭhāmalarukmadeho devastribhiḥ paśyati devaraste

न यस्य लोके स्वजनः परो वा नात्यादृतो नोत कश्चिद्विगर्ह्यः ।वयं व्रतैर्यच्चरणापविद्धा- माशास्महेऽजां बत भुक्तभोगाम्॥ 25 ॥

na yasya loke svajanaḥ paro vā nātyādṛto nota kaścidvigarhyaḥ | vayaṃ vratairyaccaraṇāpaviddhā- māśāsmahe'jāṃ bata bhuktabhogām

यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो गृणन्त्यविद्यापटलं बिभित्सवः ।निरस्तसाम्यातिशयोऽपि यत्स्वयं पिशाचचर्यामचरद्गतिः सताम्॥ 26 ॥

yasyānavadyācaritaṃ manīṣiṇo gṛṇantyavidyāpaṭalaṃ bibhitsavaḥ | nirastasāmyātiśayo'pi yatsvayaṃ piśācacaryāmacaradgatiḥ satām

हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगाः स्वात्मन् रतस्याविदुषः समीहितम् ।यैर्वस्त्रमाल्याभरणानुलेपनैः श्वभोजनं स्वात्मतयोपलालितम्॥ 27 ॥

hasanti yasyācaritaṃ hi durbhagāḥ svātman ratasyāviduṣaḥ samīhitam | yairvastramālyābharaṇānulepanaiḥ śvabhojanaṃ svātmatayopalālitam

ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपाला यत्कारणं विश्वमिदं च माया ।आज्ञाकरी तस्य पिशाचचर्या अहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम्॥ 28 ॥

brahmādayo yatkṛtasetupālā yatkāraṇaṃ viśvamidaṃ ca māyā | ājñākarī tasya piśācacaryā aho vibhūmnaścaritaṃ viḍambanam

सैवं संविदिते भर्त्रा मन्मथोन्मथितेन्द्रिया ।जग्राह वासो ब्रह्मर्षेर्वृषलीव गतत्रपा॥ 29 ॥

saivaṃ saṃvidite bhartrā manmathonmathitendriyā | jagrāha vāso brahmarṣervṛṣalīva gatatrapā

स विदित्वाथ भार्यायास्तं निर्बन्धं विकर्मणि ।नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेश ह॥ 30 ॥

sa viditvātha bhāryāyāstaṃ nirbandhaṃ vikarmaṇi | natvā diṣṭāya rahasi tayāthopaviveśa ha

अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणानायम्य वाग्यतः ।ध्यायञ्जजाप विरजं ब्रह्मज्योतिः सनातनम्॥ 31 ॥

athopaspṛśya salilaṃ prāṇānāyamya vāgyataḥ | dhyāyañjajāpa virajaṃ brahmajyotiḥ sanātanam

दितिस्तु व्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत ।उपसङ्गम्य विप्रर्षिमधोमुख्यभ्यभाषत॥ 32 ॥

ditistu vrīḍitā tena karmāvadyena bhārata | upasaṅgamya viprarṣimadhomukhyabhyabhāṣata

मा मे गर्भमिमं ब्रह्मन् भूतानामृषभोऽवधीत् ।रुद्रः पतिर्हि भूतानां यस्याकरवमंहसम्॥ 33 ॥

mā me garbhamimaṃ brahman bhūtānāmṛṣabho'vadhīt | rudraḥ patirhi bhūtānāṃ yasyākaravamaṃhasam

नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे ।शिवाय न्यस्तदण्डाय धृतदण्डाय मन्यवे॥ 34 ॥

namo rudrāya mahate devāyogrāya mīḍhuṣe | śivāya nyastadaṇḍāya dhṛtadaṇḍāya manyave

स नः प्रसीदतां भामो भगवानुर्वनुग्रहः ।व्याधस्याप्यनुकम्प्यानां स्त्रीणां देवः सतीपतिः॥ 35 ॥

sa naḥ prasīdatāṃ bhāmo bhagavānurvanugrahaḥ | vyādhasyāpyanukampyānāṃ strīṇāṃ devaḥ satīpatiḥ

स्वसर्गस्याशिषं लोक्यामाशासानां प्रवेपतीम् ।निवृत्तसन्ध्यानियमो भार्यामाह प्रजापतिः॥ 36 ॥

svasargasyāśiṣaṃ lokyāmāśāsānāṃ pravepatīm | nivṛttasandhyāniyamo bhāryāmāha prajāpatiḥ

अप्रायत्यादात्मनस्ते दोषान् मौहूर्तिकादुत ।मन्निदेशातिचारेण देवानां चातिहेलनात्॥ 37 ॥

aprāyatyādātmanaste doṣān mauhūrtikāduta | mannideśāticāreṇa devānāṃ cātihelanāt

भविष्यतस्तवाभद्रावभद्रे जाठराधमौ ।लोकान् सपालांस्त्रींश्चण्डि मुहुराक्रन्दयिष्यतः॥ 38 ॥

bhaviṣyatastavābhadrāvabhadre jāṭharādhamau | lokān sapālāṃstrīṃścaṇḍi muhurākrandayiṣyataḥ

प्राणिनां हन्यमानानां दीनानामकृतागसाम् ।स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु॥ 39 ॥

prāṇināṃ hanyamānānāṃ dīnānāmakṛtāgasām | strīṇāṃ nigṛhyamāṇānāṃ kopiteṣu mahātmasu

तदा विश्वेश्वरः क्रुद्धो भगवान् लोकभावनः ।हनिष्यत्यवतीर्यासौ यथाद्रीन् शतपर्वधृक्॥ 40 ॥

tadā viśveśvaraḥ kruddho bhagavān lokabhāvanaḥ | haniṣyatyavatīryāsau yathādrīn śataparvadhṛk

वधं भगवता साक्षात्सुनाभोदारबाहुना ।आशासे पुत्रयोर्मह्यं मा क्रुद्धाद्ब्राह्मणाद्विभो॥ 41 ॥

vadhaṃ bhagavatā sākṣātsunābhodārabāhunā | āśāse putrayormahyaṃ mā kruddhādbrāhmaṇādvibho

न ब्रह्मदण्डदग्द्धस्य न भूतभयदस्य च ।नारकाश्चानुगृह्णन्ति यां यां योनिमसौ गतः॥ 42 ॥

na brahmadaṇḍadagddhasya na bhūtabhayadasya ca | nārakāścānugṛhṇanti yāṃ yāṃ yonimasau gataḥ

कृतशोकानुतापेन सद्यः प्रत्यवमर्शनात् ।भगवत्युरुमानाच्च भवे मय्यपि चादरात्॥ 43 ॥

kṛtaśokānutāpena sadyaḥ pratyavamarśanāt | bhagavatyurumānācca bhave mayyapi cādarāt

पुत्रस्यैव तु पुत्राणां भवितैकः सतां मतः ।गास्यन्ति यद्यशः शुद्धं भगवद्यशसा समम्॥ 44 ॥

putrasyaiva tu putrāṇāṃ bhavitaikaḥ satāṃ mataḥ | gāsyanti yadyaśaḥ śuddhaṃ bhagavadyaśasā samam

योगैर्हेमेव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधवः ।निर्वैरादिभिरात्मानं यच्छीलमनुवर्तितुम्॥ 45 ॥

yogairhemeva durvarṇaṃ bhāvayiṣyanti sādhavaḥ | nirvairādibhirātmānaṃ yacchīlamanuvartitum

यत्प्रसादादिदं विश्वं प्रसीदति यदात्मकम् ।स स्वदृग्भगवान् यस्य तोष्यतेऽनन्यया दृशा॥ 46 ॥

yatprasādādidaṃ viśvaṃ prasīdati yadātmakam | sa svadṛgbhagavān yasya toṣyate'nanyayā dṛśā

स वै महाभागवतो महात्मा महानुभावो महतां महिष्ठः ।प्रवृद्धभक्त्या ह्यनुभाविताशये निवेश्य वैकुण्ठमिमं विहास्यति॥ 47 ॥

sa vai mahābhāgavato mahātmā mahānubhāvo mahatāṃ mahiṣṭhaḥ | pravṛddhabhaktyā hyanubhāvitāśaye niveśya vaikuṇṭhamimaṃ vihāsyati

अलम्पटः शीलधरो गुणाकरो हृष्टः परर्द्ध्या व्यथितो दुःखितेषु ।अभूतशत्रुर्जगतः शोकहर्ता नैदाघिकं तापमिवोडुराजः॥ 48 ॥

alampaṭaḥ śīladharo guṇākaro hṛṣṭaḥ pararddhyā vyathito duḥkhiteṣu | abhūtaśatrurjagataḥ śokahartā naidāghikaṃ tāpamivoḍurājaḥ

अन्तर्बहिश्चामलमब्जनेत्रं स्वपूरुषेच्छानुगृहीतरूपम् ।पौत्रस्तव श्रीललनाललामं द्रष्टा स्फुरत्कुण्डलमण्डिताननम्॥ 49 ॥

antarbahiścāmalamabjanetraṃ svapūruṣecchānugṛhītarūpam | pautrastava śrīlalanālalāmaṃ draṣṭā sphuratkuṇḍalamaṇḍitānanam

श्रुत्वा भागवतं पौत्रममोदत दितिर्भृशम् ।पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद्विदित्वाऽऽसीन्महामनाः॥ 50 ॥

śrutvā bhāgavataṃ pautramamodata ditirbhṛśam | putrayośca vadhaṃ kṛṣṇādviditvā''sīnmahāmanāḥ

तृतीयस्कन्धे दितिकश्यपसंवादे चतुर्दशोऽध्यायः॥ 14b ॥

tṛtīyaskandhe ditikaśyapasaṃvāde caturdaśo'dhyāyaḥ