Skandha 3, Adhyāya 16

प्रतिनन्द्य जगादेदं विकुण्ठनिलयो विभुः॥ 1 ॥

pratinandya jagādedaṃ vikuṇṭhanilayo vibhuḥ

एतौ तौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव च ।कदर्थीकृत्य मां यद्वो बह्वक्रातामतिक्रमम्॥ 2 ॥

etau tau pārṣadau mahyaṃ jayo vijaya eva ca | kadarthīkṛtya māṃ yadvo bahvakrātāmatikramam

यस्त्वेतयोर्धृतो दण्डो भवद्भिर्मामनुव्रतैः ।स एवानुमतोऽस्माभिर्मुनयो देवहेलनात्॥ 3 ॥

yastvetayordhṛto daṇḍo bhavadbhirmāmanuvrataiḥ | sa evānumato'smābhirmunayo devahelanāt

तद्वः प्रसादयाम्यद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे ।तद्धीत्यात्मकृतं मन्ये यत्स्वपुम्भिरसत्कृताः॥ 4 ॥

tadvaḥ prasādayāmyadya brahma daivaṃ paraṃ hi me | taddhītyātmakṛtaṃ manye yatsvapumbhirasatkṛtāḥ

यन्नामानि च गृह्णाति लोको भृत्ये कृतागसि ।सोऽसाधुवादस्तत्कीर्तिं हन्ति त्वचमिवामयः॥ 5 ॥

yannāmāni ca gṛhṇāti loko bhṛtye kṛtāgasi | so'sādhuvādastatkīrtiṃ hanti tvacamivāmayaḥ

यस्यामृतामलयशः श्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदाश्वपचाद्विकुण्ठः ।सोऽहं भवद्भ्य उपलब्धसुतीर्थकीर्ति- श्छिन्द्यां स्वबाहुमपि वः प्रतिकूलवृत्तिम्॥ 6 ॥

yasyāmṛtāmalayaśaḥ śravaṇāvagāhaḥ sadyaḥ punāti jagadāśvapacādvikuṇṭhaḥ | so'haṃ bhavadbhya upalabdhasutīrthakīrti- śchindyāṃ svabāhumapi vaḥ pratikūlavṛttim

यत्सेवया चरणपद्मपवित्ररेणुं सद्यः क्षताखिलमलं प्रतिलब्धशीलम् ।न श्रीर्विरक्तमपि मां विजहाति यस्याः प्रेक्षालवार्थ इतरे नियमान् वहन्ति॥ 7 ॥

yatsevayā caraṇapadmapavitrareṇuṃ sadyaḥ kṣatākhilamalaṃ pratilabdhaśīlam | na śrīrviraktamapi māṃ vijahāti yasyāḥ prekṣālavārtha itare niyamān vahanti

नाहं तथाद्मि यजमानहविर्विताने श्च्योतद्घृतप्लुतमदन् हुतभुङ्मुखेन ।यद्ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोऽनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः॥ 8 ॥

nāhaṃ tathādmi yajamānahavirvitāne ścyotadghṛtaplutamadan hutabhuṅmukhena | yadbrāhmaṇasya mukhataścarato'nughāsaṃ tuṣṭasya mayyavahitairnijakarmapākaiḥ

येषां बिभर्म्यहमखण्डविकुण्ठयोग- मायाविभूतिरमलाङ्घ्रिरजःकिरीटैः ।विप्रांस्तु को न विषहेत यदर्हणाम्भः सद्यः पुनाति सह चन्द्रललाम लोकान्॥ 9 ॥

yeṣāṃ bibharmyahamakhaṇḍavikuṇṭhayoga- māyāvibhūtiramalāṅghrirajaḥkirīṭaiḥ | viprāṃstu ko na viṣaheta yadarhaṇāmbhaḥ sadyaḥ punāti saha candralalāma lokān

ये मे तनूर्द्विजवरान् दुहतीर्मदीया भूतान्यलब्धशरणानि च भेदबुद्ध्या ।द्रक्ष्यन्त्यघक्षतदृशो ह्यहिमन्यवस्तान् गृध्रा रुषा मम कुषन्त्यधिदण्डनेतुः॥ 10 ॥

ye me tanūrdvijavarān duhatīrmadīyā bhūtānyalabdhaśaraṇāni ca bhedabuddhyā | drakṣyantyaghakṣatadṛśo hyahimanyavastān gṛdhrā ruṣā mama kuṣantyadhidaṇḍanetuḥ

ये ब्राह्मणान् मयि धिया क्षिपतोऽर्चयन्तः तुष्यद्धृदः स्मितसुधोक्षितपद्मवक्त्राः ।वाण्यानुरागकलयाऽऽत्मजवद्गृणन्तः सम्बोधयन्त्यहमिवाहमुपाहृतस्तैः॥ 11 ॥

ye brāhmaṇān mayi dhiyā kṣipato'rcayantaḥ tuṣyaddhṛdaḥ smitasudhokṣitapadmavaktrāḥ | vāṇyānurāgakalayā''tmajavadgṛṇantaḥ sambodhayantyahamivāhamupāhṛtastaiḥ

तन्मे स्वभर्तुरवसायमलक्षमाणौ युष्मद्व्यतिक्रमगतिं प्रतिपद्य सद्यः ।भूयो ममान्तिकमितां तदनुग्रहो मे यत्कल्पतामचिरतो भृतयोर्विवासः॥ 12 ॥

tanme svabharturavasāyamalakṣamāṇau yuṣmadvyatikramagatiṃ pratipadya sadyaḥ | bhūyo mamāntikamitāṃ tadanugraho me yatkalpatāmacirato bhṛtayorvivāsaḥ

ब्रह्मोवाच ।अथ तस्योशतीं देवीमृषिकुल्यां सरस्वतीम् ।नास्वाद्य मन्युदष्टानां तेषामात्माप्यतृप्यत॥ 13 ॥

brahmovāca | atha tasyośatīṃ devīmṛṣikulyāṃ sarasvatīm | nāsvādya manyudaṣṭānāṃ teṣāmātmāpyatṛpyata

सतीं व्यादाय शृण्वन्तो लघ्वीं गुर्वर्थगह्वराम् ।विगाह्यागाधगम्भीरां न विदुस्तच्चिकीर्षितम्॥ 14 ॥

satīṃ vyādāya śṛṇvanto laghvīṃ gurvarthagahvarām | vigāhyāgādhagambhīrāṃ na vidustaccikīrṣitam

ते योगमाययाऽऽरब्धपारमेष्ठ्यमहोदयम् ।प्रोचुः प्राञ्जलयो विप्राः प्रहृष्टाः क्षुभितत्वचः॥ 15 ॥

te yogamāyayā''rabdhapārameṣṭhyamahodayam | procuḥ prāñjalayo viprāḥ prahṛṣṭāḥ kṣubhitatvacaḥ

न वयं भगवन् विद्मस्तव देव चिकीर्षितम् ।कृतो मेऽनुग्रहश्चेति यदध्यक्षः प्रभाषसे॥ 16 ॥

na vayaṃ bhagavan vidmastava deva cikīrṣitam | kṛto me'nugrahaśceti yadadhyakṣaḥ prabhāṣase

ब्रह्मण्यस्य परं दैवं ब्राह्मणाः किल ते प्रभो ।विप्राणां देवदेवानां भगवानात्मदैवतम्॥ 17 ॥

brahmaṇyasya paraṃ daivaṃ brāhmaṇāḥ kila te prabho | viprāṇāṃ devadevānāṃ bhagavānātmadaivatam

त्वत्तः सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस्तव ।धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकारो भवान्मतः॥ 18 ॥

tvattaḥ sanātano dharmo rakṣyate tanubhistava | dharmasya paramo guhyo nirvikāro bhavānmataḥ

तरन्ति ह्यञ्जसा मृत्युं निवृत्ता यदनुग्रहात् ।योगिनः स भवान् किं स्विदनुगृह्येत यत्परैः॥ 19 ॥

taranti hyañjasā mṛtyuṃ nivṛttā yadanugrahāt | yoginaḥ sa bhavān kiṃ svidanugṛhyeta yatparaiḥ

यं वै विभूतिरुपयात्यनुवेलमन्यै- रर्थार्थिभिः स्वशिरसा धृतपादरेणुः ।धन्यार्पिताङ्घ्रितुलसी नवदामधाम्नो लोकं मधुव्रतपतेरिव कामयाना॥ 20 ॥

yaṃ vai vibhūtirupayātyanuvelamanyai- rarthārthibhiḥ svaśirasā dhṛtapādareṇuḥ | dhanyārpitāṅghritulasī navadāmadhāmno lokaṃ madhuvratapateriva kāmayānā

यस्तां विविक्तचरितैरनुवर्तमानां नात्याद्रियत्परमभागवतप्रसङ्गः ।स त्वं द्विजानुपथपुण्यरजःपुनीतः श्रीवत्सलक्ष्म किमगा भगभाजनस्त्वम्॥ 21 ॥

yastāṃ viviktacaritairanuvartamānāṃ nātyādriyatparamabhāgavataprasaṅgaḥ | sa tvaṃ dvijānupathapuṇyarajaḥpunītaḥ śrīvatsalakṣma kimagā bhagabhājanastvam

धर्मस्य ते भगवतस्त्रियुग त्रिभिः स्वैः पद्भिश्चराचरमिदं द्विजदेवतार्थम् ।नूनं भृतं तदभिघाति रजस्तमश्च सत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य॥ 22 ॥

dharmasya te bhagavatastriyuga tribhiḥ svaiḥ padbhiścarācaramidaṃ dvijadevatārtham | nūnaṃ bhṛtaṃ tadabhighāti rajastamaśca sattvena no varadayā tanuvā nirasya

न त्वं द्विजोत्तमकुलं यदि हात्मगोपं गोप्ता वृषः स्वर्हणेन स सूनृतेन ।तर्ह्येव नङ्क्ष्यति शिवस्तव देव पन्था लोकोऽग्रहीष्यदृषभस्य हि तत्प्रमाणम्॥ 23 ॥

na tvaṃ dvijottamakulaṃ yadi hātmagopaṃ goptā vṛṣaḥ svarhaṇena sa sūnṛtena | tarhyeva naṅkṣyati śivastava deva panthā loko'grahīṣyadṛṣabhasya hi tatpramāṇam

तत्तेऽनभीष्टमिव सत्त्वनिधेर्विधित्सोः क्षेमं जनाय निजशक्तिभिरुद्धृतारेः ।नैतावता त्र्यधिपतेर्बत विश्वभर्तुः तेजः क्षतं त्ववनतस्य स ते विनोदः॥ 24 ॥

tatte'nabhīṣṭamiva sattvanidhervidhitsoḥ kṣemaṃ janāya nijaśaktibhiruddhṛtāreḥ | naitāvatā tryadhipaterbata viśvabhartuḥ tejaḥ kṣataṃ tvavanatasya sa te vinodaḥ

यं वानयोर्दममधीश भवान् विधत्ते वृत्तिं नु वा तदनुमन्महि निर्व्यलीकम् ।अस्मासु वा य उचितो ध्रियतां स दण्डो येऽनागसौ वयमयुङ्क्ष्महि किल्बिषेण॥ 25 ॥

yaṃ vānayordamamadhīśa bhavān vidhatte vṛttiṃ nu vā tadanumanmahi nirvyalīkam | asmāsu vā ya ucito dhriyatāṃ sa daṇḍo ye'nāgasau vayamayuṅkṣmahi kilbiṣeṇa

एतौ सुरेतरगतिं प्रतिपद्य सद्यः संरम्भसम्भृतसमाध्यनुबद्धयोगौ ।भूयः सकाशमुपयास्यत आशु यो वः शापो मयैव निमितस्तदवैत विप्राः॥ 26 ॥

etau suretaragatiṃ pratipadya sadyaḥ saṃrambhasambhṛtasamādhyanubaddhayogau | bhūyaḥ sakāśamupayāsyata āśu yo vaḥ śāpo mayaiva nimitastadavaita viprāḥ

ब्रह्मोवाच ।अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्दभाजनम् ।वैकुण्ठं तदधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयम्प्रभम्॥ 27 ॥

brahmovāca | atha te munayo dṛṣṭvā nayanānandabhājanam | vaikuṇṭhaṃ tadadhiṣṭhānaṃ vikuṇṭhaṃ ca svayamprabham

भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च ।प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम्॥ 28 ॥

bhagavantaṃ parikramya praṇipatyānumānya ca | pratijagmuḥ pramuditāḥ śaṃsanto vaiṣṇavīṃ śriyam

भगवाननुगावाह यातं मा भैष्टमस्तु शम् ।ब्रह्मतेजः समर्थोऽपि हन्तुं नेच्छे मतं तु मे॥ 29 ॥

bhagavānanugāvāha yātaṃ mā bhaiṣṭamastu śam | brahmatejaḥ samartho'pi hantuṃ necche mataṃ tu me

एतत्पुरैव निर्दिष्टं रमया क्रुद्धया यदा ।पुरापवारिता द्वारि विशन्ती मय्युपारते॥ 30 ॥

etatpuraiva nirdiṣṭaṃ ramayā kruddhayā yadā | purāpavāritā dvāri viśantī mayyupārate

मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् ।प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुनः॥ 31 ॥

mayi saṃrambhayogena nistīrya brahmahelanam | pratyeṣyataṃ nikāśaṃ me kālenālpīyasā punaḥ

द्वाःस्थावादिश्य भगवान् विमानश्रेणिभूषणम् ।सर्वातिशयया लक्ष्म्या जुष्टं स्वं धिष्ण्यमाविशत्॥ 32 ॥

dvāḥsthāvādiśya bhagavān vimānaśreṇibhūṣaṇam | sarvātiśayayā lakṣmyā juṣṭaṃ svaṃ dhiṣṇyamāviśat

तौ तु गीर्वाणऋषभौ दुस्तराद्धरिलोकतः ।हतश्रियौ ब्रह्मशापादभूतां विगतस्मयौ॥ 33 ॥

tau tu gīrvāṇaṛṣabhau dustarāddharilokataḥ | hataśriyau brahmaśāpādabhūtāṃ vigatasmayau

तदा विकुण्ठधिषणात्तयोर्निपतमानयोः ।हाहाकारो महानासीद्विमानाग्र्येषु पुत्रकाः॥ 34 ॥

tadā vikuṇṭhadhiṣaṇāttayornipatamānayoḥ | hāhākāro mahānāsīdvimānāgryeṣu putrakāḥ

तावेव ह्यधुना प्राप्तौ पार्षदप्रवरौ हरेः ।दितेर्जठरनिर्विष्टं काश्यपं तेज उल्बणम्॥ 35 ॥

tāveva hyadhunā prāptau pārṣadapravarau hareḥ | diterjaṭharanirviṣṭaṃ kāśyapaṃ teja ulbaṇam

तयोरसुरयोरद्य तेजसा यमयोर्हि वः ।आक्षिप्तं तेज एतर्हि भगवांस्तद्विधित्सति॥ 36 ॥

tayorasurayoradya tejasā yamayorhi vaḥ | ākṣiptaṃ teja etarhi bhagavāṃstadvidhitsati

विश्वस्य यः स्थितिलयोद्भवहेतुराद्यो योगेश्वरैरपि दुरत्यययोगमायः ।क्षेमं विधास्यति स नो भगवांस्त्र्यधीशः तत्रास्मदीयविमृशेन कियानिहार्थः॥ 37 ॥

viśvasya yaḥ sthitilayodbhavaheturādyo yogeśvarairapi duratyayayogamāyaḥ | kṣemaṃ vidhāsyati sa no bhagavāṃstryadhīśaḥ tatrāsmadīyavimṛśena kiyānihārthaḥ

संहितायां तृतीयस्कन्धे षोडशोऽध्यायः॥ 16b ॥

saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ṣoḍaśo'dhyāyaḥ