Skandha 3, Adhyāya 25

कपिलस्तत्त्वसङ्ख्याता भगवानात्ममायया ।जातः स्वयमजः साक्षादात्मप्रज्ञप्तये नृणाम्॥ 1 ॥

kapilastattvasaṅkhyātā bhagavānātmamāyayā | jātaḥ svayamajaḥ sākṣādātmaprajñaptaye nṛṇām

न ह्यस्य वर्ष्मणः पुंसां वरिम्णः सर्वयोगिनाम् ।विश्रुतौ श्रुतदेवस्य भूरि तृप्यन्ति मेऽसवः॥ 2 ॥

na hyasya varṣmaṇaḥ puṃsāṃ varimṇaḥ sarvayoginām | viśrutau śrutadevasya bhūri tṛpyanti me'savaḥ

यद्यद्विधत्ते भगवान् स्वच्छन्दात्माऽऽत्ममायया ।तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्यनुकीर्तय॥ 3 ॥

yadyadvidhatte bhagavān svacchandātmā''tmamāyayā | tāni me śraddadhānasya kīrtanyānyanukīrtaya

द्वैपायनसखस्त्वेवं मैत्रेयो भगवांस्तथा ।प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदितः॥ 4 ॥

dvaipāyanasakhastvevaṃ maitreyo bhagavāṃstathā | prāhedaṃ viduraṃ prīta ānvīkṣikyāṃ pracoditaḥ

पितरि प्रस्थितेऽरण्यं मातुः प्रियचिकीर्षया ।तस्मिन् बिन्दुसरेऽवात्सीद्भगवान् कपिलः किल॥ 5 ॥

pitari prasthite'raṇyaṃ mātuḥ priyacikīrṣayā | tasmin bindusare'vātsīdbhagavān kapilaḥ kila

तमासीनमकर्माणं तत्त्वमार्गाग्रदर्शनम् ।स्वसुतं देवहूत्याह धातुः संस्मरती वचः॥ 6 ॥

tamāsīnamakarmāṇaṃ tattvamārgāgradarśanam | svasutaṃ devahūtyāha dhātuḥ saṃsmaratī vacaḥ

निर्विण्णा नितरां भूमन्नसदिन्द्रियतर्षणात् ।येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तमः प्रभो॥ 7 ॥

nirviṇṇā nitarāṃ bhūmannasadindriyatarṣaṇāt | yena sambhāvyamānena prapannāndhaṃ tamaḥ prabho

तस्य त्वं तमसोऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम् ।सच्चक्षुर्जन्मनामन्ते लब्धं मे त्वदनुग्रहात्॥ 8 ॥

tasya tvaṃ tamaso'ndhasya duṣpārasyādya pāragam | saccakṣurjanmanāmante labdhaṃ me tvadanugrahāt

य आद्यो भगवान् पुंसामीश्वरो वै भवान् किल ।लोकस्य तमसान्धस्य चक्षुः सूर्य इवोदितः॥ 9 ॥

ya ādyo bhagavān puṃsāmīśvaro vai bhavān kila | lokasya tamasāndhasya cakṣuḥ sūrya ivoditaḥ

अथ मे देव सम्मोहमपाक्रष्टुं त्वमर्हसि ।योऽवग्रहोऽहम्ममेतीत्येतस्मिन् योजितस्त्वया॥ 10 ॥

atha me deva sammohamapākraṣṭuṃ tvamarhasi | yo'vagraho'hammametītyetasmin yojitastvayā

तं त्वा गताहं शरणं शरण्यं स्वभृत्यसंसारतरोः कुठारम् ।जिज्ञासयाहं प्रकृतेः पूरुषस्य नमामि सद्धर्मविदां वरिष्ठम्॥ 11 ॥

taṃ tvā gatāhaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ svabhṛtyasaṃsārataroḥ kuṭhāram | jijñāsayāhaṃ prakṛteḥ pūruṣasya namāmi saddharmavidāṃ variṣṭham

निशम्य पुंसामपवर्गवर्धनम् ।धियाभिनन्द्यात्मवतां सतां गति- र्बभाष ईषत्स्मितशोभिताननः॥ 12 ॥

niśamya puṃsāmapavargavardhanam | dhiyābhinandyātmavatāṃ satāṃ gati- rbabhāṣa īṣatsmitaśobhitānanaḥ

योग आध्यात्मिकः पुंसां मतो निःश्रेयसाय मे ।अत्यन्तोपरतिर्यत्र दुःखस्य च सुखस्य च॥ 13 ॥

yoga ādhyātmikaḥ puṃsāṃ mato niḥśreyasāya me | atyantoparatiryatra duḥkhasya ca sukhasya ca

तमिमं ते प्रवक्ष्यामि यमवोचं पुरानघे ।ऋषीणां श्रोतुकामानां योगं सर्वाङ्गनैपुणम्॥ 14 ॥

tamimaṃ te pravakṣyāmi yamavocaṃ purānaghe | ṛṣīṇāṃ śrotukāmānāṃ yogaṃ sarvāṅganaipuṇam

चेतः खल्वस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम् ।गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये॥ 15 ॥

cetaḥ khalvasya bandhāya muktaye cātmano matam | guṇeṣu saktaṃ bandhāya rataṃ vā puṃsi muktaye

अहम्ममाभिमानोत्थैः कामलोभादिभिर्मलैः ।वीतं यदा मनः शुद्धमदुःखमसुखं समम्॥ 16 ॥

ahammamābhimānotthaiḥ kāmalobhādibhirmalaiḥ | vītaṃ yadā manaḥ śuddhamaduḥkhamasukhaṃ samam

तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम् ।निरन्तरं स्वयञ्ज्योतिरणिमानमखण्डितम्॥ 17 ॥

tadā puruṣa ātmānaṃ kevalaṃ prakṛteḥ param | nirantaraṃ svayañjyotiraṇimānamakhaṇḍitam

ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना ।परिपश्यत्युदासीनं प्रकृतिं च हतौजसम्॥ 18 ॥

jñānavairāgyayuktena bhaktiyuktena cātmanā | paripaśyatyudāsīnaṃ prakṛtiṃ ca hataujasam

न युज्यमानया भक्त्या भगवत्यखिलात्मनि ।सदृशोऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये॥ 19 ॥

na yujyamānayā bhaktyā bhagavatyakhilātmani | sadṛśo'sti śivaḥ panthā yogināṃ brahmasiddhaye

प्रसङ्गमजरं पाशमात्मनः कवयो विदुः ।स एव साधुषु कृतो मोक्षद्वारमपावृतम्॥ 20 ॥

prasaṅgamajaraṃ pāśamātmanaḥ kavayo viduḥ | sa eva sādhuṣu kṛto mokṣadvāramapāvṛtam

तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम् ।अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणाः॥ 21 ॥

titikṣavaḥ kāruṇikāḥ suhṛdaḥ sarvadehinām | ajātaśatravaḥ śāntāḥ sādhavaḥ sādhubhūṣaṇāḥ

मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् ।मत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः॥ 22 ॥

mayyananyena bhāvena bhaktiṃ kurvanti ye dṛḍhām | matkṛte tyaktakarmāṇastyaktasvajanabāndhavāḥ

मदाश्रयाः कथामृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च ।तपन्ति विविधास्तापा नैतान्मद्गतचेतसः॥ 23 ॥

madāśrayāḥ kathāmṛṣṭāḥ śṛṇvanti kathayanti ca | tapanti vividhāstāpā naitānmadgatacetasaḥ

त एते साधवः साध्वि सर्वसङ्गविवर्जिताः ।सङ्गस्तेष्वथ ते प्रार्थ्यः सङ्गदोषहरा हि ते॥ 24 ॥

ta ete sādhavaḥ sādhvi sarvasaṅgavivarjitāḥ | saṅgasteṣvatha te prārthyaḥ saṅgadoṣaharā hi te

सतां प्रसङ्गान्मम वीर्यसंविदो भवन्ति हृत्कर्णरसायनाः कथाः ।तज्जोषणादाश्वपवर्गवर्त्मनि श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिष्यति॥ 25 ॥

satāṃ prasaṅgānmama vīryasaṃvido bhavanti hṛtkarṇarasāyanāḥ kathāḥ | tajjoṣaṇādāśvapavargavartmani śraddhā ratirbhaktiranukramiṣyati

भक्त्या पुमान् जातविराग ऐन्द्रिया- द्दृष्टश्रुतान् मद्रचनानुचिन्तया ।चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तो यतिष्यते ऋजुभिर्योगमार्गैः॥ 26 ॥

bhaktyā pumān jātavirāga aindriyā- ddṛṣṭaśrutān madracanānucintayā | cittasya yatto grahaṇe yogayukto yatiṣyate ṛjubhiryogamārgaiḥ

असेवयायं प्रकृतेर्गुणानां ज्ञानेन वैराग्यविजृम्भितेन ।योगेन मय्यर्पितया च भक्त्या मां प्रत्यगात्मानमिहावरुन्धे॥ 27 ॥

asevayāyaṃ prakṛterguṇānāṃ jñānena vairāgyavijṛmbhitena | yogena mayyarpitayā ca bhaktyā māṃ pratyagātmānamihāvarundhe

काचित्त्वय्युचिता भक्तिः कीदृशी मम गोचरा ।यया पदं ते निर्वाणमञ्जसान्वाश्नवा अहम्॥ 28 ॥

kācittvayyucitā bhaktiḥ kīdṛśī mama gocarā | yayā padaṃ te nirvāṇamañjasānvāśnavā aham

यो योगो भगवद्बाणो निर्वाणात्मंस्त्वयोदितः ।कीदृशः कति चाङ्गानि यतस्तत्त्वावबोधनम्॥ 29 ॥

yo yogo bhagavadbāṇo nirvāṇātmaṃstvayoditaḥ | kīdṛśaḥ kati cāṅgāni yatastattvāvabodhanam

तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे ।सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं योषा भवदनुग्रहात्॥ 30 ॥

tadetanme vijānīhi yathāhaṃ mandadhīrhare | sukhaṃ buddhyeya durbodhaṃ yoṣā bhavadanugrahāt

विदित्वार्थं कपिलो मातुरित्थं जातस्नेहो यत्र तन्वाभिजातः ।तत्त्वाम्नायं यत्प्रवदन्ति साङ्ख्यं प्रोवाच वै भक्तिवितानयोगम्॥ 31 ॥

viditvārthaṃ kapilo māturitthaṃ jātasneho yatra tanvābhijātaḥ | tattvāmnāyaṃ yatpravadanti sāṅkhyaṃ provāca vai bhaktivitānayogam

देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् ।सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या॥ 32 ॥

devānāṃ guṇaliṅgānāmānuśravikakarmaṇām | sattva evaikamanaso vṛttiḥ svābhāvikī tu yā

अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा॥ 33 ॥

animittā bhāgavatī bhaktiḥ siddhergarīyasī | jarayatyāśu yā kośaṃ nigīrṇamanalo yathā

नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचि- न्मत्पादसेवाभिरता मदीहाः ।येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि॥ 34 ॥

naikātmatāṃ me spṛhayanti keci- nmatpādasevābhiratā madīhāḥ | ye'nyonyato bhāgavatāḥ prasajya sabhājayante mama pauruṣāṇi

पश्यन्ति ते मे रुचिराण्यम्ब सन्तः प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनानि ।रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति॥ 35 ॥

paśyanti te me rucirāṇyamba santaḥ prasannavaktrāruṇalocanāni | rūpāṇi divyāni varapradāni sākaṃ vācaṃ spṛhaṇīyāṃ vadanti

तैर्दर्शनीयावयवैरुदार- विलासहासेक्षितवामसूक्तैः ।हृतात्मनो हृतप्राणांश्च भक्ति- रनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रयुङ्क्ते॥ 36 ॥

tairdarśanīyāvayavairudāra- vilāsahāsekṣitavāmasūktaiḥ | hṛtātmano hṛtaprāṇāṃśca bhakti- ranicchato me gatimaṇvīṃ prayuṅkte

अथो विभूतिं मम मायाविनस्ता- मैश्वर्यमष्टाङ्गमनुप्रवृत्तम् ।श्रियं भागवतीं वा स्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे तेऽश्नुवते तु लोके॥ 37 ॥

atho vibhūtiṃ mama māyāvinastā- maiśvaryamaṣṭāṅgamanupravṛttam | śriyaṃ bhāgavatīṃ vā spṛhayanti bhadrāṃ parasya me te'śnuvate tu loke

न कर्हिचिन्मत्पराः शान्तरूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेतिः ।येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्च सखा गुरुः सुहृदो दैवमिष्टम्॥ 38 ॥

na karhicinmatparāḥ śāntarūpe naṅkṣyanti no me'nimiṣo leḍhi hetiḥ | yeṣāmahaṃ priya ātmā sutaśca sakhā guruḥ suhṛdo daivamiṣṭam

इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् ।आत्मानमनु ये चेह ये रायः पशवो गृहाः॥ 39 ॥

imaṃ lokaṃ tathaivāmumātmānamubhayāyinam | ātmānamanu ye ceha ye rāyaḥ paśavo gṛhāḥ

विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् ।भजन्त्यनन्यया भक्त्या तान् मृत्योरतिपारये॥ 40 ॥

visṛjya sarvānanyāṃśca māmevaṃ viśvatomukham | bhajantyananyayā bhaktyā tān mṛtyoratipāraye

नान्यत्र मद्भगवतः प्रधानपुरुषेश्वरात् ।आत्मनः सर्वभूतानां भयं तीव्रं निवर्तते॥ 41 ॥

nānyatra madbhagavataḥ pradhānapuruṣeśvarāt | ātmanaḥ sarvabhūtānāṃ bhayaṃ tīvraṃ nivartate

मद्भयाद्वाति वातोयं सूर्यस्तपति मद्भयात् ।वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निर्मृत्युश्चरति मद्भयात्॥ 42 ॥

madbhayādvāti vātoyaṃ sūryastapati madbhayāt | varṣatīndro dahatyagnirmṛtyuścarati madbhayāt

ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिनः ।क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशन्त्यकुतोभयम्॥ 43 ॥

jñānavairāgyayuktena bhaktiyogena yoginaḥ | kṣemāya pādamūlaṃ me praviśantyakutobhayam

एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां निःश्रेयसोदयः ।तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यर्पितं स्थिरम्॥ 44 ॥

etāvāneva loke'smin puṃsāṃ niḥśreyasodayaḥ | tīvreṇa bhaktiyogena mano mayyarpitaṃ sthiram

तृतीयस्कन्धे कापिलेयोपाख्याने पञ्चविंशोऽध्यायः॥ 25b ॥

tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne pañcaviṃśo'dhyāyaḥ