Skandha 3, Adhyāya 24

निर्वेदवादिनीमेवं मनोर्दुहितरं मुनिः ।दयालुः शालिनीमाह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन्॥ 1 ॥

nirvedavādinīmevaṃ manorduhitaraṃ muniḥ | dayāluḥ śālinīmāha śuklābhivyāhṛtaṃ smaran

मा खिदो राजपुत्रीत्थमात्मानं प्रत्यनिन्दिते ।भगवांस्तेऽक्षरो गर्भमदूरात्सम्प्रपत्स्यते॥ 2 ॥

mā khido rājaputrītthamātmānaṃ pratyanindite | bhagavāṃste'kṣaro garbhamadūrātsamprapatsyate

धृतव्रतासि भद्रं ते दमेन नियमेन च ।तपोद्रविणदानैश्च श्रद्धया चेश्वरं भज॥ 3 ॥

dhṛtavratāsi bhadraṃ te damena niyamena ca | tapodraviṇadānaiśca śraddhayā ceśvaraṃ bhaja

स त्वयाऽऽराधितः शुक्लो वितन्वन् मामकं यशः ।छेत्ता ते हृदयग्रन्थिमौदर्यो ब्रह्मभावनः॥ 4 ॥

sa tvayā''rādhitaḥ śuklo vitanvan māmakaṃ yaśaḥ | chettā te hṛdayagranthimaudaryo brahmabhāvanaḥ

देवहूत्यपि सन्देशं गौरवेण प्रजापतेः ।सम्यक् श्रद्धाय पुरुषं कूटस्थमभजद्गुरुम्॥ 5 ॥

devahūtyapi sandeśaṃ gauraveṇa prajāpateḥ | samyak śraddhāya puruṣaṃ kūṭasthamabhajadgurum

तस्यां बहुतिथे काले भगवान् मधुसूदनः ।कार्दमं वीर्यमापन्नो जज्ञेऽग्निरिव दारुणि॥ 6 ॥

tasyāṃ bahutithe kāle bhagavān madhusūdanaḥ | kārdamaṃ vīryamāpanno jajñe'gniriva dāruṇi

अवादयंस्तदा व्योम्नि वादित्राणि घनाघनाः ।गायन्ति तं स्म गन्धर्वा नृत्यन्त्यप्सरसो मुदा॥ 7 ॥

avādayaṃstadā vyomni vāditrāṇi ghanāghanāḥ | gāyanti taṃ sma gandharvā nṛtyantyapsaraso mudā

पेतुः सुमनसो दिव्याः खेचरैरपवर्जिताः ।प्रसेदुश्च दिशः सर्वा अम्भांसि च मनांसि च॥ 8 ॥

petuḥ sumanaso divyāḥ khecarairapavarjitāḥ | praseduśca diśaḥ sarvā ambhāṃsi ca manāṃsi ca

तत्कर्दमाश्रमपदं सरस्वत्या परिश्रितम् ।स्वयम्भूः साकमृषिभिर्मरीच्यादिभिरभ्ययात्॥ 9 ॥

tatkardamāśramapadaṃ sarasvatyā pariśritam | svayambhūḥ sākamṛṣibhirmarīcyādibhirabhyayāt

भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांशेन शत्रुहन् ।तत्त्वसङ्ख्यानविज्ञप्त्यै जातं विद्वानजः स्वराट्॥ 10 ॥

bhagavantaṃ paraṃ brahma sattvenāṃśena śatruhan | tattvasaṅkhyānavijñaptyai jātaṃ vidvānajaḥ svarāṭ

सभाजयन् विशुद्धेन चेतसा तच्चिकीर्षितम् ।प्रहृष्यमाणैरसुभिः कर्दमं चेदमभ्यधात्॥ 11 ॥

sabhājayan viśuddhena cetasā taccikīrṣitam | prahṛṣyamāṇairasubhiḥ kardamaṃ cedamabhyadhāt

ब्रह्मोवाच ।त्वया मेऽपचितिस्तात कल्पिता निर्व्यलीकतः ।यन्मे सञ्जगृहे वाक्यं भवान् मानद मानयन्॥ 12 ॥

brahmovāca | tvayā me'pacitistāta kalpitā nirvyalīkataḥ | yanme sañjagṛhe vākyaṃ bhavān mānada mānayan

एतावत्येव शुश्रूषा कार्या पितरि पुत्रकैः ।बाढमित्यनुमन्येत गौरवेण गुरोर्वचः॥ 13 ॥

etāvatyeva śuśrūṣā kāryā pitari putrakaiḥ | bāḍhamityanumanyeta gauraveṇa gurorvacaḥ

इमा दुहितरः सभ्य तव वत्स सुमध्यमाः ।सर्गमेतं प्रभावैः स्वैर्बृहयिष्यन्त्यनेकधा॥ 14 ॥

imā duhitaraḥ sabhya tava vatsa sumadhyamāḥ | sargametaṃ prabhāvaiḥ svairbṛhayiṣyantyanekadhā

अतस्त्वमृषिमुख्येभ्यो यथाशीलं यथारुचि ।आत्मजाः परिदेह्यद्य विस्तृणीहि यशो भुवि॥ 15 ॥

atastvamṛṣimukhyebhyo yathāśīlaṃ yathāruci | ātmajāḥ paridehyadya vistṛṇīhi yaśo bhuvi

वेदाहमाद्यं पुरुषमवतीर्णं स्वमायया ।भूतानां शेवधिं देहं बिभ्राणं कपिलं मुने॥ 16 ॥

vedāhamādyaṃ puruṣamavatīrṇaṃ svamāyayā | bhūtānāṃ śevadhiṃ dehaṃ bibhrāṇaṃ kapilaṃ mune

ज्ञानविज्ञानयोगेन कर्मणामुद्धरन् जटाः ।हिरण्यकेशः पद्माक्षः पद्ममुद्रापदाम्बुजः॥ 17 ॥

jñānavijñānayogena karmaṇāmuddharan jaṭāḥ | hiraṇyakeśaḥ padmākṣaḥ padmamudrāpadāmbujaḥ

एष मानवि ते गर्भं प्रविष्टः कैटभार्दनः ।अविद्यासंशयग्रन्थिं छित्त्वा गां विचरिष्यति॥ 18 ॥

eṣa mānavi te garbhaṃ praviṣṭaḥ kaiṭabhārdanaḥ | avidyāsaṃśayagranthiṃ chittvā gāṃ vicariṣyati

अयं सिद्धगणाधीशः साङ्ख्याचार्यैः सुसम्मतः ।लोके कपिल इत्याख्यां गन्ता ते कीर्तिवर्धनः॥ 19 ॥

ayaṃ siddhagaṇādhīśaḥ sāṅkhyācāryaiḥ susammataḥ | loke kapila ityākhyāṃ gantā te kīrtivardhanaḥ

तावाश्वास्य जगत्स्रष्टा कुमारैः सह नारदः ।हंसो हंसेन यानेन त्रिधाम परमं ययौ॥ 20 ॥

tāvāśvāsya jagatsraṣṭā kumāraiḥ saha nāradaḥ | haṃso haṃsena yānena tridhāma paramaṃ yayau

गते शतधृतौ क्षत्तः कर्दमस्तेन चोदितः ।यथोदितं स्वदुहितॄः प्रादाद्विश्वसृजां ततः॥ 21 ॥

gate śatadhṛtau kṣattaḥ kardamastena coditaḥ | yathoditaṃ svaduhitṝḥ prādādviśvasṛjāṃ tataḥ

मरीचये कलां प्रादादनसूयामथात्रये ।श्रद्धामङ्गिरसेऽयच्छत्पुलस्त्याय हविर्भुवम्॥ 22 ॥

marīcaye kalāṃ prādādanasūyāmathātraye | śraddhāmaṅgirase'yacchatpulastyāya havirbhuvam

पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् ।ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद्वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम्॥ 23 ॥

pulahāya gatiṃ yuktāṃ kratave ca kriyāṃ satīm | khyātiṃ ca bhṛgave'yacchadvasiṣṭhāyāpyarundhatīm

अथर्वणेऽददाच्छान्तिं यया यज्ञो वितन्यते ।विप्रर्षभान् कृतोद्वाहान् सदारान् समलालयत्॥ 24 ॥

atharvaṇe'dadācchāntiṃ yayā yajño vitanyate | viprarṣabhān kṛtodvāhān sadārān samalālayat

ततस्त ऋषयः क्षत्तः कृतदारा निमन्त्र्य तम् ।प्रातिष्ठन् नन्दिमापन्नाः स्वं स्वमाश्रममण्डलम्॥ 25 ॥

tatasta ṛṣayaḥ kṣattaḥ kṛtadārā nimantrya tam | prātiṣṭhan nandimāpannāḥ svaṃ svamāśramamaṇḍalam

स चावतीर्णं त्रियुगमाज्ञाय विबुधर्षभम् ।विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत॥ 26 ॥

sa cāvatīrṇaṃ triyugamājñāya vibudharṣabham | vivikta upasaṅgamya praṇamya samabhāṣata

अहो पापच्यमानानां निरये स्वैरमङ्गलैः ।कालेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवताः॥ 27 ॥

aho pāpacyamānānāṃ niraye svairamaṅgalaiḥ | kālena bhūyasā nūnaṃ prasīdantīha devatāḥ

बहुजन्मविपक्वेन सम्यग्योगसमाधिना ।द्रष्टुं यतन्ते यतयः शून्यागारेषु यत्पदम्॥ 28 ॥

bahujanmavipakvena samyagyogasamādhinā | draṣṭuṃ yatante yatayaḥ śūnyāgāreṣu yatpadam

स एव भगवानद्य हेलनं नगणय्य नः ।गृहेषु जातो ग्राम्याणां यः स्वानां पक्षपोषणः॥ 29 ॥

sa eva bhagavānadya helanaṃ nagaṇayya naḥ | gṛheṣu jāto grāmyāṇāṃ yaḥ svānāṃ pakṣapoṣaṇaḥ

स्वीयं वाक्यं ऋतं कर्तुमवतीर्णोऽसि मे गृहे ।चिकीर्षुर्भगवान् ज्ञानं भक्तानां मानवर्धनः॥ 30 ॥

svīyaṃ vākyaṃ ṛtaṃ kartumavatīrṇo'si me gṛhe | cikīrṣurbhagavān jñānaṃ bhaktānāṃ mānavardhanaḥ

तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव ।यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानामरूपिणः॥ 31 ॥

tānyeva te'bhirūpāṇi rūpāṇi bhagavaṃstava | yāni yāni ca rocante svajanānāmarūpiṇaḥ

त्वां सूरिभिस्तत्त्वबुभुत्सयाद्धा सदाभिवादार्हणपादपीठम् ।ऐश्वर्यवैराग्ययशोऽवबोध- वीर्यश्रिया पूर्तमहं प्रपद्ये॥ 32 ॥

tvāṃ sūribhistattvabubhutsayāddhā sadābhivādārhaṇapādapīṭham | aiśvaryavairāgyayaśo'vabodha- vīryaśriyā pūrtamahaṃ prapadye

परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् ।आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चं स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये॥ 33 ॥

paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ kālaṃ kaviṃ trivṛtaṃ lokapālam | ātmānubhūtyānugataprapañcaṃ svacchandaśaktiṃ kapilaṃ prapadye

आ स्माभिपृच्छेऽद्य पतिं प्रजानां त्वयावतीर्णार्ण उताप्तकामः ।परिव्रजत्पदवीमास्थितोऽहं चरिष्ये त्वां हृदि युञ्जन् विशोकः॥ 34 ॥

ā smābhipṛcche'dya patiṃ prajānāṃ tvayāvatīrṇārṇa utāptakāmaḥ | parivrajatpadavīmāsthito'haṃ cariṣye tvāṃ hṛdi yuñjan viśokaḥ

मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्यलौकिके ।अथाजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने॥ 35 ॥

mayā proktaṃ hi lokasya pramāṇaṃ satyalaukike | athājani mayā tubhyaṃ yadavocamṛtaṃ mune

एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन् मुमुक्षूणां दुराशयात् ।प्रसङ्ख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायात्मदर्शने॥ 36 ॥

etanme janma loke'smin mumukṣūṇāṃ durāśayāt | prasaṅkhyānāya tattvānāṃ sammatāyātmadarśane

एष आत्मपथोऽव्यक्तो नष्टः कालेन भूयसा ।तं प्रवर्तयितुं देहमिमं विद्धि मया भृतम्॥ 37 ॥

eṣa ātmapatho'vyakto naṣṭaḥ kālena bhūyasā | taṃ pravartayituṃ dehamimaṃ viddhi mayā bhṛtam

गच्छ कामं मयाऽऽपृष्टो मयि सन्न्यस्तकर्मणा ।जित्वा सुदुर्जयं मृत्युममृतत्वाय मां भज॥ 38 ॥

gaccha kāmaṃ mayā''pṛṣṭo mayi sannyastakarmaṇā | jitvā sudurjayaṃ mṛtyumamṛtatvāya māṃ bhaja

मामात्मानं स्वयञ्ज्योतिः सर्वभूतगुहाशयम् ।आत्मन्येवात्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छसि॥ 39 ॥

māmātmānaṃ svayañjyotiḥ sarvabhūtaguhāśayam | ātmanyevātmanā vīkṣya viśoko'bhayamṛcchasi

मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्वकर्मणाम् ।वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति॥ 40 ॥

mātra ādhyātmikīṃ vidyāṃ śamanīṃ sarvakarmaṇām | vitariṣye yayā cāsau bhayaṃ cātitariṣyati

एवं समुदितस्तेन कपिलेन प्रजापतिः ।दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह॥ 41 ॥

evaṃ samuditastena kapilena prajāpatiḥ | dakṣiṇīkṛtya taṃ prīto vanameva jagāma ha

व्रतं स आस्थितो मौनमात्मैकशरणो मुनिः ।निःसङ्गो व्यचरत्क्षोणीमनग्निरनिकेतनः॥ 42 ॥

vrataṃ sa āsthito maunamātmaikaśaraṇo muniḥ | niḥsaṅgo vyacaratkṣoṇīmanagniraniketanaḥ

मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत्तत्सदसतः परम् ।गुणावभासे विगुण एकभक्त्यानुभाविते॥ 43 ॥

mano brahmaṇi yuñjāno yattatsadasataḥ param | guṇāvabhāse viguṇa ekabhaktyānubhāvite

निरहङ्कृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्वः समदृक् स्वदृक् ।प्रत्यक्प्रशान्तधीर्धीरः प्रशान्तोर्मिरिवोदधिः॥ 44 ॥

nirahaṅkṛtirnirmamaśca nirdvandvaḥ samadṛk svadṛk | pratyakpraśāntadhīrdhīraḥ praśāntormirivodadhiḥ

वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि ।परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धनः॥ 45 ॥

vāsudeve bhagavati sarvajñe pratyagātmani | pareṇa bhaktibhāvena labdhātmā muktabandhanaḥ

आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् ।अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि॥ 46 ॥

ātmānaṃ sarvabhūteṣu bhagavantamavasthitam | apaśyatsarvabhūtāni bhagavatyapi cātmani

इच्छाद्वेषविहीनेन सर्वत्र समचेतसा ।भगवद्भक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गतिः॥ 47 ॥

icchādveṣavihīnena sarvatra samacetasā | bhagavadbhaktiyuktena prāptā bhāgavatī gatiḥ

तृतीयस्कन्धे कापिलेये चतुर्विंशोऽध्यायः॥ 24b ॥

tṛtīyaskandhe kāpileye caturviṃśo'dhyāyaḥ