Skandha 3, Adhyāya 23

पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिमिङ्गितकोविदा ।नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम्॥ 1 ॥

pitṛbhyāṃ prasthite sādhvī patimiṅgitakovidā | nityaṃ paryacaratprītyā bhavānīva bhavaṃ prabhum

विश्रम्भेणात्मशौचेन गौरवेण दमेन च ।शुश्रूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च भोः॥ 2 ॥

viśrambheṇātmaśaucena gauraveṇa damena ca | śuśrūṣayā sauhṛdena vācā madhurayā ca bhoḥ

विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम् ।अप्रमत्तोद्यता नित्यं तेजीयांसमतोषयत्॥ 3 ॥

visṛjya kāmaṃ dambhaṃ ca dveṣaṃ lobhamaghaṃ madam | apramattodyatā nityaṃ tejīyāṃsamatoṣayat

स वै देवर्षिवर्यस्तां मानवीं समनुव्रताम् ।दैवाद्गरीयसः पत्युराशासानां महाशिषः॥ 4 ॥

sa vai devarṣivaryastāṃ mānavīṃ samanuvratām | daivādgarīyasaḥ patyurāśāsānāṃ mahāśiṣaḥ

कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया ।प्रेमगद्गदया वाचा पीडितः कृपयाब्रवीत्॥ 5 ॥

kālena bhūyasā kṣāmāṃ karśitāṃ vratacaryayā | premagadgadayā vācā pīḍitaḥ kṛpayābravīt

तुष्टोऽहमद्य तव मानवि मानदायाः शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या ।यो देहिनामयमतीव सुहृत्स्वदेहो नावेक्षितः समुचितः क्षपितुं मदर्थे॥ 6 ॥

tuṣṭo'hamadya tava mānavi mānadāyāḥ śuśrūṣayā paramayā parayā ca bhaktyā | yo dehināmayamatīva suhṛtsvadeho nāvekṣitaḥ samucitaḥ kṣapituṃ madarthe

ये मे स्वधर्मनिरतस्य तपः समाधि- विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादाः ।तानेव ते मदनुसेवनयावरुद्धान् दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान्॥ 7 ॥

ye me svadharmaniratasya tapaḥ samādhi- vidyātmayogavijitā bhagavatprasādāḥ | tāneva te madanusevanayāvaruddhān dṛṣṭiṃ prapaśya vitarāmyabhayānaśokān

अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ- विभ्रंशितार्थरचनाः किमुरुक्रमस्य ।सिद्धासि भुङ्क्ष्व विभवान् निजधर्मदोहान् दिव्यान्नरैर्दुरधिगान्नृपविक्रियाभिः॥ 8 ॥

anye punarbhagavato bhruva udvijṛmbha- vibhraṃśitārtharacanāḥ kimurukramasya | siddhāsi bhuṅkṣva vibhavān nijadharmadohān divyānnarairduradhigānnṛpavikriyābhiḥ

एवं ब्रुवाणमबलाखिलयोगमाया- विद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् ।सम्प्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरेषद्- व्रीडावलोकविलसद्धसिताननाऽऽह॥ 9 ॥

evaṃ bruvāṇamabalākhilayogamāyā- vidyāvicakṣaṇamavekṣya gatādhirāsīt | sampraśrayapraṇayavihvalayā gireṣad- vrīḍāvalokavilasaddhasitānanā''ha

राद्धं बत द्विजवृषैतदमोघयोग- मायाधिपे त्वयि विभो तदवैमि भर्तः ।यस्तेऽभ्यधायि समयः सकृदङ्गसङ्गो भूयाद्गरीयसि गुणः प्रसवः सतीनाम्॥ 10 ॥

rāddhaṃ bata dvijavṛṣaitadamoghayoga- māyādhipe tvayi vibho tadavaimi bhartaḥ | yaste'bhyadhāyi samayaḥ sakṛdaṅgasaṅgo bhūyādgarīyasi guṇaḥ prasavaḥ satīnām

तत्रेतिकृत्यमुपशिक्ष यथोपदेशं येनैष मे कर्शितोऽतिरिरंसयाऽऽत्मा ।सिद्ध्येत ते कृतमनोभवधर्षिताया दीनस्तदीश भवनं सदृशं विचक्ष्व॥ 11 ॥

tatretikṛtyamupaśikṣa yathopadeśaṃ yenaiṣa me karśito'tiriraṃsayā''tmā | siddhyeta te kṛtamanobhavadharṣitāyā dīnastadīśa bhavanaṃ sadṛśaṃ vicakṣva

प्रियायाः प्रियमन्विच्छन् कर्दमो योगमास्थितः ।विमानं कामगं क्षत्तस्तर्ह्येवाविरचीकरत्॥ 12 ॥

priyāyāḥ priyamanvicchan kardamo yogamāsthitaḥ | vimānaṃ kāmagaṃ kṣattastarhyevāviracīkarat

सर्वकामदुघं दिव्यं सर्वरत्नसमन्वितम् ।सर्वर्द्ध्युपचयोदर्कं मणिस्तम्भैरुपस्कृतम्॥ 13 ॥

sarvakāmadughaṃ divyaṃ sarvaratnasamanvitam | sarvarddhyupacayodarkaṃ maṇistambhairupaskṛtam

दिव्योपकरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् ।पट्टिकाभिः पताकाभिर्विचित्राभिरलङ्कृतम्॥ 14 ॥

divyopakaraṇopetaṃ sarvakālasukhāvaham | paṭṭikābhiḥ patākābhirvicitrābhiralaṅkṛtam

स्रग्भिर्विचित्रमाल्याभिर्मञ्जुशिञ्जत्षडङ्घ्रिभिः ।दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्त्रैर्विराजितम्॥ 15 ॥

sragbhirvicitramālyābhirmañjuśiñjatṣaḍaṅghribhiḥ | dukūlakṣaumakauśeyairnānāvastrairvirājitam

उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् ।क्षिप्तैः कशिपुभिः कान्तं पर्यङ्कव्यजनासनैः॥ 16 ॥

uparyupari vinyastanilayeṣu pṛthakpṛthak | kṣiptaiḥ kaśipubhiḥ kāntaṃ paryaṅkavyajanāsanaiḥ

तत्र तत्र विनिक्षिप्तनानाशिल्पोपशोभितम् ।महामरकतस्थाल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभिः॥ 17 ॥

tatra tatra vinikṣiptanānāśilpopaśobhitam | mahāmarakatasthālyā juṣṭaṃ vidrumavedibhiḥ

द्वाःसु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटवत् ।शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैरधिश्रितम्॥ 18 ॥

dvāḥsu vidrumadehalyā bhātaṃ vajrakapāṭavat | śikhareṣvindranīleṣu hemakumbhairadhiśritam

चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्यैर्वज्रभित्तिषु निर्मितैः ।जुष्टं विचित्रवैतानैर्महार्हैर्हेमतोरणैः॥ 19 ॥

cakṣuṣmatpadmarāgāgryairvajrabhittiṣu nirmitaiḥ | juṣṭaṃ vicitravaitānairmahārhairhematoraṇaiḥ

हंसपारावतव्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् ।कृत्रिमान् मन्यमानैः स्वानधिरुह्याधिरुह्य च॥ 20 ॥

haṃsapārāvatavrātaistatra tatra nikūjitam | kṛtrimān manyamānaiḥ svānadhiruhyādhiruhya ca

विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राङ्गणाजिरैः ।यथोपजोषं रचितैर्विस्मापनमिवात्मनः॥ 21 ॥

vihārasthānaviśrāmasaṃveśaprāṅgaṇājiraiḥ | yathopajoṣaṃ racitairvismāpanamivātmanaḥ

ईदृग्गृहं तत्पश्यन्तीं नातिप्रीतेन चेतसा ।सर्वभूताशयाभिज्ञः प्रावोचत्कर्दमः स्वयम्॥ 22 ॥

īdṛggṛhaṃ tatpaśyantīṃ nātiprītena cetasā | sarvabhūtāśayābhijñaḥ prāvocatkardamaḥ svayam

निमज्ज्यास्मिन् ह्रदे भीरु विमानमिदमारुह ।इदं शुक्लकृतं तीर्थमाशिषां यापकं नृणाम्॥ 23 ॥

nimajjyāsmin hrade bhīru vimānamidamāruha | idaṃ śuklakṛtaṃ tīrthamāśiṣāṃ yāpakaṃ nṛṇām

सा तद्भर्तुः समादाय वचः कुवलयेक्षणा ।सरजं बिभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूर्धजान्॥ 24 ॥

sā tadbhartuḥ samādāya vacaḥ kuvalayekṣaṇā | sarajaṃ bibhratī vāso veṇībhūtāṃśca mūrdhajān

अङ्गं च मलपङ्केन सञ्छन्नं शबलस्तनम् ।आविवेश सरस्वत्याः सरः शिवजलाशयम्॥ 25 ॥

aṅgaṃ ca malapaṅkena sañchannaṃ śabalastanam | āviveśa sarasvatyāḥ saraḥ śivajalāśayam

सान्तःसरसि वेश्मस्थाः शतानि दश कन्यकाः ।सर्वाः किशोरवयसो ददर्शोत्पलगन्धयः॥ 26 ॥

sāntaḥsarasi veśmasthāḥ śatāni daśa kanyakāḥ | sarvāḥ kiśoravayaso dadarśotpalagandhayaḥ

तां दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रोचुः प्राञ्जलयः स्त्रियः ।वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि नः करवाम किम्॥ 27 ॥

tāṃ dṛṣṭvā sahasotthāya procuḥ prāñjalayaḥ striyaḥ | vayaṃ karmakarīstubhyaṃ śādhi naḥ karavāma kim

स्नानेन तां महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम् ।दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानदाः॥ 28 ॥

snānena tāṃ mahārheṇa snāpayitvā manasvinīm | dukūle nirmale nūtne dadurasyai ca mānadāḥ

भूषणानि परार्ध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च ।अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम्॥ 29 ॥

bhūṣaṇāni parārdhyāni varīyāṃsi dyumanti ca | annaṃ sarvaguṇopetaṃ pānaṃ caivāmṛtāsavam

अथादर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् ।विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम्॥ 30 ॥

athādarśe svamātmānaṃ sragviṇaṃ virajāmbaram | virajaṃ kṛtasvastyayanaṃ kanyābhirbahumānitam

स्नातं कृतशिरःस्नानं सर्वाभरणभूषितम् ।निष्कग्रीवं वलयिनं कूजत्काञ्चननूपुरम्॥ 31 ॥

snātaṃ kṛtaśiraḥsnānaṃ sarvābharaṇabhūṣitam | niṣkagrīvaṃ valayinaṃ kūjatkāñcananūpuram

श्रोण्योरध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहुरत्नया ।हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम्॥ 32 ॥

śroṇyoradhyastayā kāñcyā kāñcanyā bahuratnayā | hāreṇa ca mahārheṇa rucakena ca bhūṣitam

सुदता सुभ्रुवा श्लक्ष्णस्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा ।पद्मकोशस्पृधा नीलैरलकैश्च लसन्मुखम्॥ 33 ॥

sudatā subhruvā ślakṣṇasnigdhāpāṅgena cakṣuṣā | padmakośaspṛdhā nīlairalakaiśca lasanmukham

यदा सस्मार ऋषभमृषीणां दयितं पतिम् ।तत्र चास्ते सह स्त्रीभिर्यत्रास्ते स प्रजापतिः॥ 34 ॥

yadā sasmāra ṛṣabhamṛṣīṇāṃ dayitaṃ patim | tatra cāste saha strībhiryatrāste sa prajāpatiḥ

भर्तुः पुरस्तादात्मानं स्त्रीसहस्रवृतं तदा ।निशाम्य तद्योगगतिं संशयं प्रत्यपद्यत॥ 35 ॥

bhartuḥ purastādātmānaṃ strīsahasravṛtaṃ tadā | niśāmya tadyogagatiṃ saṃśayaṃ pratyapadyata

स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूर्ववत् ।आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम्॥ 36 ॥

sa tāṃ kṛtamalasnānāṃ vibhrājantīmapūrvavat | ātmano bibhratīṃ rūpaṃ saṃvītarucirastanīm

विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् ।जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन्॥ 37 ॥

vidyādharīsahasreṇa sevyamānāṃ suvāsasam | jātabhāvo vimānaṃ tadārohayadamitrahan

तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययानुरक्तो विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने ।बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्यः ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभःस्थः॥ 38 ॥

tasminnaluptamahimā priyayānurakto vidyādharībhirupacīrṇavapurvimāne | babhrāja utkacakumudgaṇavānapīcyaḥ tārābhirāvṛta ivoḍupatirnabhaḥsthaḥ

तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्र- द्रोणीष्वनङ्गसखमारुतसौभगासु ।सिद्धैर्नुतो द्युधुनिपातशिवस्वनासु रेमे चिरं धनदवल्ललना वरूथी॥ 39 ॥

tenāṣṭalokapavihārakulācalendra- droṇīṣvanaṅgasakhamārutasaubhagāsu | siddhairnuto dyudhunipātaśivasvanāsu reme ciraṃ dhanadavallalanā varūthī

वैश्रम्भके सुरसने नन्दने पुष्पभद्रके ।मानसे चैत्ररथ्ये च स रेमे रामया रतः॥ 40 ॥

vaiśrambhake surasane nandane puṣpabhadrake | mānase caitrarathye ca sa reme rāmayā rataḥ

भ्राजिष्णुना विमानेन कामगेन महीयसा ।वैमानिकानत्यशेत चरंल्लोकान् यथानिलः॥ 41 ॥

bhrājiṣṇunā vimānena kāmagena mahīyasā | vaimānikānatyaśeta caraṃllokān yathānilaḥ

किं दुरापादनं तेषां पुंसामुद्दामचेतसाम् ।यैराश्रितस्तीर्थपदश्चरणो व्यसनात्ययः॥ 42 ॥

kiṃ durāpādanaṃ teṣāṃ puṃsāmuddāmacetasām | yairāśritastīrthapadaścaraṇo vyasanātyayaḥ

प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्न्यै यावान् स्वसंस्थया ।बह्वाश्चर्यं महायोगी स्वाश्रमाय न्यवर्तत॥ 43 ॥

prekṣayitvā bhuvo golaṃ patnyai yāvān svasaṃsthayā | bahvāścaryaṃ mahāyogī svāśramāya nyavartata

विभज्य नवधाऽऽत्मानं मानवीं सुरतोत्सुकाम् ।रामां निरमयन् रेमे वर्षपूगान् मुहूर्तवत्॥ 44 ॥

vibhajya navadhā''tmānaṃ mānavīṃ suratotsukām | rāmāṃ niramayan reme varṣapūgān muhūrtavat

तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरीं श्रिता ।न चाबुध्यत तं कालं पत्यापीच्येन सङ्गता॥ 45 ॥

tasmin vimāna utkṛṣṭāṃ śayyāṃ ratikarīṃ śritā | na cābudhyata taṃ kālaṃ patyāpīcyena saṅgatā

एवं योगानुभावेन दम्पत्यो रममाणयोः ।शतं व्यतीयुः शरदः कामलालसयोर्मनाक्॥ 46 ॥

evaṃ yogānubhāvena dampatyo ramamāṇayoḥ | śataṃ vyatīyuḥ śaradaḥ kāmalālasayormanāk

तस्यामाधत्त रेतस्तां भावयन्नात्मनाऽऽत्मवित् ।नोधा विधाय रूपं स्वं सर्वसङ्कल्पविद्विभुः॥ 47 ॥

tasyāmādhatta retastāṃ bhāvayannātmanā''tmavit | nodhā vidhāya rūpaṃ svaṃ sarvasaṅkalpavidvibhuḥ

अतः सा सुषुवे सद्यो देवहूतिः स्त्रियः प्रजाः ।सर्वास्ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो लोहितोत्पलगन्धयः॥ 48 ॥

ataḥ sā suṣuve sadyo devahūtiḥ striyaḥ prajāḥ | sarvāstāścārusarvāṅgyo lohitotpalagandhayaḥ

पतिं सा प्रव्रजिष्यन्तं तदाऽऽलक्ष्योशती सती ।स्मयमाना विक्लवेन हृदयेन विदूयता॥ 49 ॥

patiṃ sā pravrajiṣyantaṃ tadā''lakṣyośatī satī | smayamānā viklavena hṛdayena vidūyatā

लिखन्त्यधोमुखी भूमिं पदा नखमणिश्रिया ।उवाच ललितां वाचं निरुध्याश्रुकलां शनैः॥ 50 ॥

likhantyadhomukhī bhūmiṃ padā nakhamaṇiśriyā | uvāca lalitāṃ vācaṃ nirudhyāśrukalāṃ śanaiḥ

सर्वं तद्भगवान् मह्यमुपोवाह प्रतिश्रुतम् ।अथापि मे प्रपन्नाया अभयं दातुमर्हसि॥ 51 ॥

sarvaṃ tadbhagavān mahyamupovāha pratiśrutam | athāpi me prapannāyā abhayaṃ dātumarhasi

ब्रह्मन् दुहितृभिस्तुभ्यं विमृग्याः पतयः समाः ।कश्चित्स्यान्मे विशोकाय त्वयि प्रव्रजिते वनम्॥ 52 ॥

brahman duhitṛbhistubhyaṃ vimṛgyāḥ patayaḥ samāḥ | kaścitsyānme viśokāya tvayi pravrajite vanam

एतावतालं कालेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो ।इन्द्रियार्थप्रसङ्गेन परित्यक्तपरात्मनः॥ 53 ॥

etāvatālaṃ kālena vyatikrāntena me prabho | indriyārthaprasaṅgena parityaktaparātmanaḥ

इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस्त्वयि मे कृतः ।अजानन्त्या परं भावं तथाप्यस्त्वभयाय मे॥ 54 ॥

indriyārtheṣu sajjantyā prasaṅgastvayi me kṛtaḥ | ajānantyā paraṃ bhāvaṃ tathāpyastvabhayāya me

सङ्गो यः संसृतेर्हेतुरसत्सु विहितोऽधिया ।स एव साधुषु कृतो निःसङ्गत्वाय कल्पते॥ 55 ॥

saṅgo yaḥ saṃsṛterheturasatsu vihito'dhiyā | sa eva sādhuṣu kṛto niḥsaṅgatvāya kalpate

नेह यत्कर्म धर्माय न विरागाय कल्पते ।न तीर्थपदसेवायै जीवन्नपि मृतो हि सः॥ 56 ॥

neha yatkarma dharmāya na virāgāya kalpate | na tīrthapadasevāyai jīvannapi mṛto hi saḥ

साहं भगवतो नूनं वञ्चिता मायया दृढम् ।यत्त्वां विमुक्तिदं प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात्॥ 57 ॥

sāhaṃ bhagavato nūnaṃ vañcitā māyayā dṛḍham | yattvāṃ vimuktidaṃ prāpya na mumukṣeya bandhanāt

तृतीयस्कन्धे कापिलेयोपाख्याने त्रयोविंशोऽध्यायः॥ 23b ॥

tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne trayoviṃśo'dhyāyaḥ