Skandha 3, Adhyāya 22

एवमाविष्कृताशेषगुणकर्मोदयो मुनिम् ।सव्रीड इव तं सम्राडुपारतमुवाच ह॥ 1 ॥

evamāviṣkṛtāśeṣaguṇakarmodayo munim | savrīḍa iva taṃ samrāḍupāratamuvāca ha

ब्रह्मासृजत्स्वमुखतो युष्मानात्मपरीप्सया ।छन्दोमयस्तपोविद्यायोगयुक्तानलम्पटान्॥ 2 ॥

brahmāsṛjatsvamukhato yuṣmānātmaparīpsayā | chandomayastapovidyāyogayuktānalampaṭān

तत्त्राणायासृजच्चास्मान् दोःसहस्रात्सहस्रपात् ।हृदयं तस्य हि ब्रह्म क्षत्रमङ्गं प्रचक्षते॥ 3 ॥

tattrāṇāyāsṛjaccāsmān doḥsahasrātsahasrapāt | hṛdayaṃ tasya hi brahma kṣatramaṅgaṃ pracakṣate

अतो ह्यन्योन्यमात्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षतः ।रक्षति स्माव्ययो देवः स यः सदसदात्मकः॥ 4 ॥

ato hyanyonyamātmānaṃ brahma kṣatraṃ ca rakṣataḥ | rakṣati smāvyayo devaḥ sa yaḥ sadasadātmakaḥ

तव सन्दर्शनादेव च्छिन्ना मे सर्वसंशयाः ।यत्स्वयं भगवान् प्रीत्या धर्ममाह रिरक्षिषोः॥ 5 ॥

tava sandarśanādeva cchinnā me sarvasaṃśayāḥ | yatsvayaṃ bhagavān prītyā dharmamāha rirakṣiṣoḥ

दिष्ट्या मे भगवान् दृष्टो दुर्दर्शो योऽकृतात्मनाम् ।दिष्ट्या पादरजः स्पृष्टं शीर्ष्णा मे भवतः शिवम्॥ 6 ॥

diṣṭyā me bhagavān dṛṣṭo durdarśo yo'kṛtātmanām | diṣṭyā pādarajaḥ spṛṣṭaṃ śīrṣṇā me bhavataḥ śivam

दिष्ट्या त्वयानुशिष्टोऽहं कृतश्चानुग्रहो महान् ।अपावृतैः कर्णरन्ध्रैर्जुष्टा दिष्ट्योशतीर्गिरः॥ 7 ॥

diṣṭyā tvayānuśiṣṭo'haṃ kṛtaścānugraho mahān | apāvṛtaiḥ karṇarandhrairjuṣṭā diṣṭyośatīrgiraḥ

स भवान् दुहितृस्नेहपरिक्लिष्टात्मनो मम ।श्रोतुमर्हसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने॥ 8 ॥

sa bhavān duhitṛsnehaparikliṣṭātmano mama | śrotumarhasi dīnasya śrāvitaṃ kṛpayā mune

प्रियव्रतोत्तानपदोः स्वसेयं दुहिता मम ।अन्विच्छति पतिं युक्तं वयःशीलगुणादिभिः॥ 9 ॥

priyavratottānapadoḥ svaseyaṃ duhitā mama | anvicchati patiṃ yuktaṃ vayaḥśīlaguṇādibhiḥ

यदा तु भवतः शीलश्रुतरूपवयोगुणान् ।अशृणोन्नारदादेषा त्वय्यासीत्कृतनिश्चया॥ 10 ॥

yadā tu bhavataḥ śīlaśrutarūpavayoguṇān | aśṛṇonnāradādeṣā tvayyāsītkṛtaniścayā

तत्प्रतीच्छ द्विजाग्र्येमां श्रद्धयोपहृतां मया ।सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कर्मसु॥ 11 ॥

tatpratīccha dvijāgryemāṃ śraddhayopahṛtāṃ mayā | sarvātmanānurūpāṃ te gṛhamedhiṣu karmasu

उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शस्यते ।अपि निर्मुक्तसङ्गस्य कामरक्तस्य किं पुनः॥ 12 ॥

udyatasya hi kāmasya prativādo na śasyate | api nirmuktasaṅgasya kāmaraktasya kiṃ punaḥ

य उद्यतमनादृत्य कीनाशमभियाचते ।क्षीयते तद्यशः स्फीतं मानश्चावज्ञया हतः॥ 13 ॥

ya udyatamanādṛtya kīnāśamabhiyācate | kṣīyate tadyaśaḥ sphītaṃ mānaścāvajñayā hataḥ

अहं त्वाशृणवं विद्वन् विवाहार्थं समुद्यतम् ।अतस्त्वमुपकुर्वाणः प्रत्तां प्रतिगृहाण मे॥ 14 ॥

ahaṃ tvāśṛṇavaṃ vidvan vivāhārthaṃ samudyatam | atastvamupakurvāṇaḥ prattāṃ pratigṛhāṇa me

बाढमुद्वोढुकामोऽहमप्रत्ता च तवात्मजा ।आवयोरनुरूपोऽसावाद्यो वैवाहिको विधिः॥ 15 ॥

bāḍhamudvoḍhukāmo'hamaprattā ca tavātmajā | āvayoranurūpo'sāvādyo vaivāhiko vidhiḥ

कामः स भूयान्नरदेव तेऽस्याः पुत्र्याः समाम्नायविधौ प्रतीतः ।क एव ते तनयां नाद्रियेत स्वयैव कान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम्॥ 16 ॥

kāmaḥ sa bhūyānnaradeva te'syāḥ putryāḥ samāmnāyavidhau pratītaḥ | ka eva te tanayāṃ nādriyeta svayaiva kāntyā kṣipatīmiva śriyam

यां हर्म्यपृष्ठे क्वणदङ्घ्रिशोभां विक्रीडतीं कन्दुकविह्वलाक्षीम् ।विश्वावसुर्न्यपतत्स्वाद्विमाना- द्विलोक्य सम्मोहविमूढचेताः॥ 17 ॥

yāṃ harmyapṛṣṭhe kvaṇadaṅghriśobhāṃ vikrīḍatīṃ kandukavihvalākṣīm | viśvāvasurnyapatatsvādvimānā- dvilokya sammohavimūḍhacetāḥ

तां प्रार्थयन्तीं ललनाललाम- मसेवितश्रीचरणैरदृष्टाम् ।वत्सां मनोरुच्चपदः स्वसारं को नानुमन्येत बुधोऽभियाताम्॥ 18 ॥

tāṃ prārthayantīṃ lalanālalāma- masevitaśrīcaraṇairadṛṣṭām | vatsāṃ manoruccapadaḥ svasāraṃ ko nānumanyeta budho'bhiyātām

अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं यावत्तेजो बिभृयादात्मनो मे ।अतो धर्मान् पारमहंस्यमुख्यान् शुक्लप्रोक्तान् बहु मन्येऽविहिंस्रान्॥ 19 ॥

ato bhajiṣye samayena sādhvīṃ yāvattejo bibhṛyādātmano me | ato dharmān pāramahaṃsyamukhyān śuklaproktān bahu manye'vihiṃsrān

यतोऽभवद्विश्वमिदं विचित्रं संस्थास्यते यत्र च वावतिष्ठते ।प्रजापतीनां पतिरेष मह्यं परं प्रमाणं भगवाननन्तः॥ 20 ॥

yato'bhavadviśvamidaṃ vicitraṃ saṃsthāsyate yatra ca vāvatiṣṭhate | prajāpatīnāṃ patireṣa mahyaṃ paraṃ pramāṇaṃ bhagavānanantaḥ

स उग्रधन्वन्नियदेवाबभाषे आसीच्च तूष्णीमरविन्दनाभम् ।धियोपगृह्णन् स्मितशोभितेन मुखेन चेतो लुलुभे देवहूत्याः॥ 21 ॥

sa ugradhanvanniyadevābabhāṣe āsīcca tūṣṇīmaravindanābham | dhiyopagṛhṇan smitaśobhitena mukhena ceto lulubhe devahūtyāḥ

सोऽनुज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितुः स्फुटम् ।तस्मै गुणगणाढ्याय ददौ तुल्यां प्रहर्षितः॥ 22 ॥

so'nujñātvā vyavasitaṃ mahiṣyā duhituḥ sphuṭam | tasmai guṇagaṇāḍhyāya dadau tulyāṃ praharṣitaḥ

शतरूपा महाराज्ञी पारिबर्हान् महाधनान् ।दम्पत्योः पर्यदात्प्रीत्या भूषावासः परिच्छदान्॥ 23 ॥

śatarūpā mahārājñī pāribarhān mahādhanān | dampatyoḥ paryadātprītyā bhūṣāvāsaḥ paricchadān

प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सदृक्षाय गतव्यथः ।उपगुह्य च बाहुभ्यामौत्कण्ठ्योन्मथिताशयः॥ 24 ॥

prattāṃ duhitaraṃ samrāṭ sadṛkṣāya gatavyathaḥ | upaguhya ca bāhubhyāmautkaṇṭhyonmathitāśayaḥ

अशक्नुवंस्तद्विरहं मुञ्चन् बाष्पकलां मुहुः ।आसिञ्चदम्ब वत्सेति नेत्रोदैर्दुहितुः शिखाः॥ 25 ॥

aśaknuvaṃstadvirahaṃ muñcan bāṣpakalāṃ muhuḥ | āsiñcadamba vatseti netrodairduhituḥ śikhāḥ

आमन्त्र्य तं मुनिवरमनुज्ञातः सहानुगः ।प्रतस्थे रथमारुह्य सभार्यः स्वपुरं नृपः॥ 26 ॥

āmantrya taṃ munivaramanujñātaḥ sahānugaḥ | pratasthe rathamāruhya sabhāryaḥ svapuraṃ nṛpaḥ

उभयोः ऋषिकुल्यायाः सरस्वत्याः सुरोधसोः ।ऋषीणामुपशान्तानां पश्यन्नाश्रमसम्पदः॥ 27 ॥

ubhayoḥ ṛṣikulyāyāḥ sarasvatyāḥ surodhasoḥ | ṛṣīṇāmupaśāntānāṃ paśyannāśramasampadaḥ

तमायान्तमभिप्रेत्य ब्रह्मावर्तात्प्रजाः पतिम् ।गीतसंस्तुतिवादित्रैः प्रत्युदीयुः प्रहर्षिताः॥ 28 ॥

tamāyāntamabhipretya brahmāvartātprajāḥ patim | gītasaṃstutivāditraiḥ pratyudīyuḥ praharṣitāḥ

बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता ।न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वतः॥ 29 ॥

barhiṣmatī nāma purī sarvasampatsamanvitā | nyapatan yatra romāṇi yajñasyāṅgaṃ vidhunvataḥ

कुशाः काशास्त एवासन् शश्वद्धरितवर्चसः ।ऋषयो यैः पराभाव्य यज्ञघ्नान्यज्ञमीजिरे॥ 30 ॥

kuśāḥ kāśāsta evāsan śaśvaddharitavarcasaḥ | ṛṣayo yaiḥ parābhāvya yajñaghnānyajñamījire

कुशकाशमयं बर्हिरास्तीर्य भगवान् मनुः ।अयजद्यज्ञपुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम्॥ 31 ॥

kuśakāśamayaṃ barhirāstīrya bhagavān manuḥ | ayajadyajñapuruṣaṃ labdhā sthānaṃ yato bhuvam

बर्हिष्मतीं नाम विभुर्यां निर्विश्य समावसत् ।तस्यां प्रविष्टो भवनं तापत्रयविनाशनम्॥ 32 ॥

barhiṣmatīṃ nāma vibhuryāṃ nirviśya samāvasat | tasyāṃ praviṣṭo bhavanaṃ tāpatrayavināśanam

सभार्यः सप्रजः कामान् बुभुजेऽन्याविरोधतः ।सङ्गीयमानसत्कीर्तिः सस्त्रीभिः सुरगायकैः ।प्रत्यूषेष्वनुबद्धेन हृदा शृण्वन् हरेः कथाः॥ 33 ॥

sabhāryaḥ saprajaḥ kāmān bubhuje'nyāvirodhataḥ | saṅgīyamānasatkīrtiḥ sastrībhiḥ suragāyakaiḥ | pratyūṣeṣvanubaddhena hṛdā śṛṇvan hareḥ kathāḥ

निष्णातं योगमायासु मुनिं स्वायम्भुवं मनुम् ।यदा भ्रंशयितुं भोगा न शेकुर्भगवत्परम्॥ 34 ॥

niṣṇātaṃ yogamāyāsu muniṃ svāyambhuvaṃ manum | yadā bhraṃśayituṃ bhogā na śekurbhagavatparam

अयातयामास्तस्यासन् यामाः स्वान्तरयापनाः ।शृण्वतो ध्यायतो विष्णोः कुर्वतो ब्रुवतः कथाः॥ 35 ॥

ayātayāmāstasyāsan yāmāḥ svāntarayāpanāḥ | śṛṇvato dhyāyato viṣṇoḥ kurvato bruvataḥ kathāḥ

स एवं स्वान्तरं निन्ये युगानामेकसप्ततिम् ।वासुदेवप्रसङ्गेन परिभूतगतित्रयः॥ 36 ॥

sa evaṃ svāntaraṃ ninye yugānāmekasaptatim | vāsudevaprasaṅgena paribhūtagatitrayaḥ

शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ये च मानुषाः ।भौतिकाश्च कथं क्लेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम्॥ 37 ॥

śārīrā mānasā divyā vaiyāse ye ca mānuṣāḥ | bhautikāśca kathaṃ kleśā bādhante harisaṃśrayam

यः पृष्टो मुनिभिः प्राह धर्मान्नानाविधान् शुभान् ।नृणां वर्णाश्रमाणां च सर्वभूतहितः सदा॥ 38 ॥

yaḥ pṛṣṭo munibhiḥ prāha dharmānnānāvidhān śubhān | nṛṇāṃ varṇāśramāṇāṃ ca sarvabhūtahitaḥ sadā

एतत्त आदिराजस्य मनोश्चरितमद्भुतम् ।वर्णितं वर्णनीयस्य तदपत्योदयं शृणु॥ 39 ॥

etatta ādirājasya manoścaritamadbhutam | varṇitaṃ varṇanīyasya tadapatyodayaṃ śṛṇu

संहितायां तृतीयस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः॥ 22b ॥

saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe dvāviṃśo'dhyāyaḥ