Skandha 3, Adhyāya 21

स्वायम्भुवस्य च मनोर्वंशः परमसम्मतः ।कथ्यतां भगवन् यत्र मैथुनेनैधिरे प्रजाः॥ 1 ॥

svāyambhuvasya ca manorvaṃśaḥ paramasammataḥ | kathyatāṃ bhagavan yatra maithunenaidhire prajāḥ

प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य वै ।यथाधर्मं जुगुपतुः सप्तद्वीपवतीं महीम्॥ 2 ॥

priyavratottānapādau sutau svāyambhuvasya vai | yathādharmaṃ jugupatuḥ saptadvīpavatīṃ mahīm

तस्य वै दुहिता ब्रह्मन् देवहूतीति विश्रुता ।पत्नी प्रजापतेरुक्ता कर्दमस्य त्वयानघ॥ 3 ॥

tasya vai duhitā brahman devahūtīti viśrutā | patnī prajāpateruktā kardamasya tvayānagha

तस्यां स वै महायोगी युक्तायां योगलक्षणैः ।ससर्ज कतिधा वीर्यं तन्मे शुश्रूषवे वद॥ 4 ॥

tasyāṃ sa vai mahāyogī yuktāyāṃ yogalakṣaṇaiḥ | sasarja katidhā vīryaṃ tanme śuśrūṣave vada

रुचिर्यो भगवान् ब्रह्मन् दक्षो वा ब्रह्मणः सुतः ।यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भार्यां च मानवीम्॥ 5 ॥

ruciryo bhagavān brahman dakṣo vā brahmaṇaḥ sutaḥ | yathā sasarja bhūtāni labdhvā bhāryāṃ ca mānavīm

प्रजाः सृजेति भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदितः ।सरस्वत्यां तपस्तेपे सहस्राणां समा दश॥ 6 ॥

prajāḥ sṛjeti bhagavān kardamo brahmaṇoditaḥ | sarasvatyāṃ tapastepe sahasrāṇāṃ samā daśa

ततः समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कर्दमः ।सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्नवरदाशुषम्॥ 7 ॥

tataḥ samādhiyuktena kriyāyogena kardamaḥ | samprapede hariṃ bhaktyā prapannavaradāśuṣam

तावत्प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्षः कृते युगे ।दर्शयामास तं क्षत्तः शाब्दं ब्रह्म दधद्वपुः॥ 8 ॥

tāvatprasanno bhagavān puṣkarākṣaḥ kṛte yuge | darśayāmāsa taṃ kṣattaḥ śābdaṃ brahma dadhadvapuḥ

स तं विरजमर्काभं सितपद्मोत्पलस्रजम् ।स्निग्द्धनीलालकव्रातवक्त्राब्जं विरजोऽम्बरम्॥ 9 ॥

sa taṃ virajamarkābhaṃ sitapadmotpalasrajam | snigddhanīlālakavrātavaktrābjaṃ virajo'mbaram

किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्खचक्रगदाधरम् ।श्वेतोत्पलक्रीडनकं मनःस्पर्शस्मितेक्षणम्॥ 10 ॥

kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ śaṅkhacakragadādharam | śvetotpalakrīḍanakaṃ manaḥsparśasmitekṣaṇam

विन्यस्तचरणाम्भोजमंसदेशे गरुत्मतः ।दृष्ट्वा खेऽवस्थितं वक्षःश्रियं कौस्तुभकन्धरम्॥ 11 ॥

vinyastacaraṇāmbhojamaṃsadeśe garutmataḥ | dṛṣṭvā khe'vasthitaṃ vakṣaḥśriyaṃ kaustubhakandharam

जातहर्षोऽपतन्मूर्ध्ना क्षितौ लब्धमनोरथः ।गीर्भिस्त्वभ्यगृणात्प्रीतिस्वभावात्मा कृताञ्जलिः॥ 12 ॥

jātaharṣo'patanmūrdhnā kṣitau labdhamanorathaḥ | gīrbhistvabhyagṛṇātprītisvabhāvātmā kṛtāñjaliḥ

जुष्टं बताद्याखिलसत्त्वराशेः सांसिद्ध्यमक्ष्णोस्तव दर्शनान्नः ।यद्दर्शनं जन्मभिरीड्य सद्भि- राशासते योगिनो रूढयोगाः॥ 13 ॥

juṣṭaṃ batādyākhilasattvarāśeḥ sāṃsiddhyamakṣṇostava darśanānnaḥ | yaddarśanaṃ janmabhirīḍya sadbhi- rāśāsate yogino rūḍhayogāḥ

ये मायया ते हतमेधसस्त्व- त्पादारविन्दं भवसिन्धुपोतम् ।उपासते कामलवाय तेषां रासीश कामान्निरयेऽपि ये स्युः॥ 14 ॥

ye māyayā te hatamedhasastva- tpādāravindaṃ bhavasindhupotam | upāsate kāmalavāya teṣāṃ rāsīśa kāmānniraye'pi ye syuḥ

तथा स चाहं परिवोढुकामः समानशीलां गृहमेधधेनुम् ।उपेयिवान् मूलमशेषमूलं दुराशयः कामदुघाङ्घ्रिपस्य॥ 15 ॥

tathā sa cāhaṃ parivoḍhukāmaḥ samānaśīlāṃ gṛhamedhadhenum | upeyivān mūlamaśeṣamūlaṃ durāśayaḥ kāmadughāṅghripasya

प्रजापतेस्ते वचसाधीश तन्त्या लोकः किलायं कामहतोऽनुबद्धः ।अहं च लोकानुगतो वहामि बलिं च शुक्लानिमिषाय तुभ्यम्॥ 16 ॥

prajāpateste vacasādhīśa tantyā lokaḥ kilāyaṃ kāmahato'nubaddhaḥ | ahaṃ ca lokānugato vahāmi baliṃ ca śuklānimiṣāya tubhyam

लोकांश्च लोकानुगतान् पशूंश्च हित्वा श्रितास्ते चरणातपत्रम् ।परस्परं त्वद्गुणवादसीधु- पीयूषनिर्यापितदेहधर्माः॥ 17 ॥

lokāṃśca lokānugatān paśūṃśca hitvā śritāste caraṇātapatram | parasparaṃ tvadguṇavādasīdhu- pīyūṣaniryāpitadehadharmāḥ

न तेऽजराक्षभ्रमिरायुरेषां त्रयोदशारं त्रिशतं षष्टिपर्व ।षण्नेम्यनन्तच्छदि यत्त्रिणाभि- करालस्रोतो जगदाच्छिद्य धावत्॥ 18 ॥

na te'jarākṣabhramirāyureṣāṃ trayodaśāraṃ triśataṃ ṣaṣṭiparva | ṣaṇnemyanantacchadi yattriṇābhi- karālasroto jagadācchidya dhāvat

एकः स्वयं सन् जगतः सिसृक्षया द्वितीययाऽऽत्मन्नधियोगमायया ।सृजस्यदः पासि पुनर्ग्रसिष्यसे यथोर्णनाभिर्भगवन् स्वशक्तिभिः॥ 19 ॥

ekaḥ svayaṃ san jagataḥ sisṛkṣayā dvitīyayā''tmannadhiyogamāyayā | sṛjasyadaḥ pāsi punargrasiṣyase yathorṇanābhirbhagavan svaśaktibhiḥ

नैतद्बताधीश पदं तवेप्सितं यन्मायया नस्तनुषे भूतसूक्ष्मम् ।अनुग्रहायास्त्वपि यर्हि मायया लसत्तुलस्या तनुवा विलक्षितः॥ 20 ॥

naitadbatādhīśa padaṃ tavepsitaṃ yanmāyayā nastanuṣe bhūtasūkṣmam | anugrahāyāstvapi yarhi māyayā lasattulasyā tanuvā vilakṣitaḥ

तं त्वानुभूत्योपरतक्रियार्थं स्वमायया वर्तितलोकतन्त्रम् ।नमाम्यभीक्ष्णं नमनीयपाद- सरोजमल्पीयसि कामवर्षम्॥ 21 ॥

taṃ tvānubhūtyoparatakriyārthaṃ svamāyayā vartitalokatantram | namāmyabhīkṣṇaṃ namanīyapāda- sarojamalpīyasi kāmavarṣam

इत्यव्यलीकं प्रणुतोऽब्जनाभ- स्तमाबभाषे वचसामृतेन ।सुपर्णपक्षोपरि रोचमानः प्रेमस्मितोद्वीक्षणविभ्रमद्भ्रूः॥ 22 ॥

ityavyalīkaṃ praṇuto'bjanābha- stamābabhāṣe vacasāmṛtena | suparṇapakṣopari rocamānaḥ premasmitodvīkṣaṇavibhramadbhrūḥ

विदित्वा तव चैत्यं मे पुरैव समयोजि तत् ।यदर्थमात्मनियमैस्त्वयैवाहं समर्चितः॥ 23 ॥

viditvā tava caityaṃ me puraiva samayoji tat | yadarthamātmaniyamaistvayaivāhaṃ samarcitaḥ

न वै जातु मृषैव स्यात्प्रजाध्यक्ष मदर्हणम् ।भवद्विधेष्वतितरां मयि सङ्गृभितात्मनाम्॥ 24 ॥

na vai jātu mṛṣaiva syātprajādhyakṣa madarhaṇam | bhavadvidheṣvatitarāṃ mayi saṅgṛbhitātmanām

प्रजापतिसुतः सम्राण्मनुर्विख्यातमङ्गलः ।ब्रह्मावर्तं योऽधिवसन् शास्ति सप्तार्णवां महीम्॥ 25 ॥

prajāpatisutaḥ samrāṇmanurvikhyātamaṅgalaḥ | brahmāvartaṃ yo'dhivasan śāsti saptārṇavāṃ mahīm

स चेह विप्र राजर्षिर्महिष्या शतरूपया ।आयास्यति दिदृक्षुस्त्वां परश्वो धर्मकोविदः॥ 26 ॥

sa ceha vipra rājarṣirmahiṣyā śatarūpayā | āyāsyati didṛkṣustvāṃ paraśvo dharmakovidaḥ

आत्मजामसितापाङ्गीं वयःशीलगुणान्विताम् ।मृगयन्तीं पतिं दास्यत्यनुरूपाय ते प्रभो॥ 27 ॥

ātmajāmasitāpāṅgīṃ vayaḥśīlaguṇānvitām | mṛgayantīṃ patiṃ dāsyatyanurūpāya te prabho

समाहितं ते हृदयं यत्रेमान् परिवत्सरान् ।सा त्वां ब्रह्मन् नृपवधूः काममाशु भजिष्यति॥ 28 ॥

samāhitaṃ te hṛdayaṃ yatremān parivatsarān | sā tvāṃ brahman nṛpavadhūḥ kāmamāśu bhajiṣyati

या त आत्मभृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति ।वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्त्यञ्जसाऽऽत्मनः॥ 29 ॥

yā ta ātmabhṛtaṃ vīryaṃ navadhā prasaviṣyati | vīrye tvadīye ṛṣaya ādhāsyantyañjasā''tmanaḥ

त्वं च सम्यगनुष्ठाय निदेशं म उशत्तमः ।मयि तीर्थीकृताशेषक्रियार्थो मां प्रपत्स्यसे॥ 30 ॥

tvaṃ ca samyaganuṣṭhāya nideśaṃ ma uśattamaḥ | mayi tīrthīkṛtāśeṣakriyārtho māṃ prapatsyase

कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाभयमात्मवान् ।मय्यात्मानं सह जगद्द्रक्ष्यस्यात्मनि चापि माम्॥ 31 ॥

kṛtvā dayāṃ ca jīveṣu dattvā cābhayamātmavān | mayyātmānaṃ saha jagaddrakṣyasyātmani cāpi mām

सहाहं स्वांशकलया त्वद्वीर्येण महामुने ।तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्वसंहिताम्॥ 32 ॥

sahāhaṃ svāṃśakalayā tvadvīryeṇa mahāmune | tava kṣetre devahūtyāṃ praṇeṣye tattvasaṃhitām

एवं तमनुभाष्याथ भगवान् प्रत्यगक्षजः ।जगाम बिन्दुसरसः सरस्वत्या परिश्रितात्॥ 33 ॥

evaṃ tamanubhāṣyātha bhagavān pratyagakṣajaḥ | jagāma bindusarasaḥ sarasvatyā pariśritāt

निरीक्षतस्तस्य ययावशेष- सिद्धेश्वराभिष्टुतसिद्धमार्गः ।आकर्णयन् पत्ररथेन्द्रपक्षै- रुच्चारितं स्तोममुदीर्णसाम॥ 34 ॥

nirīkṣatastasya yayāvaśeṣa- siddheśvarābhiṣṭutasiddhamārgaḥ | ākarṇayan patrarathendrapakṣai- ruccāritaṃ stomamudīrṇasāma

अथ सम्प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवान् ऋषिः ।आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन्॥ 35 ॥

atha samprasthite śukle kardamo bhagavān ṛṣiḥ | āste sma bindusarasi taṃ kālaṃ pratipālayan

मनुः स्यन्दनमास्थाय शातकौम्भपरिच्छदम् ।आरोप्य स्वां दुहितरं सभार्यः पर्यटन् महीम्॥ 36 ॥

manuḥ syandanamāsthāya śātakaumbhaparicchadam | āropya svāṃ duhitaraṃ sabhāryaḥ paryaṭan mahīm

तस्मिन् सुधन्वन्नहनि भगवान् यत्समादिशत् ।उपायादाश्रमपदं मुनेः शान्तव्रतस्य तत्॥ 37 ॥

tasmin sudhanvannahani bhagavān yatsamādiśat | upāyādāśramapadaṃ muneḥ śāntavratasya tat

यस्मिन् भगवतो नेत्रान्न्यपतन्नश्रुबिन्दवः ।कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽर्पितया भृशम्॥ 38 ॥

yasmin bhagavato netrānnyapatannaśrubindavaḥ | kṛpayā samparītasya prapanne'rpitayā bhṛśam

तद्वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् ।पुण्यं शिवामृतजलं महर्षिगणसेवितम्॥ 39 ॥

tadvai bindusaro nāma sarasvatyā pariplutam | puṇyaṃ śivāmṛtajalaṃ maharṣigaṇasevitam

पुण्यद्रुमलताजालैः कूजत्पुण्यमृगद्विजैः ।सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं वनराजिश्रियान्वितम्॥ 40 ॥

puṇyadrumalatājālaiḥ kūjatpuṇyamṛgadvijaiḥ | sarvartuphalapuṣpāḍhyaṃ vanarājiśriyānvitam

मत्तद्विजगणैर्घुष्टं मत्तभ्रमरविभ्रमम् ।मत्तबर्हिनटाटोपमाह्वयन् मत्तकोकिलम्॥ 41 ॥

mattadvijagaṇairghuṣṭaṃ mattabhramaravibhramam | mattabarhinaṭāṭopamāhvayan mattakokilam

कदम्बचम्पकाशोककरञ्जबकुलासनैः ।कुन्दमन्दारकुटजैश्चूतपोतैरलङ्कृतम्॥ 42 ॥

kadambacampakāśokakarañjabakulāsanaiḥ | kundamandārakuṭajaiścūtapotairalaṅkṛtam

कारण्डवैः प्लवैर्हंसैः कुररैर्जलकुक्कुटैः ।सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैर्वल्गु कूजितम्॥ 43 ॥

kāraṇḍavaiḥ plavairhaṃsaiḥ kurarairjalakukkuṭaiḥ | sārasaiścakravākaiśca cakorairvalgu kūjitam

तथैव हरिणैः क्रोडैः श्वाविद्गवयकुञ्जरैः ।गोपुच्छैर्हरिभिर्मर्कैर्नकुलैर्नाभिभिर्वृतम्॥ 44 ॥

tathaiva hariṇaiḥ kroḍaiḥ śvāvidgavayakuñjaraiḥ | gopucchairharibhirmarkairnakulairnābhibhirvṛtam

प्रविश्य तत्तीर्थवरमादिराजः सहात्मजः ।ददर्श मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम्॥ 45 ॥

praviśya tattīrthavaramādirājaḥ sahātmajaḥ | dadarśa munimāsīnaṃ tasmin hutahutāśanam

विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् ।नातिक्षामं भगवतः स्निग्धापाङ्गावलोकनात् ।तद्व्याहृतामृतकलापीयूषश्रवणेन च॥ 46 ॥

vidyotamānaṃ vapuṣā tapasyugrayujā ciram | nātikṣāmaṃ bhagavataḥ snigdhāpāṅgāvalokanāt | tadvyāhṛtāmṛtakalāpīyūṣaśravaṇena ca

प्रांशुं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् ।उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणमसंस्कृतम्॥ 47 ॥

prāṃśuṃ padmapalāśākṣaṃ jaṭilaṃ cīravāsasam | upasaṃśritya malinaṃ yathārhaṇamasaṃskṛtam

अथोटजमुपायातं नृदेवं प्रणतं पुरः ।सपर्यया पर्यगृह्णात्प्रतिनन्द्यानुरूपया॥ 48 ॥

athoṭajamupāyātaṃ nṛdevaṃ praṇataṃ puraḥ | saparyayā paryagṛhṇātpratinandyānurūpayā

गृहीतार्हणमासीनं संयतं प्रीणयन् मुनिः ।स्मरन् भगवदादेशमित्याह श्लक्ष्णया गिरा॥ 49 ॥

gṛhītārhaṇamāsīnaṃ saṃyataṃ prīṇayan muniḥ | smaran bhagavadādeśamityāha ślakṣṇayā girā

नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते ।वधाय चासतां यस्त्वं हरेः शक्तिर्हि पालिनी॥ 50 ॥

nūnaṃ caṅkramaṇaṃ deva satāṃ saṃrakṣaṇāya te | vadhāya cāsatāṃ yastvaṃ hareḥ śaktirhi pālinī

योऽर्केन्द्वग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् ।रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नमः॥ 51 ॥

yo'rkendvagnīndravāyūnāṃ yamadharmapracetasām | rūpāṇi sthāna ādhatse tasmai śuklāya te namaḥ

न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणार्पितम् ।विस्फूर्जच्चण्डकोदण्डो रथेन त्रासयन्नघान्॥ 52 ॥

na yadā rathamāsthāya jaitraṃ maṇigaṇārpitam | visphūrjaccaṇḍakodaṇḍo rathena trāsayannaghān

स्वसैन्यचरणक्षुण्णं वेपयन् मण्डलं भुवः ।विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्यंशुमानिव॥ 53 ॥

svasainyacaraṇakṣuṇṇaṃ vepayan maṇḍalaṃ bhuvaḥ | vikarṣan bṛhatīṃ senāṃ paryaṭasyaṃśumāniva

तदैव सेतवः सर्वे वर्णाश्रमनिबन्धनाः ।भगवद्रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभिः॥ 54 ॥

tadaiva setavaḥ sarve varṇāśramanibandhanāḥ | bhagavadracitā rājan bhidyeran bata dasyubhiḥ

अधर्मश्च समेधेत लोलुपैर्व्यङ्कुशैर्नृभिः ।शयाने त्वयि लोकोऽयं दस्युग्रस्तो विनङ्क्ष्यति॥ 55 ॥

adharmaśca samedheta lolupairvyaṅkuśairnṛbhiḥ | śayāne tvayi loko'yaṃ dasyugrasto vinaṅkṣyati

अथापि पृच्छे त्वां वीर यदर्थं त्वमिहागतः ।तद्वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा॥ 56 ॥

athāpi pṛcche tvāṃ vīra yadarthaṃ tvamihāgataḥ | tadvayaṃ nirvyalīkena pratipadyāmahe hṛdā

संहितायां तृतीयस्कन्धे एकविंशोऽध्यायः॥ 21b ॥

saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ekaviṃśo'dhyāyaḥ