Skandha 3, Adhyāya 20

महीं प्रतिष्ठामध्यस्य सौते स्वायम्भुवो मनुः ।कान्यन्वतिष्ठद्द्वाराणि मार्गायावरजन्मनाम्॥ 1 ॥

mahīṃ pratiṣṭhāmadhyasya saute svāyambhuvo manuḥ | kānyanvatiṣṭhaddvārāṇi mārgāyāvarajanmanām

क्षत्ता महाभागवतः कृष्णस्यैकान्तिकः सुहृत् ।यस्तत्याजाग्रजं कृष्णे सापत्यमघवानिति॥ 2 ॥

kṣattā mahābhāgavataḥ kṛṣṇasyaikāntikaḥ suhṛt | yastatyājāgrajaṃ kṛṣṇe sāpatyamaghavāniti

द्वैपायनादनवरो महित्वे तस्य देहजः ।सर्वात्मना श्रितः कृष्णं तत्परांश्चाप्यनुव्रतः॥ 3 ॥

dvaipāyanādanavaro mahitve tasya dehajaḥ | sarvātmanā śritaḥ kṛṣṇaṃ tatparāṃścāpyanuvrataḥ

किमन्वपृच्छन्मैत्रेयं विरजास्तीर्थसेवया ।उपगम्य कुशावर्त आसीनं तत्त्ववित्तमम्॥ 4 ॥

kimanvapṛcchanmaitreyaṃ virajāstīrthasevayā | upagamya kuśāvarta āsīnaṃ tattvavittamam

तयोः संवदतोः सूत प्रवृत्ता ह्यमलाः कथाः ।आपो गाङ्गा इवाघघ्नीर्हरेः पादाम्बुजाश्रयाः॥ 5 ॥

tayoḥ saṃvadatoḥ sūta pravṛttā hyamalāḥ kathāḥ | āpo gāṅgā ivāghaghnīrhareḥ pādāmbujāśrayāḥ

ता नः कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्योदारकर्मणः ।रसज्ञः को नु तृप्येत हरिलीलामृतं पिबन्॥ 6 ॥

tā naḥ kīrtaya bhadraṃ te kīrtanyodārakarmaṇaḥ | rasajñaḥ ko nu tṛpyeta harilīlāmṛtaṃ piban

एवमुग्रश्रवाः पृष्टः ऋषिभिर्नैमिषायनैः ।भगवत्यर्पिताध्यात्मस्तानाह श्रूयतामिति॥ 7 ॥

evamugraśravāḥ pṛṣṭaḥ ṛṣibhirnaimiṣāyanaiḥ | bhagavatyarpitādhyātmastānāha śrūyatāmiti

हरेर्धृतक्रोडतनोः स्वमायया निशम्य गोरुद्धरणं रसातलात् ।लीलां हिरण्याक्षमवज्ञया हतं सञ्जातहर्षो मुनिमाह भारतः॥ 8 ॥

harerdhṛtakroḍatanoḥ svamāyayā niśamya goruddharaṇaṃ rasātalāt | līlāṃ hiraṇyākṣamavajñayā hataṃ sañjātaharṣo munimāha bhārataḥ

प्रजापतिपतिः सृष्ट्वा प्रजासर्गे प्रजापतीन् ।किमारभत मे ब्रह्मन् प्रब्रूह्यव्यक्तमार्गवित्॥ 9 ॥

prajāpatipatiḥ sṛṣṭvā prajāsarge prajāpatīn | kimārabhata me brahman prabrūhyavyaktamārgavit

ये मरीच्यादयो विप्रा यस्तु स्वायम्भुवो मनुः ।ते वै ब्रह्मण आदेशात्कथमेतदभावयन्॥ 10 ॥

ye marīcyādayo viprā yastu svāyambhuvo manuḥ | te vai brahmaṇa ādeśātkathametadabhāvayan

सद्वितीयाः किमसृजन् स्वतन्त्रा उत कर्मसु ।आहोस्वित्संहताः सर्व इदं स्म समकल्पयन्॥ 11 ॥

sadvitīyāḥ kimasṛjan svatantrā uta karmasu | āhosvitsaṃhatāḥ sarva idaṃ sma samakalpayan

दैवेन दुर्वितर्क्येण परेणानिमिषेण च ।जातक्षोभाद्भगवतो महानासीद्गुणत्रयात्॥ 12 ॥

daivena durvitarkyeṇa pareṇānimiṣeṇa ca | jātakṣobhādbhagavato mahānāsīdguṇatrayāt

रजःप्रधानान् महतस्त्रिलिङ्गो दैवचोदितात् ।जातः ससर्ज भूतादिर्वियदादीनि पञ्चशः॥ 13 ॥

rajaḥpradhānān mahatastriliṅgo daivacoditāt | jātaḥ sasarja bhūtādirviyadādīni pañcaśaḥ

तानि चैकैकशः स्रष्टुमसमर्थानि भौतिकम् ।संहत्य दैवयोगेन हैममण्डमवासृजन्॥ 14 ॥

tāni caikaikaśaḥ sraṣṭumasamarthāni bhautikam | saṃhatya daivayogena haimamaṇḍamavāsṛjan

सोऽशयिष्टाब्धिसलिले आण्डकोशो निरात्मकः ।साग्रं वै वर्षसाहस्रमन्ववात्सीत्तमीश्वरः॥ 15 ॥

so'śayiṣṭābdhisalile āṇḍakośo nirātmakaḥ | sāgraṃ vai varṣasāhasramanvavātsīttamīśvaraḥ

तस्य नाभेरभूत्पद्मं सहस्रार्कोरुदीधिति ।सर्वजीवनिकायौको यत्र स्वयमभूत्स्वराट्॥ 16 ॥

tasya nābherabhūtpadmaṃ sahasrārkorudīdhiti | sarvajīvanikāyauko yatra svayamabhūtsvarāṭ

सोऽनुविष्टो भगवता यः शेते सलिलाशये ।लोकसंस्थां यथापूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया॥ 17 ॥

so'nuviṣṭo bhagavatā yaḥ śete salilāśaye | lokasaṃsthāṃ yathāpūrvaṃ nirmame saṃsthayā svayā

ससर्जच्छायया विद्यां पञ्च पर्वाणमग्रतः ।तामिस्रमन्धतामिस्रं तमो मोहो महातमः॥ 18 ॥

sasarjacchāyayā vidyāṃ pañca parvāṇamagrataḥ | tāmisramandhatāmisraṃ tamo moho mahātamaḥ

विससर्जात्मनः कायं नाभिनन्दंस्तमोमयम् ।जगृहुर्यक्षरक्षांसि रात्रिं क्षुत्तृट्समुद्भवाम्॥ 19 ॥

visasarjātmanaḥ kāyaṃ nābhinandaṃstamomayam | jagṛhuryakṣarakṣāṃsi rātriṃ kṣuttṛṭsamudbhavām

क्षुत्तृड्भ्यामुपसृष्टास्ते तं जग्धुमभिदुद्रुवुः ।मा रक्षतैनं जक्षध्वमित्यूचुः क्षुत्तृडर्दिताः॥ 20 ॥

kṣuttṛḍbhyāmupasṛṣṭāste taṃ jagdhumabhidudruvuḥ | mā rakṣatainaṃ jakṣadhvamityūcuḥ kṣuttṛḍarditāḥ

देवस्तानाह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत ।अहो मे यक्षरक्षांसि प्रजा यूयं बभूविथ॥ 21 ॥

devastānāha saṃvigno mā māṃ jakṣata rakṣata | aho me yakṣarakṣāṃsi prajā yūyaṃ babhūvitha

देवताः प्रभया या या दीव्यन् प्रमुखतोऽसृजत् ।ते अहार्षुर्देवयन्तो विसृष्टां तां प्रभामहः॥ 22 ॥

devatāḥ prabhayā yā yā dīvyan pramukhato'sṛjat | te ahārṣurdevayanto visṛṣṭāṃ tāṃ prabhāmahaḥ

देवोऽदेवाञ्जघनतः सृजति स्मातिलोलुपान् ।त एनं लोलुपतया मैथुनायाभिपेदिरे॥ 23 ॥

devo'devāñjaghanataḥ sṛjati smātilolupān | ta enaṃ lolupatayā maithunāyābhipedire

ततो हसन् स भगवानसुरैर्निरपत्रपैः ।अन्वीयमानस्तरसा क्रुद्धो भीतः परापतत्॥ 24 ॥

tato hasan sa bhagavānasurairnirapatrapaiḥ | anvīyamānastarasā kruddho bhītaḥ parāpatat

स उपव्रज्य वरदं प्रपन्नार्तिहरं हरिम् ।अनुग्रहाय भक्तानामनुरूपात्मदर्शनम्॥ 25 ॥

sa upavrajya varadaṃ prapannārtiharaṃ harim | anugrahāya bhaktānāmanurūpātmadarśanam

पाहि मां परमात्मंस्ते प्रेषणेनासृजं प्रजाः ।ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो॥ 26 ॥

pāhi māṃ paramātmaṃste preṣaṇenāsṛjaṃ prajāḥ | tā imā yabhituṃ pāpā upākrāmanti māṃ prabho

त्वमेकः किल लोकानां क्लिष्टानां क्लेशनाशनः ।त्वमेकः क्लेशदस्तेषामनासन्नपदां तव॥ 27 ॥

tvamekaḥ kila lokānāṃ kliṣṭānāṃ kleśanāśanaḥ | tvamekaḥ kleśadasteṣāmanāsannapadāṃ tava

सोऽवधार्यास्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्मदर्शनः ।विमुञ्चात्मतनुं घोरामित्युक्तो विमुमोच ह॥ 28 ॥

so'vadhāryāsya kārpaṇyaṃ viviktādhyātmadarśanaḥ | vimuñcātmatanuṃ ghorāmityukto vimumoca ha

तां क्वणच्चरणाम्भोजां मदविह्वललोचनाम् ।काञ्चीकलापविलसद्दुकूलच्छन्नरोधसम्॥ 29 ॥

tāṃ kvaṇaccaraṇāmbhojāṃ madavihvalalocanām | kāñcīkalāpavilasaddukūlacchannarodhasam

अन्योन्यश्लेषयोत्तुङ्गनिरन्तरपयोधराम् ।सुनासां सुद्विजां स्निग्द्धहासलीलावलोकनाम्॥ 30 ॥

anyonyaśleṣayottuṅganirantarapayodharām | sunāsāṃ sudvijāṃ snigddhahāsalīlāvalokanām

गूहन्तीं व्रीडयाऽऽत्मानं नीलालकवरूथिनीम् ।उपलभ्यासुरा धर्म सर्वे सम्मुमुहुः स्त्रियम्॥ 31 ॥

gūhantīṃ vrīḍayā''tmānaṃ nīlālakavarūthinīm | upalabhyāsurā dharma sarve sammumuhuḥ striyam

अहो रूपमहो धैर्यमहो अस्या नवं वयः ।मध्ये कामयमानानामकामेव विसर्पति॥ 32 ॥

aho rūpamaho dhairyamaho asyā navaṃ vayaḥ | madhye kāmayamānānāmakāmeva visarpati

वितर्कयन्तो बहुधा तां सन्ध्यां प्रमदाकृतिम् ।अभिसम्भाव्य विश्रम्भात्पर्यपृच्छन् कुमेधसः॥ 33 ॥

vitarkayanto bahudhā tāṃ sandhyāṃ pramadākṛtim | abhisambhāvya viśrambhātparyapṛcchan kumedhasaḥ

कासि कस्यासि रम्भोरु को वार्थस्तेऽत्र भामिनि ।रूपद्रविणपण्येन दुर्भगान्नो विबाधसे॥ 34 ॥

kāsi kasyāsi rambhoru ko vārthaste'tra bhāmini | rūpadraviṇapaṇyena durbhagānno vibādhase

या वा काचित्त्वमबले दिष्ट्या सन्दर्शनं तव ।उत्सुनोषीक्षमाणानां कन्दुकक्रीडया मनः॥ 35 ॥

yā vā kācittvamabale diṣṭyā sandarśanaṃ tava | utsunoṣīkṣamāṇānāṃ kandukakrīḍayā manaḥ

नैकत्र ते जयति शालिनि पादपद्मं घ्नन्त्या मुहुः करतलेन पतत्पतङ्गम् ।मध्यं विषीदति बृहत्स्तनभारभीतं शान्तेव दृष्टिरमला सुशिखासमूहः॥ 36 ॥

naikatra te jayati śālini pādapadmaṃ ghnantyā muhuḥ karatalena patatpataṅgam | madhyaṃ viṣīdati bṛhatstanabhārabhītaṃ śānteva dṛṣṭiramalā suśikhāsamūhaḥ

प्रलोभयन्तीं जगृहुर्मत्वा मूढधियः स्त्रियम्॥ 37 ॥

pralobhayantīṃ jagṛhurmatvā mūḍhadhiyaḥ striyam

प्रहस्य भावगम्भीरं जिघ्रन्त्यात्मानमात्मना ।कान्त्या ससर्ज भगवान् गन्धर्वाप्सरसां गणान्॥ 38 ॥

prahasya bhāvagambhīraṃ jighrantyātmānamātmanā | kāntyā sasarja bhagavān gandharvāpsarasāṃ gaṇān

विससर्ज तनुं तां वै ज्योत्स्नां कान्तिमतीं प्रियाम् ।त एव चाददुः प्रीत्या विश्वावसुपुरोगमाः॥ 39 ॥

visasarja tanuṃ tāṃ vai jyotsnāṃ kāntimatīṃ priyām | ta eva cādaduḥ prītyā viśvāvasupurogamāḥ

सृष्ट्वा भूतपिशाचांश्च भगवानात्मतन्द्रिणा ।दिग्वाससो मुक्तकेशान् वीक्ष्य चामीलयद्दृशौ॥ 40 ॥

sṛṣṭvā bhūtapiśācāṃśca bhagavānātmatandriṇā | digvāsaso muktakeśān vīkṣya cāmīlayaddṛśau

जगृहुस्तद्विसृष्टां तां जृम्भणाख्यां तनुं प्रभोः ।निद्रामिन्द्रियविक्लेदो यया भूतेषु दृश्यते ।येनोच्छिष्टान् धर्षयन्ति तमुन्मादं प्रचक्षते॥ 41 ॥

jagṛhustadvisṛṣṭāṃ tāṃ jṛmbhaṇākhyāṃ tanuṃ prabhoḥ | nidrāmindriyavikledo yayā bhūteṣu dṛśyate | yenocchiṣṭān dharṣayanti tamunmādaṃ pracakṣate

ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानजः ।साध्यान् गणान् पितृगणान् परोक्षेणासृजत्प्रभुः॥ 42 ॥

ūrjasvantaṃ manyamāna ātmānaṃ bhagavānajaḥ | sādhyān gaṇān pitṛgaṇān parokṣeṇāsṛjatprabhuḥ

त आत्मसर्गं तं कायं पितरः प्रतिपेदिरे ।साध्येभ्यश्च पितृभ्यश्च कवयो यद्वितन्वते॥ 43 ॥

ta ātmasargaṃ taṃ kāyaṃ pitaraḥ pratipedire | sādhyebhyaśca pitṛbhyaśca kavayo yadvitanvate

सिद्धान् विद्याधरांश्चैव तिरोधानेन सोऽसृजत् ।तेभ्योऽददात्तमात्मानमन्तर्धानाख्यमद्भुतम्॥ 44 ॥

siddhān vidyādharāṃścaiva tirodhānena so'sṛjat | tebhyo'dadāttamātmānamantardhānākhyamadbhutam

स किन्नरान् किम्पुरुषान् प्रत्यात्म्येनासृजत्प्रभुः ।मानयन्नात्मनाऽऽत्मानमात्माभासं विलोकयन्॥ 45 ॥

sa kinnarān kimpuruṣān pratyātmyenāsṛjatprabhuḥ | mānayannātmanā''tmānamātmābhāsaṃ vilokayan

ते तु तज्जगृहू रूपं त्यक्तं यत्परमेष्ठिना ।मिथुनीभूय गायन्तस्तमेवोषसि कर्मभिः॥ 46 ॥

te tu tajjagṛhū rūpaṃ tyaktaṃ yatparameṣṭhinā | mithunībhūya gāyantastamevoṣasi karmabhiḥ

देहेन वै भोगवता शयानो बहुचिन्तया ।सर्गेऽनुपचिते क्रोधादुत्ससर्ज ह तद्वपुः॥ 47 ॥

dehena vai bhogavatā śayāno bahucintayā | sarge'nupacite krodhādutsasarja ha tadvapuḥ

येऽहीयन्तामुतः केशा अहयस्तेऽङ्ग जज्ञिरे ।सर्पाः प्रसर्पतः क्रूरा नागा भोगोरुकन्धराः॥ 48 ॥

ye'hīyantāmutaḥ keśā ahayaste'ṅga jajñire | sarpāḥ prasarpataḥ krūrā nāgā bhogorukandharāḥ

स आत्मानं मन्यमानः कृतकृत्यमिवात्मभूः ।तदा मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान्॥ 49 ॥

sa ātmānaṃ manyamānaḥ kṛtakṛtyamivātmabhūḥ | tadā manūn sasarjānte manasā lokabhāvanān

तेभ्यः सोऽसृजत्स्वीयं पुरं पुरुषमात्मवान् ।तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशशंसुः प्रजापतिम्॥ 50 ॥

tebhyaḥ so'sṛjatsvīyaṃ puraṃ puruṣamātmavān | tān dṛṣṭvā ye purā sṛṣṭāḥ praśaśaṃsuḥ prajāpatim

अहो एतज्जगत्स्रष्टः सुकृतं बत ते कृतम् ।प्रतिष्ठिताः क्रिया यस्मिन् साकमन्नमदामहे॥ 51 ॥

aho etajjagatsraṣṭaḥ sukṛtaṃ bata te kṛtam | pratiṣṭhitāḥ kriyā yasmin sākamannamadāmahe

तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना ।ऋषीन् ऋषिर्हृषीकेशः ससर्जाभिमताः प्रजाः॥ 52 ॥

tapasā vidyayā yukto yogena susamādhinā | ṛṣīn ṛṣirhṛṣīkeśaḥ sasarjābhimatāḥ prajāḥ

तेभ्यश्चैकैकशः स्वस्य देहस्यांशमदादजः ।यत्तत्समाधियोगर्द्धितपोविद्याविरक्तिमत्॥ 53 ॥

tebhyaścaikaikaśaḥ svasya dehasyāṃśamadādajaḥ | yattatsamādhiyogarddhitapovidyāviraktimat

संहितायां तृतीयस्कन्धे विंशोऽध्यायः॥ 20b ॥

saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe viṃśo'dhyāyaḥ