Skandha 3, Adhyāya 28

योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे ।मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम्॥ 1 ॥

yogasya lakṣaṇaṃ vakṣye sabījasya nṛpātmaje | mano yenaiva vidhinā prasannaṃ yāti satpatham

स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् ।दैवाल्लब्धेन सन्तोष आत्मविच्चरणार्चनम्॥ 2 ॥

svadharmācaraṇaṃ śaktyā vidharmācca nivartanam | daivāllabdhena santoṣa ātmaviccaraṇārcanam

ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा ।मितमेध्यादनं शश्वद्विविक्तक्षेमसेवनम्॥ 3 ॥

grāmyadharmanivṛttiśca mokṣadharmaratistathā | mitamedhyādanaṃ śaśvadviviktakṣemasevanam

अहिंसा सत्यमस्तेयं यावदर्थपरिग्रहः ।ब्रह्मचर्यं तपः शौचं स्वाध्यायः पुरुषार्चनम्॥ 4 ॥

ahiṃsā satyamasteyaṃ yāvadarthaparigrahaḥ | brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ svādhyāyaḥ puruṣārcanam

मौनं सदासनजयः स्थैर्यं प्राणजयः शनैः ।प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हृदि॥ 5 ॥

maunaṃ sadāsanajayaḥ sthairyaṃ prāṇajayaḥ śanaiḥ | pratyāhāraścendriyāṇāṃ viṣayānmanasā hṛdi

स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणम् ।वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथाऽऽत्मनः॥ 6 ॥

svadhiṣṇyānāmekadeśe manasā prāṇadhāraṇam | vaikuṇṭhalīlābhidhyānaṃ samādhānaṃ tathā''tmanaḥ

एतैरन्यैश्च पथिभिर्मनो दुष्टमसत्पथम् ।बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर्जितप्राणो ह्यतन्द्रितः॥ 7 ॥

etairanyaiśca pathibhirmano duṣṭamasatpatham | buddhyā yuñjīta śanakairjitaprāṇo hyatandritaḥ

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् ।तस्मिन् स्वस्ति समासीन ऋजुकायः समभ्यसेत्॥ 8 ॥

śucau deśe pratiṣṭhāpya vijitāsana āsanam | tasmin svasti samāsīna ṛjukāyaḥ samabhyaset

प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः ।प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरमचञ्चलम्॥ 9 ॥

prāṇasya śodhayenmārgaṃ pūrakumbhakarecakaiḥ | pratikūlena vā cittaṃ yathā sthiramacañcalam

मनोऽचिरात्स्याद्विरजं जितश्वासस्य योगिनः ।वाय्वग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम्॥ 10 ॥

mano'cirātsyādvirajaṃ jitaśvāsasya yoginaḥ | vāyvagnibhyāṃ yathā lohaṃ dhmātaṃ tyajati vai malam

प्राणायामैर्दहेद्दोषान् धारणाभिश्च किल्बिषान् ।प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्॥ 11 ॥

prāṇāyāmairdaheddoṣān dhāraṇābhiśca kilbiṣān | pratyāhāreṇa saṃsargān dhyānenānīśvarān guṇān

यदा मनः स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् ।काष्ठां भगवतो ध्यायेत्स्वनासाग्रावलोकनः॥ 12 ॥

yadā manaḥ svaṃ virajaṃ yogena susamāhitam | kāṣṭhāṃ bhagavato dhyāyetsvanāsāgrāvalokanaḥ

प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगर्भारुणेक्षणम् ।नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम्॥ 13 ॥

prasannavadanāmbhojaṃ padmagarbhāruṇekṣaṇam | nīlotpaladalaśyāmaṃ śaṅkhacakragadādharam

लसत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकौशेयवाससम् ।श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम्॥ 14 ॥

lasatpaṅkajakiñjalkapītakauśeyavāsasam | śrīvatsavakṣasaṃ bhrājatkaustubhāmuktakandharam

मत्तद्विरेफकलया परीतं वनमालया ।परार्ध्यहारवलयकिरीटाङ्गदनूपुरम्॥ 15 ॥

mattadvirephakalayā parītaṃ vanamālayā | parārdhyahāravalayakirīṭāṅgadanūpuram

काञ्चीगुणोल्लसच्छ्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् ।दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम्॥ 16 ॥

kāñcīguṇollasacchroṇiṃ hṛdayāmbhojaviṣṭaram | darśanīyatamaṃ śāntaṃ manonayanavardhanam

अपीच्यदर्शनं शश्वत्सर्वलोकनमस्कृतम् ।सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रहकातरम्॥ 17 ॥

apīcyadarśanaṃ śaśvatsarvalokanamaskṛtam | santaṃ vayasi kaiśore bhṛtyānugrahakātaram

कीर्तन्यतीर्थयशसं पुण्यश्लोकयशस्करम् ।ध्यायेद्देवं समग्राङ्गं यावन्न च्यवते मनः॥ 18 ॥

kīrtanyatīrthayaśasaṃ puṇyaślokayaśaskaram | dhyāyeddevaṃ samagrāṅgaṃ yāvanna cyavate manaḥ

स्थितं व्रजन्तमासीनं शयानं वा गुहाशयम् ।प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच्छुद्धभावेन चेतसा॥ 19 ॥

sthitaṃ vrajantamāsīnaṃ śayānaṃ vā guhāśayam | prekṣaṇīyehitaṃ dhyāyecchuddhabhāvena cetasā

तस्मिन् लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् ।विलक्ष्यैकत्र संयुज्यादङ्गे भगवतो मुनिः॥ 20 ॥

tasmin labdhapadaṃ cittaṃ sarvāvayavasaṃsthitam | vilakṣyaikatra saṃyujyādaṅge bhagavato muniḥ

सञ्चिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् ।उत्तुङ्गरक्तविलसन्नखचक्रवाल- ज्योत्स्नाभिराहतमहद्धृदयान्धकारम्॥ 21 ॥

sañcintayedbhagavataścaraṇāravindaṃ vajrāṅkuśadhvajasaroruhalāñchanāḍhyam | uttuṅgaraktavilasannakhacakravāla- jyotsnābhirāhatamahaddhṛdayāndhakāram

यच्छौचनिःसृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्यधिकृतेन शिवः शिवोऽभूत् ।ध्यातुर्मनःशमलशैलनिसृष्टवज्रं ध्यायेच्चिरं भगवतश्चरणारविन्दम्॥ 22 ॥

yacchaucaniḥsṛtasaritpravarodakena tīrthena mūrdhnyadhikṛtena śivaḥ śivo'bhūt | dhyāturmanaḥśamalaśailanisṛṣṭavajraṃ dhyāyecciraṃ bhagavataścaraṇāravindam

जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातुः ।ऊर्वोर्निधाय करपल्लवरोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोरभवस्य कुर्यात्॥ 23 ॥

jānudvayaṃ jalajalocanayā jananyā lakṣmyākhilasya suravanditayā vidhātuḥ | ūrvornidhāya karapallavarociṣā yat saṃlālitaṃ hṛdi vibhorabhavasya kuryāt

ऊरू सुपर्णभुजयोरधिशोभमाना- वोजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ ।व्यालम्बि पीतवरवाससि वर्तमान- काञ्चीकलापपरिरम्भिनितम्बबिम्बम्॥ 24 ॥

ūrū suparṇabhujayoradhiśobhamānā- vojonidhī atasikākusumāvabhāsau | vyālambi pītavaravāsasi vartamāna- kāñcīkalāpaparirambhinitambabimbam

नाभिह्रदं भुवनकोशगुहोदरस्थं यत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम् ।व्यूढं हरिण्मणिवृषस्तनयोरमुष्य ध्यायेद्द्वयं विशदहारमयूखगौरम्॥ 25 ॥

nābhihradaṃ bhuvanakośaguhodarasthaṃ yatrātmayonidhiṣaṇākhilalokapadmam | vyūḍhaṃ hariṇmaṇivṛṣastanayoramuṣya dhyāyeddvayaṃ viśadahāramayūkhagauram

वक्षोऽधिवासमृषभस्य महाविभूतेः पुंसां मनोनयननिर्वृतिमादधानम् ।कण्ठं च कौस्तुभमणेरधिभूषणार्थं कुर्यान्मनस्यखिललोकनमस्कृतस्य॥ 26 ॥

vakṣo'dhivāsamṛṣabhasya mahāvibhūteḥ puṃsāṃ manonayananirvṛtimādadhānam | kaṇṭhaṃ ca kaustubhamaṇeradhibhūṣaṇārthaṃ kuryānmanasyakhilalokanamaskṛtasya

बाहूंश्च मन्दरगिरेः परिवर्तनेन निर्णिक्तबाहुवलयानधिलोकपालान् ।सञ्चिन्तयेद्दशशतारमसह्यतेजः शङ्खं च तत्करसरोरुहराजहंसम्॥ 27 ॥

bāhūṃśca mandaragireḥ parivartanena nirṇiktabāhuvalayānadhilokapālān | sañcintayeddaśaśatāramasahyatejaḥ śaṅkhaṃ ca tatkarasaroruharājahaṃsam

कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन ।मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे॥ 28 ॥

kaumodakīṃ bhagavato dayitāṃ smareta digdhāmarātibhaṭaśoṇitakardamena | mālāṃ madhuvratavarūthagiropaghuṣṭāṃ caityasya tattvamamalaṃ maṇimasya kaṇṭhe

भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्तेः सञ्चिन्तयेद्भगवतो वदनारविन्दम् ।यद्विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेन विद्योतितामलकपोलमुदारनासम्॥ 29 ॥

bhṛtyānukampitadhiyeha gṛhītamūrteḥ sañcintayedbhagavato vadanāravindam | yadvisphuranmakarakuṇḍalavalgitena vidyotitāmalakapolamudāranāsam

यच्छ्रीनिकेतमलिभिः परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् ।मीनद्वयाश्रयमधिक्षिपदब्जनेत्रं ध्यायेन्मनोमयमतन्द्रित उल्लसद्भ्रु॥ 30 ॥

yacchrīniketamalibhiḥ parisevyamānaṃ bhūtyā svayā kuṭilakuntalavṛndajuṣṭam | mīnadvayāśrayamadhikṣipadabjanetraṃ dhyāyenmanomayamatandrita ullasadbhru

तस्यावलोकमधिकं कृपयातिघोर- तापत्रयोपशमनाय निसृष्टमक्ष्णोः ।स्निग्द्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं ध्यायेच्चिरं विपुलभावनया गुहायाम्॥ 31 ॥

tasyāvalokamadhikaṃ kṛpayātighora- tāpatrayopaśamanāya nisṛṣṭamakṣṇoḥ | snigddhasmitānuguṇitaṃ vipulaprasādaṃ dhyāyecciraṃ vipulabhāvanayā guhāyām

हासं हरेरवनताखिललोकतीव्र- शोकाश्रुसागरविशोषणमत्युदारम् ।सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्य भ्रूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य॥ 32 ॥

hāsaṃ hareravanatākhilalokatīvra- śokāśrusāgaraviśoṣaṇamatyudāram | sammohanāya racitaṃ nijamāyayāsya bhrūmaṇḍalaṃ munikṛte makaradhvajasya

ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ- भासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति ।ध्यायेत्स्वदेहकुहरेऽवसितस्य विष्णोः भक्त्याऽऽर्द्रयार्पितमना न पृथग्दिदृक्षेत्॥ 33 ॥

dhyānāyanaṃ prahasitaṃ bahulādharoṣṭha- bhāsāruṇāyitatanudvijakundapaṅkti | dhyāyetsvadehakuhare'vasitasya viṣṇoḥ bhaktyā''rdrayārpitamanā na pṛthagdidṛkṣet

एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलकः प्रमोदात् ।औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरर्द्यमान- स्तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते॥ 34 ॥

evaṃ harau bhagavati pratilabdhabhāvo bhaktyā dravaddhṛdaya utpulakaḥ pramodāt | autkaṇṭhyabāṣpakalayā muhurardyamāna- staccāpi cittabaḍiśaṃ śanakairviyuṅkte

मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणमृच्छति मनः सहसा यथार्चिः ।आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेक- मन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः॥ 35 ॥

muktāśrayaṃ yarhi nirviṣayaṃ viraktaṃ nirvāṇamṛcchati manaḥ sahasā yathārciḥ | ātmānamatra puruṣo'vyavadhānameka- manvīkṣate pratinivṛttaguṇapravāhaḥ

सोऽप्येतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन्महिम्न्यवसितः सुखदुःखबाह्ये ।हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दुःखयोर्यत् स्वात्मन् विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठः॥ 36 ॥

so'pyetayā caramayā manaso nivṛttyā tasminmahimnyavasitaḥ sukhaduḥkhabāhye | hetutvamapyasati kartari duḥkhayoryat svātman vidhatta upalabdhaparātmakāṣṭhaḥ

देहं च तं न चरमः स्थितमुत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत्स्वरूपम् ।दैवादुपेतमथ दैववशादपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः॥ 37 ॥

dehaṃ ca taṃ na caramaḥ sthitamutthitaṃ vā siddho vipaśyati yato'dhyagamatsvarūpam | daivādupetamatha daivavaśādapetaṃ vāso yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ

देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः ।तं स प्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः॥ 38 ॥

deho'pi daivavaśagaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ | taṃ sa prapañcamadhirūḍhasamādhiyogaḥ svāpnaṃ punarna bhajate pratibuddhavastuḥ

यथा पुत्राच्च वित्ताच्च पृथङ्मर्त्यः प्रतीयते ।अप्यात्मत्वेनाभिमताद्देहादेः पुरुषस्तथा॥ 39 ॥

yathā putrācca vittācca pṛthaṅmartyaḥ pratīyate | apyātmatvenābhimatāddehādeḥ puruṣastathā

यथोल्मुकाद्विस्फुलिङ्गाद्धूमाद्वापि स्वसम्भवात् ।अप्यात्मत्वेनाभिमताद्यथाग्निः पृथगुल्मुकात्॥ 40 ॥

yatholmukādvisphuliṅgāddhūmādvāpi svasambhavāt | apyātmatvenābhimatādyathāgniḥ pṛthagulmukāt

भूतेन्द्रियान्तःकरणात्प्रधानाज्जीवसंज्ञितात् ।आत्मा तथा पृथग् द्रष्टा भगवान् ब्रह्मसंज्ञितः॥ 41 ॥

bhūtendriyāntaḥkaraṇātpradhānājjīvasaṃjñitāt | ātmā tathā pṛthag draṣṭā bhagavān brahmasaṃjñitaḥ

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।ईक्षेतानन्यभावेन भूतेष्विव तदात्मताम्॥ 42 ॥

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | īkṣetānanyabhāvena bhūteṣviva tadātmatām

स्वयोनिषु यथा ज्योतिरेकं नाना प्रतीयते ।योनीनां गुणवैषम्यात्तथाऽऽत्मा प्रकृतौ स्थितः॥ 43 ॥

svayoniṣu yathā jyotirekaṃ nānā pratīyate | yonīnāṃ guṇavaiṣamyāttathā''tmā prakṛtau sthitaḥ

तस्मादिमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सदसदात्मिकाम् ।दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते॥ 44 ॥

tasmādimāṃ svāṃ prakṛtiṃ daivīṃ sadasadātmikām | durvibhāvyāṃ parābhāvya svarūpeṇāvatiṣṭhate

तृतीयस्कन्धे कापिलेये साधनानुष्ठानं नामाष्टाविंशोऽध्यायः॥ 28b ॥

tṛtīyaskandhe kāpileye sādhanānuṣṭhānaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ