Skandha 3, Adhyāya 29

लक्षणं महदादीनां प्रकृतेः पुरुषस्य च ।स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम्॥ 1 ॥

lakṣaṇaṃ mahadādīnāṃ prakṛteḥ puruṣasya ca | svarūpaṃ lakṣyate'mīṣāṃ yena tatpāramārthikam

यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते ।भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरशः प्रभो॥ 2 ॥

yathā sāṅkhyeṣu kathitaṃ yanmūlaṃ tatpracakṣate | bhaktiyogasya me mārgaṃ brūhi vistaraśaḥ prabho

विरागो येन पुरुषो भगवन् सर्वतो भवेत् ।आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृतीः॥ 3 ॥

virāgo yena puruṣo bhagavan sarvato bhavet | ācakṣva jīvalokasya vividhā mama saṃsṛtīḥ

कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते ।स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतोः कुशलं जनाः॥ 4 ॥

kālasyeśvararūpasya pareṣāṃ ca parasya te | svarūpaṃ bata kurvanti yaddhetoḥ kuśalaṃ janāḥ

लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुष- श्चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये ।श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धिया त्वमाविरासीः किल योगभास्करः॥ 5 ॥

lokasya mithyābhimateracakṣuṣa- ściraṃ prasuptasya tamasyanāśraye | śrāntasya karmasvanuviddhayā dhiyā tvamāvirāsīḥ kila yogabhāskaraḥ

आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणार्दितः॥ 6 ॥

ābabhāṣe kuruśreṣṭha prītastāṃ karuṇārditaḥ

भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते ।स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते॥ 7 ॥

bhaktiyogo bahuvidho mārgairbhāmini bhāvyate | svabhāvaguṇamārgeṇa puṃsāṃ bhāvo vibhidyate

अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यमेव वा ।संरम्भी भिन्नदृग्भावं मयि कुर्यात्स तामसः॥ 8 ॥

abhisandhāya yo hiṃsāṃ dambhaṃ mātsaryameva vā | saṃrambhī bhinnadṛgbhāvaṃ mayi kuryātsa tāmasaḥ

विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा ।अर्चादावर्चयेद्यो मां पृथग्भावः स राजसः॥ 9 ॥

viṣayānabhisandhāya yaśa aiśvaryameva vā | arcādāvarcayedyo māṃ pṛthagbhāvaḥ sa rājasaḥ

कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन् वा तदर्पणम् ।यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भावः स सात्त्विकः॥ 10 ॥

karmanirhāramuddiśya parasmin vā tadarpaṇam | yajedyaṣṭavyamiti vā pṛthagbhāvaḥ sa sāttvikaḥ

मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये ।मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ॥ 11 ॥

madguṇaśrutimātreṇa mayi sarvaguhāśaye | manogatiravicchinnā yathā gaṅgāmbhaso'mbudhau

लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् ।अहैतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे॥ 12 ॥

lakṣaṇaṃ bhaktiyogasya nirguṇasya hyudāhṛtam | ahaitukyavyavahitā yā bhaktiḥ puruṣottame

सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत ।दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः॥ 13 ॥

sālokyasārṣṭisāmīpyasārūpyaikatvamapyuta | dīyamānaṃ na gṛhṇanti vinā matsevanaṃ janāḥ

स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः ।येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते॥ 14 ॥

sa eva bhaktiyogākhya ātyantika udāhṛtaḥ | yenātivrajya triguṇaṃ madbhāvāyopapadyate

निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा ।क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यशः॥ 15 ॥

niṣevitenānimittena svadharmeṇa mahīyasā | kriyāyogena śastena nātihiṃsreṇa nityaśaḥ

मद्धिष्ण्यदर्शनस्पर्शपूजास्तुत्यभिवन्दनैः ।भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च॥ 16 ॥

maddhiṣṇyadarśanasparśapūjāstutyabhivandanaiḥ | bhūteṣu madbhāvanayā sattvenāsaṅgamena ca

महतां बहुमानेन दीनानामनुकम्पया ।मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च॥ 17 ॥

mahatāṃ bahumānena dīnānāmanukampayā | maitryā caivātmatulyeṣu yamena niyamena ca

आध्यात्मिकानुश्रवणान्नामसङ्कीर्तनाच्च मे ।आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा॥ 18 ॥

ādhyātmikānuśravaṇānnāmasaṅkīrtanācca me | ārjavenāryasaṅgena nirahaṅkriyayā tathā

मद्धर्मणो गुणैरेतैः परिसंशुद्ध आशयः ।पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम्॥ 19 ॥

maddharmaṇo guṇairetaiḥ parisaṃśuddha āśayaḥ | puruṣasyāñjasābhyeti śrutamātraguṇaṃ hi mām

यथा वातरथो घ्राणमावृङ्क्ते गन्ध आशयात् ।एवं योगरतं चेत आत्मानमविकारि यत्॥ 20 ॥

yathā vātaratho ghrāṇamāvṛṅkte gandha āśayāt | evaṃ yogarataṃ ceta ātmānamavikāri yat

अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थितः सदा ।तमवज्ञाय मां मर्त्यः कुरुतेऽर्चाविडम्बनम्॥ 21 ॥

ahaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmāvasthitaḥ sadā | tamavajñāya māṃ martyaḥ kurute'rcāviḍambanam

यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् ।हित्वार्चां भजते मौढ्याद्भस्मन्येव जुहोति सः॥ 22 ॥

yo māṃ sarveṣu bhūteṣu santamātmānamīśvaram | hitvārcāṃ bhajate mauḍhyādbhasmanyeva juhoti saḥ

द्विषतः परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिनः ।भूतेषु बद्धवैरस्य न मनःशान्तिमृच्छति॥ 23 ॥

dviṣataḥ parakāye māṃ mānino bhinnadarśinaḥ | bhūteṣu baddhavairasya na manaḥśāntimṛcchati

अहमुच्चावचैर्द्रव्यैः क्रिययोत्पन्नयानघे ।नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिनः॥ 24 ॥

ahamuccāvacairdravyaiḥ kriyayotpannayānaghe | naiva tuṣye'rcito'rcāyāṃ bhūtagrāmāvamāninaḥ

अर्चादावर्चयेत्तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत् ।यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम्॥ 25 ॥

arcādāvarcayettāvadīśvaraṃ māṃ svakarmakṛt | yāvanna veda svahṛdi sarvabhūteṣvavasthitam

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यन्तरोदरम् ।तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्॥ 26 ॥

ātmanaśca parasyāpi yaḥ karotyantarodaram | tasya bhinnadṛśo mṛtyurvidadhe bhayamulbaṇam

अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् ।अर्हयेद्दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा॥ 27 ॥

atha māṃ sarvabhūteṣu bhūtātmānaṃ kṛtālayam | arhayeddānamānābhyāṃ maitryābhinnena cakṣuṣā

जीवाः श्रेष्ठा ह्यजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे ।ततः सचित्ताः प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तयः॥ 28 ॥

jīvāḥ śreṣṭhā hyajīvānāṃ tataḥ prāṇabhṛtaḥ śubhe | tataḥ sacittāḥ pravarāstataścendriyavṛttayaḥ

तत्रापि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः ।तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठास्ततः शब्दविदो वराः॥ 29 ॥

tatrāpi sparśavedibhyaḥ pravarā rasavedinaḥ | tebhyo gandhavidaḥ śreṣṭhāstataḥ śabdavido varāḥ

रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतो दतः ।तेषां बहुपदाः श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात्॥ 30 ॥

rūpabhedavidastatra tataścobhayato dataḥ | teṣāṃ bahupadāḥ śreṣṭhāścatuṣpādastato dvipāt

ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तमः ।ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः॥ 31 ॥

tato varṇāśca catvārasteṣāṃ brāhmaṇa uttamaḥ | brāhmaṇeṣvapi vedajño hyarthajño'bhyadhikastataḥ

अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान् स्वकर्मकृत् ।मुक्तसङ्गस्ततो भूयानदोग्धा धर्ममात्मनः॥ 32 ॥

arthajñātsaṃśayacchettā tataḥ śreyān svakarmakṛt | muktasaṅgastato bhūyānadogdhā dharmamātmanaḥ

तस्मान्मय्यर्पिताशेषक्रियार्थात्मा निरन्तरः ।मय्यर्पितात्मनः पुंसो मयि सन्न्यस्तकर्मणः ।न पश्यामि परं भूतमकर्तुः समदर्शनात्॥ 33 ॥

tasmānmayyarpitāśeṣakriyārthātmā nirantaraḥ | mayyarpitātmanaḥ puṃso mayi sannyastakarmaṇaḥ | na paśyāmi paraṃ bhūtamakartuḥ samadarśanāt

मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्बहुमानयन् ।ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति॥ 34 ॥

manasaitāni bhūtāni praṇamedbahumānayan | īśvaro jīvakalayā praviṣṭo bhagavāniti

भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरितः ।ययोरेकतरेणैव पुरुषः पुरुषं व्रजेत्॥ 35 ॥

bhaktiyogaśca yogaśca mayā mānavyudīritaḥ | yayorekatareṇaiva puruṣaḥ puruṣaṃ vrajet

एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः ।परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम्॥ 36 ॥

etadbhagavato rūpaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ daivaṃ karmaviceṣṭitam

रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते ।भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम्॥ 37 ॥

rūpabhedāspadaṃ divyaṃ kāla ityabhidhīyate | bhūtānāṃ mahadādīnāṃ yato bhinnadṛśāṃ bhayam

योऽन्तःप्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रयः ।स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ कालः कलयतां प्रभुः॥ 38 ॥

yo'ntaḥpraviśya bhūtāni bhūtairattyakhilāśrayaḥ | sa viṣṇvākhyo'dhiyajño'sau kālaḥ kalayatāṃ prabhuḥ

न चास्य कश्चिद्दयितो न द्वेष्यो न च बान्धवः ।आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत्॥ 39 ॥

na cāsya kaściddayito na dveṣyo na ca bāndhavaḥ | āviśatyapramatto'sau pramattaṃ janamantakṛt

यद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्भयात् ।यद्भयाद्वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात्॥ 40 ॥

yadbhayādvāti vāto'yaṃ sūryastapati yadbhayāt | yadbhayādvarṣate devo bhagaṇo bhāti yadbhayāt

यद्वनस्पतयो भीता लताश्चौषधिभिः सह ।स्वे स्वे कालेऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च॥ 41 ॥

yadvanaspatayo bhītā latāścauṣadhibhiḥ saha | sve sve kāle'bhigṛhṇanti puṣpāṇi ca phalāni ca

स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्युदधिर्यतः ।अग्निरिन्धे सगिरिभिर्भूर्न मज्जति यद्भयात्॥ 42 ॥

sravanti sarito bhītā notsarpatyudadhiryataḥ | agnirindhe sagiribhirbhūrna majjati yadbhayāt

नभो ददाति श्वसतां पदं यन्नियमाददः ।लोकं स्वदेहं तनुते महान्सप्तभिरावृतम्॥ 43 ॥

nabho dadāti śvasatāṃ padaṃ yanniyamādadaḥ | lokaṃ svadehaṃ tanute mahānsaptabhirāvṛtam

गुणाभिमानिनो देवाः सर्गादिष्वस्य यद्भयात् ।वर्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एतच्चराचरम्॥ 44 ॥

guṇābhimānino devāḥ sargādiṣvasya yadbhayāt | vartante'nuyugaṃ yeṣāṃ vaśa etaccarācaram

सोऽनन्तोऽन्तकरः कालोऽनादिरादिकृदव्ययः ।जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम्॥ 45 ॥

so'nanto'ntakaraḥ kālo'nādirādikṛdavyayaḥ | janaṃ janena janayan mārayan mṛtyunāntakam

तृतीयस्कन्धे कापिलेयोपाख्याने एकोनत्रिंशोऽध्यायः॥ 29b ॥

tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne ekonatriṃśo'dhyāyaḥ