Skandha 3, Adhyāya 31

कर्मणा दैवनेत्रेण जन्तुर्देहोपपत्तये ।स्त्रियाः प्रविष्ट उदरं पुंसो रेतः कणाश्रयः॥ 1 ॥

karmaṇā daivanetreṇa janturdehopapattaye | striyāḥ praviṣṭa udaraṃ puṃso retaḥ kaṇāśrayaḥ

कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् ।दशाहेन तु कर्कन्धूः पेश्यण्डं वा ततः परम्॥ 2 ॥

kalalaṃ tvekarātreṇa pañcarātreṇa budbudam | daśāhena tu karkandhūḥ peśyaṇḍaṃ vā tataḥ param

मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्गविग्रहः ।नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद्भवस्त्रिभिः॥ 3 ॥

māsena tu śiro dvābhyāṃ bāhvaṅghryādyaṅgavigrahaḥ | nakhalomāsthicarmāṇi liṅgacchidrodbhavastribhiḥ

चतुर्भिर्धातवः सप्त पञ्चभिः क्षुत्तृडुद्भवः ।षड्भिर्जरायुणा वीतः कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे॥ 4 ॥

caturbhirdhātavaḥ sapta pañcabhiḥ kṣuttṛḍudbhavaḥ | ṣaḍbhirjarāyuṇā vītaḥ kukṣau bhrāmyati dakṣiṇe

मातुर्जग्धान्नपानाद्यैरेधद्धातुरसम्मते ।शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे॥ 5 ॥

māturjagdhānnapānādyairedhaddhāturasammate | śete viṇmūtrayorgarte sa janturjantusambhave

कृमिभिः क्षतसर्वाङ्गः सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् ।मूर्च्छामाप्नोत्युरुक्लेशस्तत्रत्यैः क्षुधितैर्मुहुः॥ 6 ॥

kṛmibhiḥ kṣatasarvāṅgaḥ saukumāryātpratikṣaṇam | mūrcchāmāpnotyurukleśastatratyaiḥ kṣudhitairmuhuḥ

कटुतीक्ष्णोष्णलवणरूक्षाम्लादिभिरुल्बणैः ।मातृभुक्तैरुपस्पृष्टः सर्वाङ्गोत्थितवेदनः॥ 7 ॥

kaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇarūkṣāmlādibhirulbaṇaiḥ | mātṛbhuktairupaspṛṣṭaḥ sarvāṅgotthitavedanaḥ

उल्बेन संवृतस्तस्मिन्नन्त्रैश्च बहिरावृतः ।आस्ते कृत्वा शिरः कुक्षौ भुग्नपृष्ठशिरोधरः॥ 8 ॥

ulbena saṃvṛtastasminnantraiśca bahirāvṛtaḥ | āste kṛtvā śiraḥ kukṣau bhugnapṛṣṭhaśirodharaḥ

अकल्पः स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे ।तत्र लब्धस्मृतिर्दैवात्कर्मजन्मशतोद्भवम् ।स्मरन् दीर्घमनुच्छ्वासं शर्म किं नाम विन्दते॥ 9 ॥

akalpaḥ svāṅgaceṣṭāyāṃ śakunta iva pañjare | tatra labdhasmṛtirdaivātkarmajanmaśatodbhavam | smaran dīrghamanucchvāsaṃ śarma kiṃ nāma vindate

आरभ्य सप्तमान्मासाल्लब्धबोधोऽपि वेपितः ।नैकत्रास्ते सूतिवातैर्विष्ठाभूरिव सोदरः॥ 10 ॥

ārabhya saptamānmāsāllabdhabodho'pi vepitaḥ | naikatrāste sūtivātairviṣṭhābhūriva sodaraḥ

नाथमान ऋषिर्भीतः सप्तवध्रिः कृताञ्जलिः ।स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पितः॥ 11 ॥

nāthamāna ṛṣirbhītaḥ saptavadhriḥ kṛtāñjaliḥ | stuvīta taṃ viklavayā vācā yenodare'rpitaḥ

तस्योपसन्नमवितुं जगदिच्छयाऽऽत्त- नानातनोर्भुवि चलच्चरणारविन्दम् ।सोऽहं व्रजामि शरणं ह्यकुतोभयं मे येनेदृशी गतिरदर्श्यसतोऽनुरूपा॥ 12 ॥

tasyopasannamavituṃ jagadicchayā''tta- nānātanorbhuvi calaccaraṇāravindam | so'haṃ vrajāmi śaraṇaṃ hyakutobhayaṃ me yenedṛśī gatiradarśyasato'nurūpā

यस्त्वत्र बद्ध इव कर्मभिरावृतात्मा भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्ब्य मायाम् ।आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डबोध- मातप्यमानहृदयेऽवसितं नमामि॥ 13 ॥

yastvatra baddha iva karmabhirāvṛtātmā bhūtendriyāśayamayīmavalambya māyām | āste viśuddhamavikāramakhaṇḍabodha- mātapyamānahṛdaye'vasitaṃ namāmi

यः पञ्चभूतरचिते रहितः शरीरे छन्नो यथेन्द्रियगुणार्थचिदात्मकोऽहम् ।तेनाविकुण्ठमहिमानमृषिं तमेनं वन्दे परं प्रकृतिपूरुषयोः पुमांसम्॥ 14 ॥

yaḥ pañcabhūtaracite rahitaḥ śarīre channo yathendriyaguṇārthacidātmako'ham | tenāvikuṇṭhamahimānamṛṣiṃ tamenaṃ vande paraṃ prakṛtipūruṣayoḥ pumāṃsam

यन्माययोरुगुणकर्मनिबन्धनेऽस्मिन् सांसारिके पथि चरंस्तदभिश्रमेण ।नष्टस्मृतिः पुनरयं प्रवृणीत लोकं युक्त्या कया महदनुग्रहमन्तरेण॥ 15 ॥

yanmāyayoruguṇakarmanibandhane'smin sāṃsārike pathi caraṃstadabhiśrameṇa | naṣṭasmṛtiḥ punarayaṃ pravṛṇīta lokaṃ yuktyā kayā mahadanugrahamantareṇa

ज्ञानं यदेतददधात्कतमः स देवः त्रैकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांशः ।तं जीवकर्मपदवीमनुवर्तमाना- स्तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम॥ 16 ॥

jñānaṃ yadetadadadhātkatamaḥ sa devaḥ traikālikaṃ sthiracareṣvanuvartitāṃśaḥ | taṃ jīvakarmapadavīmanuvartamānā- stāpatrayopaśamanāya vayaṃ bhajema

देह्यन्यदेहविवरे जठराग्निनासृग्- विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेहः ।इच्छन्नितो विवसितुं गणयन् स्वमासान् निर्वास्यते कृपणधीर्भगवन् कदा नु॥ 17 ॥

dehyanyadehavivare jaṭharāgnināsṛg- viṇmūtrakūpapatito bhṛśataptadehaḥ | icchannito vivasituṃ gaṇayan svamāsān nirvāsyate kṛpaṇadhīrbhagavan kadā nu

येनेदृशीं गतिमसौ दशमास्य ईश सङ्ग्राहितः पुरुदयेन भवादृशेन ।स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीननाथः को नाम तत्प्रति विनाञ्जलिमस्य कुर्यात्॥ 18 ॥

yenedṛśīṃ gatimasau daśamāsya īśa saṅgrāhitaḥ purudayena bhavādṛśena | svenaiva tuṣyatu kṛtena sa dīnanāthaḥ ko nāma tatprati vināñjalimasya kuryāt

पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रिः शारीरके दमशरीर्यपरः स्वदेहे ।यत्सृष्टयाऽऽसं तमहं पुरुषं पुराणं पश्ये बहिर्हृदि च चैत्यमिव प्रतीतम्॥ 19 ॥

paśyatyayaṃ dhiṣaṇayā nanu saptavadhriḥ śārīrake damaśarīryaparaḥ svadehe | yatsṛṣṭayā''saṃ tamahaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ paśye bahirhṛdi ca caityamiva pratītam

सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदुःखवासं गर्भान्न निर्जिगमिषे बहिरन्धकूपे ।यत्रोपयातमुपसर्पति देवमाया मिथ्यामतिर्यदनु संसृतिचक्रमेतत्॥ 20 ॥

so'haṃ vasannapi vibho bahuduḥkhavāsaṃ garbhānna nirjigamiṣe bahirandhakūpe | yatropayātamupasarpati devamāyā mithyāmatiryadanu saṃsṛticakrametat

तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्य आत्मानमाशु तमसः सुहृदात्मनैव ।भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्ध्रं मा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपादः॥ 21 ॥

tasmādahaṃ vigataviklava uddhariṣya ātmānamāśu tamasaḥ suhṛdātmanaiva | bhūyo yathā vyasanametadanekarandhraṃ mā me bhaviṣyadupasāditaviṣṇupādaḥ

एवं कृतमतिर्गर्भे दशमास्यः स्तुवन् ऋषिः ।सद्यः क्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्यै सूतिमारुतः॥ 22 ॥

evaṃ kṛtamatirgarbhe daśamāsyaḥ stuvan ṛṣiḥ | sadyaḥ kṣipatyavācīnaṃ prasūtyai sūtimārutaḥ

तेनावसृष्टः सहसा कृत्वावाक्शिर आतुरः ।विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हतस्मृतिः॥ 23 ॥

tenāvasṛṣṭaḥ sahasā kṛtvāvākśira āturaḥ | viniṣkrāmati kṛcchreṇa nirucchvāso hatasmṛtiḥ

पतितो भुव्यसृङ्मूत्रे विष्ठाभूरिव चेष्टते ।रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गतः॥ 24 ॥

patito bhuvyasṛṅmūtre viṣṭhābhūriva ceṣṭate | rorūyati gate jñāne viparītāṃ gatiṃ gataḥ

परच्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन सः ।अनभिप्रेतमापन्नः प्रत्याख्यातुमनीश्वरः॥ 25 ॥

paracchandaṃ na viduṣā puṣyamāṇo janena saḥ | anabhipretamāpannaḥ pratyākhyātumanīśvaraḥ

शायितोऽशुचिपर्यङ्के जन्तुः स्वेदजदूषिते ।नेशः कण्डूयनेऽङ्गानामासनोत्थानचेष्टने॥ 26 ॥

śāyito'śuciparyaṅke jantuḥ svedajadūṣite | neśaḥ kaṇḍūyane'ṅgānāmāsanotthānaceṣṭane

तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादयः ।रुदन्तं विगतज्ञानं कृमयः कृमिकं यथा॥ 27 ॥

tudantyāmatvacaṃ daṃśā maśakā matkuṇādayaḥ | rudantaṃ vigatajñānaṃ kṛmayaḥ kṛmikaṃ yathā

इत्येवं शैशवं भुक्त्वा दुःखं पौगण्डमेव च ।अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानादिद्धमन्युः शुचार्पितः॥ 28 ॥

ityevaṃ śaiśavaṃ bhuktvā duḥkhaṃ paugaṇḍameva ca | alabdhābhīpsito'jñānādiddhamanyuḥ śucārpitaḥ

सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना ।करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मनः॥ 29 ॥

saha dehena mānena vardhamānena manyunā | karoti vigrahaṃ kāmī kāmiṣvantāya cātmanaḥ

भूतैः पञ्चभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् ।अहं ममेत्यसद्ग्राहः करोति कुमतिर्मतिम्॥ 30 ॥

bhūtaiḥ pañcabhirārabdhe dehe dehyabudho'sakṛt | ahaṃ mametyasadgrāhaḥ karoti kumatirmatim

तदर्थं कुरुते कर्म यद्बद्धो याति संसृतिम् ।योऽनुयाति ददत्क्लेशमविद्याकर्मबन्धनः॥ 31 ॥

tadarthaṃ kurute karma yadbaddho yāti saṃsṛtim | yo'nuyāti dadatkleśamavidyākarmabandhanaḥ

यद्यसद्भिः पथि पुनः शिश्नोदरकृतोद्यमैः ।आस्थितो रमते जन्तुस्तमो विशति पूर्ववत्॥ 32 ॥

yadyasadbhiḥ pathi punaḥ śiśnodarakṛtodyamaiḥ | āsthito ramate jantustamo viśati pūrvavat

सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिः श्रीर्ह्रीर्यशः क्षमा ।शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति सङ्क्षयम्॥ 33 ॥

satyaṃ śaucaṃ dayā maunaṃ buddhiḥ śrīrhrīryaśaḥ kṣamā | śamo damo bhagaśceti yatsaṅgādyāti saṅkṣayam

तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु ।सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित्क्रीडामृगेषु च॥ 34 ॥

teṣvaśānteṣu mūḍheṣu khaṇḍitātmasvasādhuṣu | saṅgaṃ na kuryācchocyeṣu yoṣitkrīḍāmṛgeṣu ca

न तथास्य भवेन्मोहो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः ।योषित्सङ्गाद्यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः॥ 35 ॥

na tathāsya bhavenmoho bandhaścānyaprasaṅgataḥ | yoṣitsaṅgādyathā puṃso yathā tatsaṅgisaṅgataḥ

प्रजापतिः स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद्रूपधर्षितः ।रोहिद्भूतां सोऽन्वधावदृक्षरूपी हतत्रपः॥ 36 ॥

prajāpatiḥ svāṃ duhitaraṃ dṛṣṭvā tadrūpadharṣitaḥ | rohidbhūtāṃ so'nvadhāvadṛkṣarūpī hatatrapaḥ

तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु को न्वखण्डितधीः पुमान् ।ऋषिं नारायणमृते योषिन्मय्येह मायया॥ 37 ॥

tatsṛṣṭasṛṣṭasṛṣṭeṣu ko nvakhaṇḍitadhīḥ pumān | ṛṣiṃ nārāyaṇamṛte yoṣinmayyeha māyayā

बलं मे पश्य मायायाः स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् ।या करोति पदाक्रान्तान् भ्रूविजृम्भेण केवलम्॥ 38 ॥

balaṃ me paśya māyāyāḥ strīmayyā jayino diśām | yā karoti padākrāntān bhrūvijṛmbheṇa kevalam

सङ्गं न कुर्यात्प्रमदासु जातु योगस्य पारं परमारुरुक्षुः ।मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो वदन्ति या निरयद्वारमस्य॥ 39 ॥

saṅgaṃ na kuryātpramadāsu jātu yogasya pāraṃ paramārurukṣuḥ | matsevayā pratilabdhātmalābho vadanti yā nirayadvāramasya

योपयाति शनैर्माया योषिद्देवविनिर्मिता ।तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणैः कूपमिवावृतम्॥ 40 ॥

yopayāti śanairmāyā yoṣiddevavinirmitā | tāmīkṣetātmano mṛtyuṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam

यां मन्यते पतिं मोहान्मन्मायामृषभायतीम् ।स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गतः प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम्॥ 41 ॥

yāṃ manyate patiṃ mohānmanmāyāmṛṣabhāyatīm | strītvaṃ strīsaṅgataḥ prāpto vittāpatyagṛhapradam

तामात्मनो विजानीयात्पत्यपत्यगृहात्मकम् ।दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर्गायनं यथा॥ 42 ॥

tāmātmano vijānīyātpatyapatyagṛhātmakam | daivopasāditaṃ mṛtyuṃ mṛgayorgāyanaṃ yathā

देहेन जीवभूतेन लोकाल्लोकमनुव्रजन् ।भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान्॥ 43 ॥

dehena jīvabhūtena lokāllokamanuvrajan | bhuñjāna eva karmāṇi karotyavirataṃ pumān

जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमयः ।तन्निरोधोऽस्य मरणमाविर्भावस्तु सम्भवः॥ 44 ॥

jīvo hyasyānugo deho bhūtendriyamanomayaḥ | tannirodho'sya maraṇamāvirbhāvastu sambhavaḥ

द्रव्योपलब्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा ।तत्पञ्चत्वमहम्मानादुत्पत्तिर्द्रव्यदर्शनम्॥ 45 ॥

dravyopalabdhisthānasya dravyekṣāyogyatā yadā | tatpañcatvamahammānādutpattirdravyadarśanam

यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा ।तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वायोग्यतानयोः॥ 46 ॥

yathākṣṇordravyāvayavadarśanāyogyatā yadā | tadaiva cakṣuṣo draṣṭurdraṣṭṛtvāyogyatānayoḥ

तस्मान्न कार्यः सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रमः ।बुद्ध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गश्चरेदिह॥ 47 ॥

tasmānna kāryaḥ santrāso na kārpaṇyaṃ na sambhramaḥ | buddhvā jīvagatiṃ dhīro muktasaṅgaścarediha

सम्यग्दर्शनया बुद्ध्या योगवैराग्ययुक्तया ।मायाविरचिते लोके चरेन्न्यस्य कलेवरम्॥ 48 ॥

samyagdarśanayā buddhyā yogavairāgyayuktayā | māyāviracite loke carennyasya kalevaram

तृतीयस्कन्धे कापिलेयोपाख्याने जीवगतिर्नाम एकत्रिंशोऽध्यायः॥ 31b ॥

tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne jīvagatirnāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ