Skandha 3, Adhyāya 32

अथ यो गृहमेधीयान् धर्मानेवावसन् गृहे ।काममर्थं च धर्मान् स्वान् दोग्धि भूयः पिपर्ति तान्॥ 1 ॥

atha yo gṛhamedhīyān dharmānevāvasan gṛhe | kāmamarthaṃ ca dharmān svān dogdhi bhūyaḥ piparti tān

स चापि भगवद्धर्मात्काममूढः पराङ्मुखः ।यजते क्रतुभिर्देवान् पितॄंश्च श्रद्धयान्वितः॥ 2 ॥

sa cāpi bhagavaddharmātkāmamūḍhaḥ parāṅmukhaḥ | yajate kratubhirdevān pitṝṃśca śraddhayānvitaḥ

तच्छ्रद्धयाक्रान्तमतिः पितृदेवव्रतः पुमान् ।गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपाः पुनरेष्यति॥ 3 ॥

tacchraddhayākrāntamatiḥ pitṛdevavrataḥ pumān | gatvā cāndramasaṃ lokaṃ somapāḥ punareṣyati

यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरिः ।तदा लोका लयं यान्ति त एते गृहमेधिनाम्॥ 4 ॥

yadā cāhīndraśayyāyāṃ śete'nantāsano hariḥ | tadā lokā layaṃ yānti ta ete gṛhamedhinām

ये स्वधर्मान् न दुह्यन्ति धीराः कामार्थहेतवे ।निःसङ्गा न्यस्तकर्माणः प्रशान्ताः शुद्धचेतसः॥ 5 ॥

ye svadharmān na duhyanti dhīrāḥ kāmārthahetave | niḥsaṅgā nyastakarmāṇaḥ praśāntāḥ śuddhacetasaḥ

निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृताः ।स्वधर्माख्येन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा॥ 6 ॥

nivṛttidharmaniratā nirmamā nirahaṅkṛtāḥ | svadharmākhyena sattvena pariśuddhena cetasā

सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् ।परावरेशं प्रकृतिमस्योत्पत्त्यन्तभावनम्॥ 7 ॥

sūryadvāreṇa te yānti puruṣaṃ viśvatomukham | parāvareśaṃ prakṛtimasyotpattyantabhāvanam

द्विपरार्धावसाने यः प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते ।तावदध्यासते लोकं परस्य परचिन्तकाः॥ 8 ॥

dviparārdhāvasāne yaḥ pralayo brahmaṇastu te | tāvadadhyāsate lokaṃ parasya paracintakāḥ

क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन्मन इन्द्रियार्थ- भूतादिभिः परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षुः ।अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं पराख्यमनुभूय परः स्वयम्भूः॥ 9 ॥

kṣmāmbho'nalānilaviyanmana indriyārtha- bhūtādibhiḥ parivṛtaṃ pratisañjihīrṣuḥ | avyākṛtaṃ viśati yarhi guṇatrayātmā kālaṃ parākhyamanubhūya paraḥ svayambhūḥ

एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः ।तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः॥ 10 ॥

evaṃ paretya bhagavantamanupraviṣṭā ye yogino jitamarunmanaso virāgāḥ | tenaiva sākamamṛtaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ brahma pradhānamupayāntyagatābhimānāḥ

अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् ।श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि॥ 11 ॥

atha taṃ sarvabhūtānāṃ hṛtpadmeṣu kṛtālayam | śrutānubhāvaṃ śaraṇaṃ vraja bhāvena bhāmini

आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः ।योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः॥ 12 ॥

ādyaḥ sthiracarāṇāṃ yo vedagarbhaḥ saharṣibhiḥ | yogeśvaraiḥ kumārādyaiḥ siddhairyogapravartakaiḥ

भेददृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा ।कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्॥ 13 ॥

bhedadṛṣṭyābhimānena niḥsaṅgenāpi karmaṇā | kartṛtvātsaguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham

स संसृत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिना ।जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते॥ 14 ॥

sa saṃsṛtya punaḥ kāle kāleneśvaramūrtinā | jāte guṇavyatikare yathāpūrvaṃ prajāyate

ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् ।निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति॥ 15 ॥

aiśvaryaṃ pārameṣṭhyaṃ ca te'pi dharmavinirmitam | niṣevya punarāyānti guṇavyatikare sati

ये त्विहासक्तमनसः कर्मसु श्रद्धयान्विताः ।कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नशः॥ 16 ॥

ye tvihāsaktamanasaḥ karmasu śraddhayānvitāḥ | kurvantyapratiṣiddhāni nityānyapi ca kṛtsnaśaḥ

रजसा कुण्ठमनसः कामात्मानोऽजितेन्द्रियाः ।पितॄन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशयाः॥ 17 ॥

rajasā kuṇṭhamanasaḥ kāmātmāno'jitendriyāḥ | pitṝn yajantyanudinaṃ gṛheṣvabhiratāśayāḥ

त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधसः ।कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विषः॥ 18 ॥

traivargikāste puruṣā vimukhā harimedhasaḥ | kathāyāṃ kathanīyoruvikramasya madhudviṣaḥ

नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम् ।हित्वा शृण्वन्त्यसद्गाथाः पुरीषमिव विड्भुजः॥ 19 ॥

nūnaṃ daivena vihatā ye cācyutakathāsudhām | hitvā śṛṇvantyasadgāthāḥ purīṣamiva viḍbhujaḥ

दक्षिणेन पथार्यम्णः पितृलोकं व्रजन्ति ते ।प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृतः॥ 20 ॥

dakṣiṇena pathāryamṇaḥ pitṛlokaṃ vrajanti te | prajāmanu prajāyante śmaśānāntakriyākṛtaḥ

ततस्ते क्षीणसुकृताः पुनर्लोकमिमं सति ।पतन्ति विवशा देवैः सद्यो विभ्रंशितोदयाः॥ 21 ॥

tataste kṣīṇasukṛtāḥ punarlokamimaṃ sati | patanti vivaśā devaiḥ sadyo vibhraṃśitodayāḥ

तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् ।तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाबुजम्॥ 22 ॥

tasmāttvaṃ sarvabhāvena bhajasva parameṣṭhinam | tadguṇāśrayayā bhaktyā bhajanīyapadābujam

वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः ।जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम्॥ 23 ॥

vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ prayojitaḥ | janayatyāśu vairāgyaṃ jñānaṃ yadbrahmadarśanam

यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभिः ।न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियमप्रियमित्युत॥ 24 ॥

yadāsya cittamartheṣu sameṣvindriyavṛttibhiḥ | na vigṛhṇāti vaiṣamyaṃ priyamapriyamityuta

स तदैवात्मनाऽऽत्मानं निःसङ्गं समदर्शनम् ।हेयोपादेयरहितमारूढं पदमीक्षते॥ 25 ॥

sa tadaivātmanā''tmānaṃ niḥsaṅgaṃ samadarśanam | heyopādeyarahitamārūḍhaṃ padamīkṣate

ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वरः पुमान् ।दृश्यादिभिः पृथग्भावैर्भगवानेक ईयते॥ 26 ॥

jñānamātraṃ paraṃ brahma paramātmeśvaraḥ pumān | dṛśyādibhiḥ pṛthagbhāvairbhagavāneka īyate

एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिनः ।युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यदसङ्गस्तु कृत्स्नशः॥ 27 ॥

etāvāneva yogena samagreṇeha yoginaḥ | yujyate'bhimato hyartho yadasaṅgastu kṛtsnaśaḥ

ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् ।अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा॥ 28 ॥

jñānamekaṃ parācīnairindriyairbrahma nirguṇam | avabhātyartharūpeṇa bhrāntyā śabdādidharmiṇā

यथा महानहं रूपस्त्रिवृत्पञ्चविधः स्वराट् ।एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यतः॥ 29 ॥

yathā mahānahaṃ rūpastrivṛtpañcavidhaḥ svarāṭ | ekādaśavidhastasya vapuraṇḍaṃ jagadyataḥ

एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यशः ।समाहितात्मा निःसङ्गो विरक्त्या परिपश्यति॥ 30 ॥

etadvai śraddhayā bhaktyā yogābhyāsena nityaśaḥ | samāhitātmā niḥsaṅgo viraktyā paripaśyati

इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्ब्रह्मदर्शनम् ।येनावबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृतेः पुरुषस्य च॥ 31 ॥

ityetatkathitaṃ gurvi jñānaṃ tadbrahmadarśanam | yenāvabuddhyate tattvaṃ prakṛteḥ puruṣasya ca

ज्ञानयोगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षणः ।द्वयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षणः॥ 32 ॥

jñānayogaśca manniṣṭho nairguṇyo bhaktilakṣaṇaḥ | dvayorapyeka evārtho bhagavacchabdalakṣaṇaḥ

यथेन्द्रियैः पृथग्द्वारैरर्थो बहुगुणाश्रयः ।एको नानेयते तद्वद्भगवान् शास्त्रवर्त्मभिः॥ 33 ॥

yathendriyaiḥ pṛthagdvārairartho bahuguṇāśrayaḥ | eko nāneyate tadvadbhagavān śāstravartmabhiḥ

क्रियया क्रतुभिर्दानैस्तपःस्वाध्यायमर्शनैः ।आत्मेन्द्रियजयेनापि सन्न्यासेन च कर्मणाम्॥ 34 ॥

kriyayā kratubhirdānaistapaḥsvādhyāyamarśanaiḥ | ātmendriyajayenāpi sannyāsena ca karmaṇām

योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि ।धर्मेणोभयचिह्नेन यः प्रवृत्तिनिवृत्तिमान्॥ 35 ॥

yogena vividhāṅgena bhaktiyogena caiva hi | dharmeṇobhayacihnena yaḥ pravṛttinivṛttimān

आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च ।ईयते भगवानेभिः सगुणो निर्गुणः स्वदृक्॥ 36 ॥

ātmatattvāvabodhena vairāgyeṇa dṛḍhena ca | īyate bhagavānebhiḥ saguṇo nirguṇaḥ svadṛk

प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् ।कालस्य चाव्यक्तगतेर्योऽन्तर्धावति जन्तुषु॥ 37 ॥

prāvocaṃ bhaktiyogasya svarūpaṃ te caturvidham | kālasya cāvyaktagateryo'ntardhāvati jantuṣu

जीवस्य संसृतीर्बह्वीरविद्याकर्मनिर्मिताः ।यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मनः॥ 38 ॥

jīvasya saṃsṛtīrbahvīravidyākarmanirmitāḥ | yāsvaṅga praviśannātmā na veda gatimātmanaḥ

नैतत्खलायोपदिशेन्नाविनीताय कर्हिचित् ।न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च॥ 39 ॥

naitatkhalāyopadiśennāvinītāya karhicit | na stabdhāya na bhinnāya naiva dharmadhvajāya ca

न लोलुपायोपदिशेन्न गृहारूढचेतसे ।नाभक्ताय च मे जातु न मद्भक्तद्विषामपि॥ 40 ॥

na lolupāyopadiśenna gṛhārūḍhacetase | nābhaktāya ca me jātu na madbhaktadviṣāmapi

श्रद्दधानाय भक्ताय विनीतायानसूयवे ।भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च॥ 41 ॥

śraddadhānāya bhaktāya vinītāyānasūyave | bhūteṣu kṛtamaitrāya śuśrūṣābhiratāya ca

बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् ।निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रियः॥ 42 ॥

bahirjātavirāgāya śāntacittāya dīyatām | nirmatsarāya śucaye yasyāhaṃ preyasāṃ priyaḥ

य इदं शृणुयादम्ब श्रद्धया पुरुषः सकृत् ।यो वाभिधत्ते मच्चित्तः स ह्येति पदवीं च मे॥ 43 ॥

ya idaṃ śṛṇuyādamba śraddhayā puruṣaḥ sakṛt | yo vābhidhatte maccittaḥ sa hyeti padavīṃ ca me

तृतीयस्कन्धे कापिलेये द्वात्रिंशोऽध्यायः॥ 32b ॥

tṛtīyaskandhe kāpileye dvātriṃśo'dhyāyaḥ