Skandha 3, Adhyāya 33

एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्री सा कर्दमस्य दयिता किल देवहूतिः ।विस्रस्तमोहपटला तमभिप्रणम्य तुष्टाव तत्त्वविषयाङ्कितसिद्धिभूमिम्॥ 1 ॥

evaṃ niśamya kapilasya vaco janitrī sā kardamasya dayitā kila devahūtiḥ | visrastamohapaṭalā tamabhipraṇamya tuṣṭāva tattvaviṣayāṅkitasiddhibhūmim

अथाप्यजोऽन्तःसलिले शयानं भूतेन्द्रियार्थात्ममयं वपुस्ते ।गुणप्रवाहं सदशेषबीजं दध्यौ स्वयं यज्जठराब्जजातः॥ 2 ॥

athāpyajo'ntaḥsalile śayānaṃ bhūtendriyārthātmamayaṃ vapuste | guṇapravāhaṃ sadaśeṣabījaṃ dadhyau svayaṃ yajjaṭharābjajātaḥ

स एव विश्वस्य भवान् विधत्ते गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्यः ।सर्गाद्यनीहोऽवितथाभिसन्धि- रात्मेश्वरोऽतर्क्यसहस्रशक्तिः॥ 3 ॥

sa eva viśvasya bhavān vidhatte guṇapravāheṇa vibhaktavīryaḥ | sargādyanīho'vitathābhisandhi- rātmeśvaro'tarkyasahasraśaktiḥ

स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ कथं नु यस्योदर एतदासीत् ।विश्वं युगान्ते वटपत्र एकः शेते स्म मायाशिशुरङ्घ्रिपानः॥ 4 ॥

sa tvaṃ bhṛto me jaṭhareṇa nātha kathaṃ nu yasyodara etadāsīt | viśvaṃ yugānte vaṭapatra ekaḥ śete sma māyāśiśuraṅghripānaḥ

त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो विभूतये ।यथावतारास्तव सूकरादय- स्तथायमप्यात्मपथोपलब्धये॥ 5 ॥

tvaṃ dehatantraḥ praśamāya pāpmanāṃ nideśabhājāṃ ca vibho vibhūtaye | yathāvatārāstava sūkarādaya- stathāyamapyātmapathopalabdhaye

यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तना- द्यत्प्रह्वणाद्यत्स्मरणादपि क्वचित् ।श्वादोऽपि सद्यः सवनाय कल्पते कुतः पुनस्ते भगवन् नु दर्शनात्॥ 6 ॥

yannāmadheyaśravaṇānukīrtanā- dyatprahvaṇādyatsmaraṇādapi kvacit | śvādo'pi sadyaḥ savanāya kalpate kutaḥ punaste bhagavan nu darśanāt

अहो बत श्वपचोऽतो गरीयान् यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् ।तेपुस्तपस्ते जुहुवुः सस्नुरार्या ब्रह्मानूचुर्नाम गृणन्ति ये ते॥ 7 ॥

aho bata śvapaco'to garīyān yajjihvāgre vartate nāma tubhyam | tepustapaste juhuvuḥ sasnurāryā brahmānūcurnāma gṛṇanti ye te

तं त्वामहं ब्रह्म परं पुमांसं प्रत्यक्स्रोतस्यात्मनि संविभाव्यम् ।स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं वन्दे विष्णुं कपिलं वेदगर्भम्॥ 8 ॥

taṃ tvāmahaṃ brahma paraṃ pumāṃsaṃ pratyaksrotasyātmani saṃvibhāvyam | svatejasā dhvastaguṇapravāhaṃ vande viṣṇuṃ kapilaṃ vedagarbham

ईडितो भगवानेवं कपिलाख्यः परः पुमान् ।वाचा विक्लवयेत्याह मातरं मातृवत्सलः॥ 9 ॥

īḍito bhagavānevaṃ kapilākhyaḥ paraḥ pumān | vācā viklavayetyāha mātaraṃ mātṛvatsalaḥ

मार्गेणानेन मातस्ते सुसेव्येनोदितेन मे ।आस्थितेन परां काष्ठामचिरादवरोत्स्यसि॥ 10 ॥

mārgeṇānena mātaste susevyenoditena me | āsthitena parāṃ kāṣṭhāmacirādavarotsyasi

श्रद्धत्स्वैतन्मतं मह्यं जुष्टं यद्ब्रह्मवादिभिः ।येन मामभवं याया मृत्युमृच्छन्त्यतद्विदः॥ 11 ॥

śraddhatsvaitanmataṃ mahyaṃ juṣṭaṃ yadbrahmavādibhiḥ | yena māmabhavaṃ yāyā mṛtyumṛcchantyatadvidaḥ

स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोऽनुमतो ययौ॥ 12 ॥

svamātrā brahmavādinyā kapilo'numato yayau

सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योगयुक् ।तस्मिन्नाश्रम आपीडे सरस्वत्याः समाहिता॥ 13 ॥

sā cāpi tanayoktena yogādeśena yogayuk | tasminnāśrama āpīḍe sarasvatyāḥ samāhitā

अभीक्ष्णावगाहकपिशान् जटिलान् कुटिलालकान् ।आत्मानं चोग्रतपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम्॥ 14 ॥

abhīkṣṇāvagāhakapiśān jaṭilān kuṭilālakān | ātmānaṃ cogratapasā bibhratī cīriṇaṃ kṛśam

प्रजापतेः कर्दमस्य तपोयोगविजृम्भितम् ।स्वगार्हस्थ्यमनौपम्यं प्रार्थ्यं वैमानिकैरपि॥ 15 ॥

prajāpateḥ kardamasya tapoyogavijṛmbhitam | svagārhasthyamanaupamyaṃ prārthyaṃ vaimānikairapi

पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः ।आसनानि च हैमानि सुस्पर्शास्तरणानि च॥ 16 ॥

payaḥphenanibhāḥ śayyā dāntā rukmaparicchadāḥ | āsanāni ca haimāni susparśāstaraṇāni ca

स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च ।रत्नप्रदीपा आभान्ति ललनारत्नसंयुताः॥ 17 ॥

svacchasphaṭikakuḍyeṣu mahāmārakateṣu ca | ratnapradīpā ābhānti lalanāratnasaṃyutāḥ

गृहोद्यानं कुसुमितै रम्यं बह्वमरद्रुमैः ।कूजद्विहङ्गमिथुनं गायन् मत्तमधुव्रतम्॥ 18 ॥

gṛhodyānaṃ kusumitai ramyaṃ bahvamaradrumaiḥ | kūjadvihaṅgamithunaṃ gāyan mattamadhuvratam

यत्र प्रविष्टमात्मानं विबुधानुचरा जगुः ।वाप्यामुत्पलगन्धिन्यां कर्दमेनोपलालितम्॥ 19 ॥

yatra praviṣṭamātmānaṃ vibudhānucarā jaguḥ | vāpyāmutpalagandhinyāṃ kardamenopalālitam

हित्वा तदीप्सिततममप्याखण्डलयोषिताम् ।किञ्चिच्चकार वदनं पुत्रविश्लेषणातुरा॥ 20 ॥

hitvā tadīpsitatamamapyākhaṇḍalayoṣitām | kiñciccakāra vadanaṃ putraviśleṣaṇāturā

वनं प्रव्रजिते पत्यावपत्यविरहातुरा ।ज्ञाततत्त्वाप्यभून्नष्टे वत्से गौरिव वत्सला॥ 21 ॥

vanaṃ pravrajite patyāvapatyavirahāturā | jñātatattvāpyabhūnnaṣṭe vatse gauriva vatsalā

तमेव ध्यायती देवमपत्यं कपिलं हरिम् ।बभूवाचिरतो वत्स निःस्पृहा तादृशे गृहे॥ 22 ॥

tameva dhyāyatī devamapatyaṃ kapilaṃ harim | babhūvācirato vatsa niḥspṛhā tādṛśe gṛhe

ध्यायती भगवद्रूपं यदाह ध्यानगोचरम् ।सुतः प्रसन्नवदनं समस्तव्यस्तचिन्तया॥ 23 ॥

dhyāyatī bhagavadrūpaṃ yadāha dhyānagocaram | sutaḥ prasannavadanaṃ samastavyastacintayā

भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा ।युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना॥ 24 ॥

bhaktipravāhayogena vairāgyeṇa balīyasā | yuktānuṣṭhānajātena jñānena brahmahetunā

विशुद्धेन तदाऽऽत्मानमात्मना विश्वतोमुखम् ।स्वानुभूत्या तिरोभूतमायागुणविशेषणम्॥ 25 ॥

viśuddhena tadā''tmānamātmanā viśvatomukham | svānubhūtyā tirobhūtamāyāguṇaviśeṣaṇam

ब्रह्मण्यवस्थितमतिर्भगवत्यात्मसंश्रये ।निवृत्तजीवापत्तित्वात्क्षीणक्लेशाऽऽप्तनिर्वृतिः॥ 26 ॥

brahmaṇyavasthitamatirbhagavatyātmasaṃśraye | nivṛttajīvāpattitvātkṣīṇakleśā''ptanirvṛtiḥ

नित्यारूढसमाधित्वात्परावृत्तगुणभ्रमा ।न सस्मार तदाऽऽत्मानं स्वप्ने दृष्टमिवोत्थितः॥ 27 ॥

nityārūḍhasamādhitvātparāvṛttaguṇabhramā | na sasmāra tadā''tmānaṃ svapne dṛṣṭamivotthitaḥ

तद्देहः परतः पोषोऽप्यकृशश्चाध्यसम्भवात् ।बभौ मलैरवच्छन्नः सधूम इव पावकः॥ 28 ॥

taddehaḥ parataḥ poṣo'pyakṛśaścādhyasambhavāt | babhau malairavacchannaḥ sadhūma iva pāvakaḥ

स्वाङ्गं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्बरम् ।दैवगुप्तं न बुबुधे वासुदेवप्रविष्टधीः॥ 29 ॥

svāṅgaṃ tapoyogamayaṃ muktakeśaṃ gatāmbaram | daivaguptaṃ na bubudhe vāsudevapraviṣṭadhīḥ

एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेणाचिरतः परम् ।आत्मानं ब्रह्मनिर्वाणं भगवन्तमवाप ह॥ 30 ॥

evaṃ sā kapiloktena mārgeṇācirataḥ param | ātmānaṃ brahmanirvāṇaṃ bhagavantamavāpa ha

तद्वीरासीत्पुण्यतमं क्षेत्रं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।नाम्ना सिद्धपदं यत्र सा संसिद्धिमुपेयुषी॥ 31 ॥

tadvīrāsītpuṇyatamaṃ kṣetraṃ trailokyaviśrutam | nāmnā siddhapadaṃ yatra sā saṃsiddhimupeyuṣī

तस्यास्तद्योगविधुतमार्त्यं मर्त्यमभूत्सरित् ।स्रोतसां प्रवरा सौम्य सिद्धिदा सिद्धसेविता॥ 32 ॥

tasyāstadyogavidhutamārtyaṃ martyamabhūtsarit | srotasāṃ pravarā saumya siddhidā siddhasevitā

कपिलोऽपि महायोगी भगवान् पितुराश्रमात् ।मातरं समनुज्ञाप्य प्रागुदीचीं दिशं ययौ॥ 33 ॥

kapilo'pi mahāyogī bhagavān piturāśramāt | mātaraṃ samanujñāpya prāgudīcīṃ diśaṃ yayau

सिद्धचारणगन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणैः ।स्तूयमानः समुद्रेण दत्तार्हणनिकेतनः॥ 34 ॥

siddhacāraṇagandharvairmunibhiścāpsarogaṇaiḥ | stūyamānaḥ samudreṇa dattārhaṇaniketanaḥ

आस्ते योगं समास्थाय साङ्ख्याचार्यैरभिष्टुतः ।त्रयाणामपि लोकानामुपशान्त्यै समाहितः॥ 35 ॥

āste yogaṃ samāsthāya sāṅkhyācāryairabhiṣṭutaḥ | trayāṇāmapi lokānāmupaśāntyai samāhitaḥ

एतन्निगदितं तात यत्पृष्टोऽहं तवानघ ।कपिलस्य च संवादो देवहूत्याश्च पावनः॥ 36 ॥

etannigaditaṃ tāta yatpṛṣṭo'haṃ tavānagha | kapilasya ca saṃvādo devahūtyāśca pāvanaḥ

य इदमनुशृणोति योऽभिधत्ते कपिलमुनेर्मतमात्मयोगगुह्यम् ।भगवति कृतधीः सुपर्णकेता- वुपलभते भगवत्पदारविन्दम्॥ 37 ॥

ya idamanuśṛṇoti yo'bhidhatte kapilamunermatamātmayogaguhyam | bhagavati kṛtadhīḥ suparṇaketā- vupalabhate bhagavatpadāravindam

पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे कापिलेयोपाख्याने त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः॥ 33b ॥

pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ