Skandha 1, Adhyāya 7

निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायणः ।श्रुतवांस्तदभिप्रेतं ततः किमकरोद्विभुः॥ 1 ॥

nirgate nārade sūta bhagavān bādarāyaṇaḥ | śrutavāṃstadabhipretaṃ tataḥ kimakarodvibhuḥ

ब्रह्मनद्यां सरस्वत्यामाश्रमः पश्चिमे तटे ।शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धनः॥ 2 ॥

brahmanadyāṃ sarasvatyāmāśramaḥ paścime taṭe | śamyāprāsa iti prokta ṛṣīṇāṃ satravardhanaḥ

तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते ।आसीनोऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मनः स्वयम्॥ 3 ॥

tasmin sva āśrame vyāso badarīṣaṇḍamaṇḍite | āsīno'pa upaspṛśya praṇidadhyau manaḥ svayam

भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले ।अपश्यत्पुरुषं पूर्वं मायां च तदुपाश्रयाम्॥ 4 ॥

bhaktiyogena manasi samyak praṇihite'male | apaśyatpuruṣaṃ pūrvaṃ māyāṃ ca tadupāśrayām

यया सम्मोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् ।परोऽपि मनुतेऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते॥ 5 ॥

yayā sammohito jīva ātmānaṃ triguṇātmakam | paro'pi manute'narthaṃ tatkṛtaṃ cābhipadyate

अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षजे ।लोकस्याजानतो विद्वांश्चक्रे सात्वतसंहिताम्॥ 6 ॥

anarthopaśamaṃ sākṣādbhaktiyogamadhokṣaje | lokasyājānato vidvāṃścakre sātvatasaṃhitām

यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे ।भक्तिरुत्पद्यते पुंसः शोकमोहभयापहा॥ 7 ॥

yasyāṃ vai śrūyamāṇāyāṃ kṛṣṇe paramapūruṣe | bhaktirutpadyate puṃsaḥ śokamohabhayāpahā

स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् ।शुकमध्यापयामास निवृत्तिनिरतं मुनिः॥ 8 ॥

sa saṃhitāṃ bhāgavatīṃ kṛtvānukramya cātmajam | śukamadhyāpayāmāsa nivṛttinirataṃ muniḥ

स वै निवृत्तिनिरतः सर्वत्रोपेक्षको मुनिः ।कस्य वा बृहतीमेतामात्मारामः समभ्यसत्॥ 9 ॥

sa vai nivṛttinirataḥ sarvatropekṣako muniḥ | kasya vā bṛhatīmetāmātmārāmaḥ samabhyasat

आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे ।कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थम्भूतगुणो हरिः॥ 10 ॥

ātmārāmāśca munayo nirgranthā apyurukrame | kurvantyahaitukīṃ bhaktimitthambhūtaguṇo hariḥ

हरेर्गुणाक्षिप्तमतिर्भगवान् बादरायणिः ।अध्यगान्महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः॥ 11 ॥

harerguṇākṣiptamatirbhagavān bādarāyaṇiḥ | adhyagānmahadākhyānaṃ nityaṃ viṣṇujanapriyaḥ

परीक्षितोऽथ राजर्षेर्जन्मकर्मविलापनम् ।संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम्॥ 12 ॥

parīkṣito'tha rājarṣerjanmakarmavilāpanam | saṃsthāṃ ca pāṇḍuputrāṇāṃ vakṣye kṛṣṇakathodayam

यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु ।वृकोदराविद्धगदाभिमर्श- भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे॥ 13 ॥

yadā mṛdhe kauravasṛñjayānāṃ vīreṣvatho vīragatiṃ gateṣu | vṛkodarāviddhagadābhimarśa- bhagnorudaṇḍe dhṛtarāṣṭraputre

भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि ।उपाहरद्विप्रियमेव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति॥ 14 ॥

bhartuḥ priyaṃ drauṇiriti sma paśyan kṛṣṇāsutānāṃ svapatāṃ śirāṃsi | upāharadvipriyameva tasya jugupsitaṃ karma vigarhayanti

माता शिशूनां निधनं सुतानां निशम्य घोरं परितप्यमाना ।तदारुदद्बाष्पकलाकुलाक्षी तां सान्त्वयन्नाह किरीटमाली॥ 15 ॥

mātā śiśūnāṃ nidhanaṃ sutānāṃ niśamya ghoraṃ paritapyamānā | tadārudadbāṣpakalākulākṣī tāṃ sāntvayannāha kirīṭamālī

तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे यद्ब्रह्मबन्धोः शिर आततायिनः ।गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैरुपाहरे त्वाऽऽक्रम्य यत्स्नास्यसि दग्धपुत्रा॥ 16 ॥

tadā śucaste pramṛjāmi bhadre yadbrahmabandhoḥ śira ātatāyinaḥ | gāṇḍīvamuktairviśikhairupāhare tvā''kramya yatsnāsyasi dagdhaputrā

स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूतः ।अन्वाद्रवद्दंशित उग्रधन्वा कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन॥ 17 ॥

sa sāntvayitvācyutamitrasūtaḥ | anvādravaddaṃśita ugradhanvā kapidhvajo guruputraṃ rathena

तमापतन्तं स विलक्ष्य दूरात् कुमारहोद्विग्नमना रथेन ।पराद्रवत्प्राणपरीप्सुरुर्व्यां यावद्गमं रुद्रभयाद्यथार्कः॥ 18 ॥

tamāpatantaṃ sa vilakṣya dūrāt kumārahodvignamanā rathena | parādravatprāṇaparīpsururvyāṃ yāvadgamaṃ rudrabhayādyathārkaḥ

यदाशरणमात्मानमैक्षत श्रान्तवाजिनम् ।अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मजः॥ 19 ॥

yadāśaraṇamātmānamaikṣata śrāntavājinam | astraṃ brahmaśiro mene ātmatrāṇaṃ dvijātmajaḥ

अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत्समाहितः ।अजानन्नुपसंहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते॥ 20 ॥

athopaspṛśya salilaṃ sandadhe tatsamāhitaḥ | ajānannupasaṃhāraṃ prāṇakṛcchra upasthite

ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं सर्वतो दिशम् ।प्राणापदमभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह॥ 21 ॥

tataḥ prāduṣkṛtaṃ tejaḥ pracaṇḍaṃ sarvato diśam | prāṇāpadamabhiprekṣya viṣṇuṃ jiṣṇuruvāca ha

कृष्ण कृष्ण महाभाग भक्तानामभयङ्कर ।त्वमेको दह्यमानानामपवर्गोऽसि संसृतेः॥ 22 ॥

kṛṣṇa kṛṣṇa mahābhāga bhaktānāmabhayaṅkara | tvameko dahyamānānāmapavargo'si saṃsṛteḥ

त्वमाद्यः पुरुषः साक्षादीश्वरः प्रकृतेः परः ।मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि॥ 23 ॥

tvamādyaḥ puruṣaḥ sākṣādīśvaraḥ prakṛteḥ paraḥ | māyāṃ vyudasya cicchaktyā kaivalye sthita ātmani

स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतसः ।विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम्॥ 24 ॥

sa eva jīvalokasya māyāmohitacetasaḥ | vidhatse svena vīryeṇa śreyo dharmādilakṣaṇam

तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया ।स्वानां चानन्यभावानामनुध्यानाय चासकृत्॥ 25 ॥

tathāyaṃ cāvatāraste bhuvo bhārajihīrṣayā | svānāṃ cānanyabhāvānāmanudhyānāya cāsakṛt

किमिदं स्वित्कुतो वेति देवदेव न वेद्म्यहम् ।सर्वतोमुखमायाति तेजः परमदारुणम्॥ 26 ॥

kimidaṃ svitkuto veti devadeva na vedmyaham | sarvatomukhamāyāti tejaḥ paramadāruṇam

वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं प्रदर्शितम् ।नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते॥ 27 ॥

vetthedaṃ droṇaputrasya brāhmamastraṃ pradarśitam | naivāsau veda saṃhāraṃ prāṇabādha upasthite

न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिदस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् ।जह्यस्त्रतेज उन्नद्धमस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा॥ 28 ॥

na hyasyānyatamaṃ kiñcidastraṃ pratyavakarśanam | jahyastrateja unnaddhamastrajño hyastratejasā

श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुनः परवीरहा ।स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्माय सन्दधे॥ 29 ॥

śrutvā bhagavatā proktaṃ phālgunaḥ paravīrahā | spṛṣṭvāpastaṃ parikramya brāhmaṃ brāhmāya sandadhe

संहत्यान्योन्यमुभयोस्तेजसी शरसंवृते ।आवृत्य रोदसी खं च ववृधातेऽर्कवह्निवत्॥ 30 ॥

saṃhatyānyonyamubhayostejasī śarasaṃvṛte | āvṛtya rodasī khaṃ ca vavṛdhāte'rkavahnivat

दृष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोस्त्रींल्लोकान् प्रदहन् महत् ।दह्यमानाः प्रजाः सर्वाः सांवर्तकममंसत॥ 31 ॥

dṛṣṭvāstratejastu tayostrīṃllokān pradahan mahat | dahyamānāḥ prajāḥ sarvāḥ sāṃvartakamamaṃsata

प्रजोपद्रवमालक्ष्य लोकव्यतिकरं च तम् ।मतं च वासुदेवस्य सञ्जहारार्जुनो द्वयम्॥ 32 ॥

prajopadravamālakṣya lokavyatikaraṃ ca tam | mataṃ ca vāsudevasya sañjahārārjuno dvayam

तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम् ।बबन्धामर्षताम्राक्षः पशुं रशनया यथा॥ 33 ॥

tata āsādya tarasā dāruṇaṃ gautamīsutam | babandhāmarṣatāmrākṣaḥ paśuṃ raśanayā yathā

शिबिराय निनीषन्तं दाम्ना बद्ध्वा रिपुं बलात् ।प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवानम्बुजेक्षणः॥ 34 ॥

śibirāya ninīṣantaṃ dāmnā baddhvā ripuṃ balāt | prāhārjunaṃ prakupito bhagavānambujekṣaṇaḥ

मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबन्धुमिमं जहि ।योऽसावनागसः सुप्तानवधीन्निशि बालकान्॥ 35 ॥

mainaṃ pārthārhasi trātuṃ brahmabandhumimaṃ jahi | yo'sāvanāgasaḥ suptānavadhīnniśi bālakān

मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् ।प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित्॥ 36 ॥

mattaṃ pramattamunmattaṃ suptaṃ bālaṃ striyaṃ jaḍam | prapannaṃ virathaṃ bhītaṃ na ripuṃ hanti dharmavit

स्वप्राणान् यः परप्राणैः प्रपुष्णात्यघृणः खलः ।तद्वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यधः पुमान्॥ 37 ॥

svaprāṇān yaḥ paraprāṇaiḥ prapuṣṇātyaghṛṇaḥ khalaḥ | tadvadhastasya hi śreyo yaddoṣādyātyadhaḥ pumān

प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै शृण्वतो मम ।आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा॥ 38 ॥

pratiśrutaṃ ca bhavatā pāñcālyai śṛṇvato mama | āhariṣye śirastasya yaste mānini putrahā

तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबन्धुहा ।भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसनः॥ 39 ॥

tadasau vadhyatāṃ pāpa ātatāyyātmabandhuhā | bhartuśca vipriyaṃ vīra kṛtavān kulapāṃsanaḥ

एवं परीक्षता धर्मं पार्थः कृष्णेन चोदितः ।नैच्छद्धन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान्॥ 40 ॥

evaṃ parīkṣatā dharmaṃ pārthaḥ kṛṣṇena coditaḥ | naicchaddhantuṃ gurusutaṃ yadyapyātmahanaṃ mahān

अथोपेत्य स्वशिबिरं गोविन्दप्रियसारथिः ।न्यवेदयत्तं प्रियायै शोचन्त्या आत्मजान् हतान्॥ 41 ॥

athopetya svaśibiraṃ govindapriyasārathiḥ | nyavedayattaṃ priyāyai śocantyā ātmajān hatān

तथाऽऽहृतं पशुवत्पाशबद्धमवाङ्मुखं कर्मजुगुप्सितेन ।निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरोः सुतं वामस्वभावा कृपया ननाम च॥ 42 ॥

tathā''hṛtaṃ paśuvatpāśabaddhamavāṅmukhaṃ karmajugupsitena | nirīkṣya kṛṣṇāpakṛtaṃ guroḥ sutaṃ vāmasvabhāvā kṛpayā nanāma ca

उवाच चासहन्त्यस्य बन्धनानयनं सती ।मुच्यतां मुच्यतामेष ब्राह्मणो नितरां गुरुः॥ 43 ॥

uvāca cāsahantyasya bandhanānayanaṃ satī | mucyatāṃ mucyatāmeṣa brāhmaṇo nitarāṃ guruḥ

सरहस्यो धनुर्वेदः सविसर्गोपसंयमः ।अस्त्रग्रामश्च भवता शिक्षितो यदनुग्रहात्॥ 44 ॥

sarahasyo dhanurvedaḥ savisargopasaṃyamaḥ | astragrāmaśca bhavatā śikṣito yadanugrahāt

स एष भगवान् द्रोणः प्रजारूपेण वर्तते ।तस्यात्मनोऽर्धं पत्न्यास्ते नान्वगाद्वीरसूः कृपी॥ 45 ॥

sa eṣa bhagavān droṇaḥ prajārūpeṇa vartate | tasyātmano'rdhaṃ patnyāste nānvagādvīrasūḥ kṛpī

तद्धर्मज्ञ महाभाग भवद्भिर्गौरवं कुलम् ।वृजिनं नार्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यमभीक्ष्णशः॥ 46 ॥

taddharmajña mahābhāga bhavadbhirgauravaṃ kulam | vṛjinaṃ nārhati prāptuṃ pūjyaṃ vandyamabhīkṣṇaśaḥ

मा रोदीदस्य जननी गौतमी पतिदेवता ।यथाहं मृतवत्साऽऽर्ता रोदिम्यश्रुमुखी मुहुः॥ 47 ॥

mā rodīdasya jananī gautamī patidevatā | yathāhaṃ mṛtavatsā''rtā rodimyaśrumukhī muhuḥ

यैः कोपितं ब्रह्मकुलं राजन्यैरजितात्मभिः ।तत्कुलं प्रदहत्याशु सानुबन्धं शुचार्पितम्॥ 48 ॥

yaiḥ kopitaṃ brahmakulaṃ rājanyairajitātmabhiḥ | tatkulaṃ pradahatyāśu sānubandhaṃ śucārpitam

धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निर्व्यलीकं समं महत् ।राजा धर्मसुतो राज्ञ्याः प्रत्यनन्दद्वचो द्विजाः॥ 49 ॥

dharmyaṃ nyāyyaṃ sakaruṇaṃ nirvyalīkaṃ samaṃ mahat | rājā dharmasuto rājñyāḥ pratyanandadvaco dvijāḥ

नकुलः सहदेवश्च युयुधानो धनञ्जयः ।भगवान् देवकीपुत्रो ये चान्ये याश्च योषितः॥ 50 ॥

nakulaḥ sahadevaśca yuyudhāno dhanañjayaḥ | bhagavān devakīputro ye cānye yāśca yoṣitaḥ

तत्राहामर्षितो भीमस्तस्य श्रेयान् वधः स्मृतः ।न भर्तुर्नात्मनश्चार्थे योऽहन् सुप्तान् शिशून् वृथा॥ 51 ॥

tatrāhāmarṣito bhīmastasya śreyān vadhaḥ smṛtaḥ | na bharturnātmanaścārthe yo'han suptān śiśūn vṛthā

निशम्य भीमगदितं द्रौपद्याश्च चतुर्भुजः ।आलोक्य वदनं सख्युरिदमाह हसन्निव॥ 52 ॥

niśamya bhīmagaditaṃ draupadyāśca caturbhujaḥ | ālokya vadanaṃ sakhyuridamāha hasanniva

ब्रह्मबन्धुर्न हन्तव्य आततायी वधार्हणः ।मयैवोभयमाम्नातं परिपाह्यनुशासनम्॥ 53 ॥

brahmabandhurna hantavya ātatāyī vadhārhaṇaḥ | mayaivobhayamāmnātaṃ paripāhyanuśāsanam

कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत्तत्सान्त्वयता प्रियाम् ।प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यमेव च॥ 54 ॥

kuru pratiśrutaṃ satyaṃ yattatsāntvayatā priyām | priyaṃ ca bhīmasenasya pāñcālyā mahyameva ca

अर्जुनः सहसाऽऽज्ञाय हरेर्हार्दमथासिना ।मणिं जहार मूर्धन्यं द्विजस्य सहमूर्धजम्॥ 55 ॥

arjunaḥ sahasā''jñāya harerhārdamathāsinā | maṇiṃ jahāra mūrdhanyaṃ dvijasya sahamūrdhajam

विमुच्य रशनाबद्धं बालहत्याहतप्रभम् ।तेजसा मणिना हीनं शिबिरान्निरयापयत्॥ 56 ॥

vimucya raśanābaddhaṃ bālahatyāhataprabham | tejasā maṇinā hīnaṃ śibirānnirayāpayat

वपनं द्रविणादानं स्थानान्निर्यापणं तथा ।एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्योऽस्ति दैहिकः॥ 57 ॥

vapanaṃ draviṇādānaṃ sthānānniryāpaṇaṃ tathā | eṣa hi brahmabandhūnāṃ vadho nānyo'sti daihikaḥ

पुत्रशोकातुराः सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया ।स्वानां मृतानां यत्कृत्यं चक्रुर्निर्हरणादिकम्॥ 58 ॥

putraśokāturāḥ sarve pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā | svānāṃ mṛtānāṃ yatkṛtyaṃ cakrurnirharaṇādikam

प्रथमस्कन्धे द्रौणिनिग्रहो नाम सप्तमोऽध्यायः॥ 7b ॥

prathamaskandhe drauṇinigraho nāma saptamo'dhyāyaḥ