Skandha 4, Adhyāya 11

निशम्य गदतामेवं ऋषीणां धनुषि ध्रुवः ।सन्दधेऽस्त्रमुपस्पृश्य यन्नारायणनिर्मितम्॥ 1 ॥

niśamya gadatāmevaṃ ṛṣīṇāṃ dhanuṣi dhruvaḥ | sandadhe'stramupaspṛśya yannārāyaṇanirmitam

सन्धीयमान एतस्मिन् माया गुह्यकनिर्मिताः ।क्षिप्रं विनेशुर्विदुर क्लेशा ज्ञानोदये यथा॥ 2 ॥

sandhīyamāna etasmin māyā guhyakanirmitāḥ | kṣipraṃ vineśurvidura kleśā jñānodaye yathā

तस्यार्षास्त्रं धनुषि प्रयुञ्जतः सुवर्णपुङ्खाः कलहंसवाससः ।विनिःसृता आविविशुर्द्विषद्बलं यथा वनं भीमरवाः शिखण्डिनः॥ 3 ॥

tasyārṣāstraṃ dhanuṣi prayuñjataḥ suvarṇapuṅkhāḥ kalahaṃsavāsasaḥ | viniḥsṛtā āviviśurdviṣadbalaṃ yathā vanaṃ bhīmaravāḥ śikhaṇḍinaḥ

तैस्तिग्मधारैः प्रधने शिलीमुखै- रितस्ततः पुण्यजना उपद्रुताः ।तमभ्यधावन् कुपिता उदायुधाः सुपर्णमुन्नद्धफणा इवाहयः॥ 4 ॥

taistigmadhāraiḥ pradhane śilīmukhai- ritastataḥ puṇyajanā upadrutāḥ | tamabhyadhāvan kupitā udāyudhāḥ suparṇamunnaddhaphaṇā ivāhayaḥ

स तान् पृषत्कैरभिधावतो मृधे निकृत्तबाहूरुशिरोधरोदरान् ।निनाय लोकं परमर्कमण्डलं व्रजन्ति निर्भिद्य यमूर्ध्वरेतसः॥ 5 ॥

sa tān pṛṣatkairabhidhāvato mṛdhe nikṛttabāhūruśirodharodarān | nināya lokaṃ paramarkamaṇḍalaṃ vrajanti nirbhidya yamūrdhvaretasaḥ

तान् हन्यमानानभिवीक्ष्य गुह्यका- ननागसश्चित्ररथेन भूरिशः ।औत्तानपादिं कृपया पितामहो मनुर्जगादोपगतः सहर्षिभिः॥ 6 ॥

tān hanyamānānabhivīkṣya guhyakā- nanāgasaścitrarathena bhūriśaḥ | auttānapādiṃ kṛpayā pitāmaho manurjagādopagataḥ saharṣibhiḥ

अलं वत्सातिरोषेण तमोद्वारेण पाप्मना ।येन पुण्यजनानेतानवधीस्त्वमनागसः॥ 7 ॥

alaṃ vatsātiroṣeṇa tamodvāreṇa pāpmanā | yena puṇyajanānetānavadhīstvamanāgasaḥ

नास्मत्कुलोचितं तात कर्मैतत्सद्विगर्हितम् ।वधो यदुपदेवानामारब्धस्तेऽकृतैनसाम्॥ 8 ॥

nāsmatkulocitaṃ tāta karmaitatsadvigarhitam | vadho yadupadevānāmārabdhaste'kṛtainasām

नन्वेकस्यापराधेन प्रसङ्गाद्बहवो हताः ।भ्रातुर्वधाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृवत्सल॥ 9 ॥

nanvekasyāparādhena prasaṅgādbahavo hatāḥ | bhrāturvadhābhitaptena tvayāṅga bhrātṛvatsala

नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् ।यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवद्भूतवैशसम्॥ 10 ॥

nāyaṃ mārgo hi sādhūnāṃ hṛṣīkeśānuvartinām | yadātmānaṃ parāggṛhya paśuvadbhūtavaiśasam

सर्वभूतात्मभावेन भूतावासं हरिं भवान् ।आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस्तत्परमं पदम्॥ 11 ॥

sarvabhūtātmabhāvena bhūtāvāsaṃ hariṃ bhavān | ārādhyāpa durārādhyaṃ viṣṇostatparamaṃ padam

स त्वं हरेरनुध्यातस्तत्पुंसामपि सम्मतः ।कथं त्ववद्यं कृतवाननुशिक्षन् सतां व्रतम्॥ 12 ॥

sa tvaṃ hareranudhyātastatpuṃsāmapi sammataḥ | kathaṃ tvavadyaṃ kṛtavānanuśikṣan satāṃ vratam

तितिक्षया करुणया मैत्र्या चाखिलजन्तुषु ।समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदति॥ 13 ॥

titikṣayā karuṇayā maitryā cākhilajantuṣu | samatvena ca sarvātmā bhagavān samprasīdati

सम्प्रसन्ने भगवति पुरुषः प्राकृतैर्गुणैः ।विमुक्तो जीवनिर्मुक्तो ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति॥ 14 ॥

samprasanne bhagavati puruṣaḥ prākṛtairguṇaiḥ | vimukto jīvanirmukto brahmanirvāṇamṛcchati

भूतैः पञ्चभिरारब्धैर्योषित्पुरुष एव हि ।तयोर्व्यवायात्सम्भूतिर्योषित्पुरुषयोरिह॥ 15 ॥

bhūtaiḥ pañcabhirārabdhairyoṣitpuruṣa eva hi | tayorvyavāyātsambhūtiryoṣitpuruṣayoriha

एवं प्रवर्तते सर्गः स्थितिः संयम एव च ।गुणव्यतिकराद्राजन् मायया परमात्मनः॥ 16 ॥

evaṃ pravartate sargaḥ sthitiḥ saṃyama eva ca | guṇavyatikarādrājan māyayā paramātmanaḥ

निमित्तमात्रं तत्रासीन्निर्गुणः पुरुषर्षभः ।व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत्॥ 17 ॥

nimittamātraṃ tatrāsīnnirguṇaḥ puruṣarṣabhaḥ | vyaktāvyaktamidaṃ viśvaṃ yatra bhramati lohavat

स खल्विदं भगवान् कालशक्त्या गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्यः ।करोत्यकर्तैव निहन्त्यहन्ता चेष्टा विभूम्नः खलु दुर्विभाव्या॥ 18 ॥

sa khalvidaṃ bhagavān kālaśaktyā guṇapravāheṇa vibhaktavīryaḥ | karotyakartaiva nihantyahantā ceṣṭā vibhūmnaḥ khalu durvibhāvyā

सोऽनन्तोऽन्तकरः कालोऽनादिरादिकृदव्ययः ।जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम्॥ 19 ॥

so'nanto'ntakaraḥ kālo'nādirādikṛdavyayaḥ | janaṃ janena janayan mārayan mṛtyunāntakam

न वै स्वपक्षोऽस्य विपक्ष एव वा परस्य मृत्योर्विशतः समं प्रजाः ।तं धावमानमनुधावन्त्यनीशा यथा रजांस्यनिलं भूतसङ्घाः॥ 20 ॥

na vai svapakṣo'sya vipakṣa eva vā parasya mṛtyorviśataḥ samaṃ prajāḥ | taṃ dhāvamānamanudhāvantyanīśā yathā rajāṃsyanilaṃ bhūtasaṅghāḥ

आयुषोऽपचयं जन्तोस्तथैवोपचयं विभुः ।उभाभ्यां रहितः स्वस्थो दुःस्थस्य विदधात्यसौ॥ 21 ॥

āyuṣo'pacayaṃ jantostathaivopacayaṃ vibhuḥ | ubhābhyāṃ rahitaḥ svastho duḥsthasya vidadhātyasau

केचित्कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप ।एके कालं परे दैवं पुंसः काममुतापरे॥ 22 ॥

kecitkarma vadantyenaṃ svabhāvamapare nṛpa | eke kālaṃ pare daivaṃ puṃsaḥ kāmamutāpare

अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नानाशक्त्युदयस्य च ।न वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्वसम्भवम्॥ 23 ॥

avyaktasyāprameyasya nānāśaktyudayasya ca | na vai cikīrṣitaṃ tāta ko vedātha svasambhavam

न चैते पुत्रक भ्रातुर्हन्तारो धनदानुगाः ।विसर्गादानयोस्तात पुंसो दैवं हि कारणम्॥ 24 ॥

na caite putraka bhrāturhantāro dhanadānugāḥ | visargādānayostāta puṃso daivaṃ hi kāraṇam

स एव विश्वं सृजति स एवावति हन्ति च ।अथापि ह्यनहङ्कारान्नाज्यते गुणकर्मभिः॥ 25 ॥

sa eva viśvaṃ sṛjati sa evāvati hanti ca | athāpi hyanahaṅkārānnājyate guṇakarmabhiḥ

एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूतभावनः ।स्वशक्त्या मायया युक्तः सृजत्यत्ति च पाति च॥ 26 ॥

eṣa bhūtāni bhūtātmā bhūteśo bhūtabhāvanaḥ | svaśaktyā māyayā yuktaḥ sṛjatyatti ca pāti ca

तमेव मृत्युममृतं तात दैवं सर्वात्मनोपेहि जगत्परायणम् ।यस्मै बलिं विश्वसृजो हरन्ति गावो यथा वै नसि दामयन्त्रिताः॥ 27 ॥

tameva mṛtyumamṛtaṃ tāta daivaṃ sarvātmanopehi jagatparāyaṇam | yasmai baliṃ viśvasṛjo haranti gāvo yathā vai nasi dāmayantritāḥ

यः पञ्चवर्षो जननीं त्वं विहाय मातुः सपत्न्या वचसा भिन्नमर्मा ।वनं गतस्तपसा प्रत्यगक्ष- माराध्य लेभे मूर्ध्नि पदं त्रिलोक्याः॥ 28 ॥

yaḥ pañcavarṣo jananīṃ tvaṃ vihāya mātuḥ sapatnyā vacasā bhinnamarmā | vanaṃ gatastapasā pratyagakṣa- mārādhya lebhe mūrdhni padaṃ trilokyāḥ

तमेनमङ्गात्मनि मुक्तविग्रहे व्यपाश्रितं निर्गुणमेकमक्षरम् ।आत्मानमन्विच्छ विमुक्तमात्मदृ- ग्यस्मिन्निदं भेदमसत्प्रतीयते॥ 29 ॥

tamenamaṅgātmani muktavigrahe vyapāśritaṃ nirguṇamekamakṣaram | ātmānamanviccha vimuktamātmadṛ- gyasminnidaṃ bhedamasatpratīyate

त्वं प्रत्यगात्मनि तदा भगवत्यनन्त आनन्दमात्र उपपन्नसमस्तशक्तौ ।भक्तिं विधाय परमां शनकैरविद्या- ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहमिति प्ररूढम्॥ 30 ॥

tvaṃ pratyagātmani tadā bhagavatyananta ānandamātra upapannasamastaśaktau | bhaktiṃ vidhāya paramāṃ śanakairavidyā- granthiṃ vibhetsyasi mamāhamiti prarūḍham

संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् ।श्रुतेन भूयसा राजन्नगदेन यथाऽऽमयम्॥ 31 ॥

saṃyaccha roṣaṃ bhadraṃ te pratīpaṃ śreyasāṃ param | śrutena bhūyasā rājannagadena yathā''mayam

येनोपसृष्टात्पुरुषाल्लोक उद्विजते भृशम् ।न बुधस्तद्वशं गच्छेदिच्छन्नभयमात्मनः॥ 32 ॥

yenopasṛṣṭātpuruṣālloka udvijate bhṛśam | na budhastadvaśaṃ gacchedicchannabhayamātmanaḥ

हेलनं गिरिशभ्रातुर्धनदस्य त्वया कृतम् ।यज्जघ्निवान् पुण्यजनान् भ्रातृघ्नानित्यमर्षितः॥ 33 ॥

helanaṃ giriśabhrāturdhanadasya tvayā kṛtam | yajjaghnivān puṇyajanān bhrātṛghnānityamarṣitaḥ

तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभिः ।न यावन्महतां तेजः कुलं नोऽभिभविष्यति॥ 34 ॥

taṃ prasādaya vatsāśu sannatyā praśrayoktibhiḥ | na yāvanmahatāṃ tejaḥ kulaṃ no'bhibhaviṣyati

एवं स्वायम्भुवः पौत्रमनुशास्य मनुर्ध्रुवम् ।तेनाभिवन्दितः साकमृषिभिः स्वपुरं ययौ॥ 35 ॥

evaṃ svāyambhuvaḥ pautramanuśāsya manurdhruvam | tenābhivanditaḥ sākamṛṣibhiḥ svapuraṃ yayau

संहितायां चतुर्थस्कन्धे एकादशोऽध्यायः॥ 11b ॥

saṃhitāyāṃ caturthaskandhe ekādaśo'dhyāyaḥ