Skandha 4, Adhyāya 12

ध्रुवं निवृत्तं प्रतिबुद्ध्य वैशसा- दपेतमन्युं भगवान् धनेश्वरः ।तत्रागतश्चारणयक्षकिन्नरैः संस्तूयमानोऽभ्यवदत्कृताञ्जलिम्॥ 1 ॥

dhruvaṃ nivṛttaṃ pratibuddhya vaiśasā- dapetamanyuṃ bhagavān dhaneśvaraḥ | tatrāgataścāraṇayakṣakinnaraiḥ saṃstūyamāno'bhyavadatkṛtāñjalim

भो भोः क्षत्रियदायाद परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ ।यत्त्वं पितामहादेशाद्वैरं दुस्त्यजमत्यजः॥ 2 ॥

bho bhoḥ kṣatriyadāyāda parituṣṭo'smi te'nagha | yattvaṃ pitāmahādeśādvairaṃ dustyajamatyajaḥ

न भवानवधीद्यक्षान् न यक्षा भ्रातरं तव ।काल एव हि भूतानां प्रभुरप्ययभावयोः॥ 3 ॥

na bhavānavadhīdyakṣān na yakṣā bhrātaraṃ tava | kāla eva hi bhūtānāṃ prabhurapyayabhāvayoḥ

अहं त्वमित्यपार्था धीरज्ञानात्पुरुषस्य हि ।स्वाप्नीवाभात्यतद्ध्यानाद्यया बन्धविपर्ययौ॥ 4 ॥

ahaṃ tvamityapārthā dhīrajñānātpuruṣasya hi | svāpnīvābhātyataddhyānādyayā bandhaviparyayau

तद्गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तमधोक्षजम् ।सर्वभूतात्मभावेन सर्वभूतात्मविग्रहम्॥ 5 ॥

tadgaccha dhruva bhadraṃ te bhagavantamadhokṣajam | sarvabhūtātmabhāvena sarvabhūtātmavigraham

भजस्व भजनीयाङ्घ्रिमभवाय भवच्छिदम् ।युक्तं विरहितं शक्त्या गुणमय्याऽऽत्ममायया॥ 6 ॥

bhajasva bhajanīyāṅghrimabhavāya bhavacchidam | yuktaṃ virahitaṃ śaktyā guṇamayyā''tmamāyayā

वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतं मत्तस्त्वमौत्तानपदेऽविशङ्कितः ।वरं वरार्होऽम्बुजनाभपादयो- रनन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्रुम॥ 7 ॥

vṛṇīhi kāmaṃ nṛpa yanmanogataṃ mattastvamauttānapade'viśaṅkitaḥ | varaṃ varārho'mbujanābhapādayo- ranantaraṃ tvāṃ vayamaṅga śuśruma

स राजराजेन वराय चोदितो ध्रुवो महाभागवतो महामतिः ।हरौ स वव्रेऽचलितां स्मृतिं यया तरत्ययत्नेन दुरत्ययं तमः॥ 8 ॥

sa rājarājena varāya codito dhruvo mahābhāgavato mahāmatiḥ | harau sa vavre'calitāṃ smṛtiṃ yayā taratyayatnena duratyayaṃ tamaḥ

तस्य प्रीतेन मनसा तां दत्त्वैडविडस्ततः ।पश्यतोऽन्तर्दधे सोऽपि स्वपुरं प्रत्यपद्यत॥ 9 ॥

tasya prītena manasā tāṃ dattvaiḍaviḍastataḥ | paśyato'ntardadhe so'pi svapuraṃ pratyapadyata

अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।द्रव्यक्रियादेवतानां कर्म कर्मफलप्रदम्॥ 10 ॥

athāyajata yajñeśaṃ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ | dravyakriyādevatānāṃ karma karmaphalapradam

सर्वात्मन्यच्युतेऽसर्वे तीव्रौघां भक्तिमुद्वहन् ।ददर्शात्मनि भूतेषु तमेवावस्थितं विभुम्॥ 11 ॥

sarvātmanyacyute'sarve tīvraughāṃ bhaktimudvahan | dadarśātmani bhūteṣu tamevāvasthitaṃ vibhum

तमेवं शीलसम्पन्नं ब्रह्मण्यं दीनवत्सलम् ।गोप्तारं धर्मसेतूनां मेनिरे पितरं प्रजाः॥ 12 ॥

tamevaṃ śīlasampannaṃ brahmaṇyaṃ dīnavatsalam | goptāraṃ dharmasetūnāṃ menire pitaraṃ prajāḥ

षट्त्रिंशद्वर्षसाहस्रं शशास क्षितिमण्डलम् ।भोगैः पुण्यक्षयं कुर्वन्नभोगैरशुभक्षयम्॥ 13 ॥

ṣaṭtriṃśadvarṣasāhasraṃ śaśāsa kṣitimaṇḍalam | bhogaiḥ puṇyakṣayaṃ kurvannabhogairaśubhakṣayam

एवं बहुसवं कालं महात्माविचलेन्द्रियः ।त्रिवर्गौपयिकं नीत्वा पुत्रायादान्नृपासनम्॥ 14 ॥

evaṃ bahusavaṃ kālaṃ mahātmāvicalendriyaḥ | trivargaupayikaṃ nītvā putrāyādānnṛpāsanam

मन्यमान इदं विश्वं मायारचितमात्मनि ।अविद्यारचितस्वप्नगन्धर्वनगरोपमम्॥ 15 ॥

manyamāna idaṃ viśvaṃ māyāracitamātmani | avidyāracitasvapnagandharvanagaropamam

आत्मस्त्र्यपत्यसुहृदो बलमृद्धकोश- मन्तःपुरं परिविहारभुवश्च रम्याः ।भूमण्डलं जलधिमेखलमाकलय्य कालोपसृष्टमिति स प्रययौ विशालाम्॥ 16 ॥

ātmastryapatyasuhṛdo balamṛddhakośa- mantaḥpuraṃ parivihārabhuvaśca ramyāḥ | bhūmaṇḍalaṃ jaladhimekhalamākalayya kālopasṛṣṭamiti sa prayayau viśālām

तस्यां विशुद्धकरणः शिववार्विगाह्य- बद्ध्वाऽऽसनं जितमरुन्मनसाऽऽहृताक्षः ।स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एत- द्ध्यायंस्तदव्यवहितो व्यसृजत्समाधौ॥ 17 ॥

tasyāṃ viśuddhakaraṇaḥ śivavārvigāhya- baddhvā''sanaṃ jitamarunmanasā''hṛtākṣaḥ | sthūle dadhāra bhagavatpratirūpa eta- ddhyāyaṃstadavyavahito vyasṛjatsamādhau

भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन्नजस्र- मानन्दबाष्पकलया मुहुरर्द्यमानः ।विक्लिद्यमानहृदयः पुलकाचिताङ्गो नात्मानमस्मरदसाविति मुक्तलिङ्गः॥ 18 ॥

bhaktiṃ harau bhagavati pravahannajasra- mānandabāṣpakalayā muhurardyamānaḥ | viklidyamānahṛdayaḥ pulakācitāṅgo nātmānamasmaradasāviti muktaliṅgaḥ

स ददर्श विमानाग्र्यं नभसोऽवतरद्ध्रुवः ।विभ्राजयद्दश दिशो राकापतिमिवोदितम्॥ 19 ॥

sa dadarśa vimānāgryaṃ nabhaso'vataraddhruvaḥ | vibhrājayaddaśa diśo rākāpatimivoditam

तत्रानु देवप्रवरौ चतुर्भुजौ श्यामौ किशोरावरुणाम्बुजेक्षणौ ।स्थिताववष्टभ्य गदां सुवाससौ किरीटहाराङ्गदचारुकुण्डलौ॥ 20 ॥

tatrānu devapravarau caturbhujau śyāmau kiśorāvaruṇāmbujekṣaṇau | sthitāvavaṣṭabhya gadāṃ suvāsasau kirīṭahārāṅgadacārukuṇḍalau

विज्ञाय तावुत्तमगायकिङ्करा- वभ्युत्थितः साध्वसविस्मृतक्रमः ।नाम नामानि गृणन् मधुद्विषः पार्षत्प्रधानाविति संहताञ्जलिः॥ 21 ॥

vijñāya tāvuttamagāyakiṅkarā- vabhyutthitaḥ sādhvasavismṛtakramaḥ | nāma nāmāni gṛṇan madhudviṣaḥ pārṣatpradhānāviti saṃhatāñjaliḥ

तं कृष्णपादाभिनिविष्टचेतसं बद्धाञ्जलिं प्रश्रयनम्रकन्धरम् ।सुनन्दनन्दावुपसृत्य सस्मितं प्रत्यूचतुः पुष्करनाभसम्मतौ॥ 22 ॥

taṃ kṛṣṇapādābhiniviṣṭacetasaṃ baddhāñjaliṃ praśrayanamrakandharam | sunandanandāvupasṛtya sasmitaṃ pratyūcatuḥ puṣkaranābhasammatau

सुनन्दनन्दावूचतुः भो भो राजन् सुभद्रं ते वाचं नोऽवहितः शृणु ।यः पञ्चवर्षस्तपसा भवान् देवमतीतृपत्॥ 23 ॥

sunandanandāvūcatuḥ bho bho rājan subhadraṃ te vācaṃ no'vahitaḥ śṛṇu | yaḥ pañcavarṣastapasā bhavān devamatītṛpat

तस्याखिलजगद्धातुरावां देवस्य शार्ङ्गिणः ।पार्षदाविह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत्पदम्॥ 24 ॥

tasyākhilajagaddhāturāvāṃ devasya śārṅgiṇaḥ | pārṣadāviha samprāptau netuṃ tvāṃ bhagavatpadam

सुदुर्जयं विष्णुपदं जितं त्वया यत्सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् ।आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयो ग्रहर्क्षताराः परियन्ति दक्षिणम्॥ 25 ॥

sudurjayaṃ viṣṇupadaṃ jitaṃ tvayā yatsūrayo'prāpya vicakṣate param | ātiṣṭha taccandradivākarādayo graharkṣatārāḥ pariyanti dakṣiṇam

अनास्थितं ते पितृभिरन्यैरप्यङ्ग कर्हिचित् ।आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद्विष्णोः परमं पदम्॥ 26 ॥

anāsthitaṃ te pitṛbhiranyairapyaṅga karhicit | ātiṣṭha jagatāṃ vandyaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

एतद्विमानप्रवरमुत्तमश्लोकमौलिना ।उपस्थापितमायुष्मन्नधिरोढुं त्वमर्हसि॥ 27 ॥

etadvimānapravaramuttamaślokamaulinā | upasthāpitamāyuṣmannadhiroḍhuṃ tvamarhasi

निशम्य वैकुण्ठनियोज्यमुख्ययो- र्मधुच्युतं वाचमुरुक्रमप्रियः ।कृताभिषेकः कृतनित्यमङ्गलो मुनीन् प्रणम्याशिषमभ्यवादयत्॥ 28 ॥

niśamya vaikuṇṭhaniyojyamukhyayo- rmadhucyutaṃ vācamurukramapriyaḥ | kṛtābhiṣekaḥ kṛtanityamaṅgalo munīn praṇamyāśiṣamabhyavādayat

परीत्याभ्यर्च्य धिष्ण्याग्र्यं पार्षदावभिवन्द्य च ।इयेष तदधिष्ठातुं बिभ्रद्रूपं हिरण्मयम्॥ 29 ॥

parītyābhyarcya dhiṣṇyāgryaṃ pārṣadāvabhivandya ca | iyeṣa tadadhiṣṭhātuṃ bibhradrūpaṃ hiraṇmayam

तदोत्तानपदः पुत्रो ददर्शान्तकमागतम् ।मृत्योर्मूर्ध्नि पदं दत्त्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम्॥ 30 ॥

tadottānapadaḥ putro dadarśāntakamāgatam | mṛtyormūrdhni padaṃ dattvā ārurohādbhutaṃ gṛham

तदा दुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवादयः ।गन्धर्वमुख्याः प्रजगुः पेतुः कुसुमवृष्टयः॥ 31 ॥

tadā dundubhayo nedurmṛdaṅgapaṇavādayaḥ | gandharvamukhyāḥ prajaguḥ petuḥ kusumavṛṣṭayaḥ

स च स्वर्लोकमारोक्ष्यन् सुनीतिं जननीं ध्रुवः ।अन्वस्मरदगं हित्वा दीनां यास्ये त्रिविष्टपम्॥ 32 ॥

sa ca svarlokamārokṣyan sunītiṃ jananīṃ dhruvaḥ | anvasmaradagaṃ hitvā dīnāṃ yāsye triviṣṭapam

दर्शयामासतुर्देवीं पुरो यानेन गच्छतीम्॥ 33 ॥

darśayāmāsaturdevīṃ puro yānena gacchatīm

तत्र तत्र प्रशंसद्भिः पथि वैमानिकैः सुरैः ।अवकीर्यमाणो ददृशे कुसुमैः क्रमशो ग्रहान्॥ 34 ॥

tatra tatra praśaṃsadbhiḥ pathi vaimānikaiḥ suraiḥ | avakīryamāṇo dadṛśe kusumaiḥ kramaśo grahān

त्रिलोकीं देवयानेन सोऽतिव्रज्य मुनीनपि ।परस्ताद्यद्ध्रुवगतिर्विष्णोः पदमथाभ्यगात्॥ 35 ॥

trilokīṃ devayānena so'tivrajya munīnapi | parastādyaddhruvagatirviṣṇoḥ padamathābhyagāt

यद्भ्राजमानं स्वरुचैव सर्वतो लोकास्त्रयो ह्यनुविभ्राजन्त एते ।यन्नाव्रजन् जन्तुषु येऽननुग्रहा व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति येऽनिशम्॥ 36 ॥

yadbhrājamānaṃ svarucaiva sarvato lokāstrayo hyanuvibhrājanta ete | yannāvrajan jantuṣu ye'nanugrahā vrajanti bhadrāṇi caranti ye'niśam

शान्ताः समदृशः शुद्धाः सर्वभूतानुरञ्जनाः ।यान्त्यञ्जसाच्युतपदमच्युतप्रियबान्धवाः॥ 37 ॥

śāntāḥ samadṛśaḥ śuddhāḥ sarvabhūtānurañjanāḥ | yāntyañjasācyutapadamacyutapriyabāndhavāḥ

इत्युत्तानपदः पुत्रो ध्रुवः कृष्णपरायणः ।अभूत्त्रयाणां लोकानां चूडामणिरिवामलः॥ 38 ॥

ityuttānapadaḥ putro dhruvaḥ kṛṣṇaparāyaṇaḥ | abhūttrayāṇāṃ lokānāṃ cūḍāmaṇirivāmalaḥ

गम्भीरवेगोऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रमाहितम् ।यस्मिन् भ्रमति कौरव्य मेढ्यामिव गवां गणः॥ 39 ॥

gambhīravego'nimiṣaṃ jyotiṣāṃ cakramāhitam | yasmin bhramati kauravya meḍhyāmiva gavāṃ gaṇaḥ

महिमानं विलोक्यास्य नारदो भगवान् ऋषिः ।आतोद्यं वितुदञ्श्लोकान् सत्रेऽगायत्प्रचेतसाम्॥ 40 ॥

mahimānaṃ vilokyāsya nārado bhagavān ṛṣiḥ | ātodyaṃ vitudañślokān satre'gāyatpracetasām

नूनं सुनीतेः पतिदेवताया- स्तपःप्रभावस्य सुतस्य तां गतिम् ।दृष्ट्वाभ्युपायानपि वेदवादिनो नैवाधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपाः॥ 41 ॥

nūnaṃ sunīteḥ patidevatāyā- stapaḥprabhāvasya sutasya tāṃ gatim | dṛṣṭvābhyupāyānapi vedavādino naivādhigantuṃ prabhavanti kiṃ nṛpāḥ

यः पञ्चवर्षो गुरुदारवाक्शरै- र्भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता ।वनं मदादेशकरोऽजितं प्रभुं जिगाय तद्भक्तगुणैः पराजितम्॥ 42 ॥

yaḥ pañcavarṣo gurudāravākśarai- rbhinnena yāto hṛdayena dūyatā | vanaṃ madādeśakaro'jitaṃ prabhuṃ jigāya tadbhaktaguṇaiḥ parājitam

यः क्षत्रबन्धुर्भुवि तस्याधिरूढ- मन्वारुरुक्षेदपि वर्षपूगैः ।षट्पञ्चवर्षो यदहोभिरल्पैः प्रसाद्य वैकुण्ठमवाप तत्पदम्॥ 43 ॥

yaḥ kṣatrabandhurbhuvi tasyādhirūḍha- manvārurukṣedapi varṣapūgaiḥ | ṣaṭpañcavarṣo yadahobhiralpaiḥ prasādya vaikuṇṭhamavāpa tatpadam

एतत्तेऽभिहितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ।ध्रुवस्योद्दामयशसश्चरितं सम्मतं सताम्॥ 44 ॥

etatte'bhihitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭo'hamiha tvayā | dhruvasyoddāmayaśasaścaritaṃ sammataṃ satām

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् ।स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यमघमर्षणम्॥ 45 ॥

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ svastyayanaṃ mahat | svargyaṃ dhrauvyaṃ saumanasyaṃ praśasyamaghamarṣaṇam

श्रुत्वैतच्छ्रद्धयाभीक्ष्णमच्युतप्रियचेष्टितम् ।भवेद्भक्तिर्भगवति यया स्यात्क्लेशसङ्क्षयः॥ 46 ॥

śrutvaitacchraddhayābhīkṣṇamacyutapriyaceṣṭitam | bhavedbhaktirbhagavati yayā syātkleśasaṅkṣayaḥ

महत्त्वमिच्छतां तीर्थं श्रोतुः शीलादयो गुणाः ।यत्र तेजस्तदिच्छूनां मानो यत्र मनस्विनाम्॥ 47 ॥

mahattvamicchatāṃ tīrthaṃ śrotuḥ śīlādayo guṇāḥ | yatra tejastadicchūnāṃ māno yatra manasvinām

प्रयतः कीर्तयेत्प्रातः समवाये द्विजन्मनाम् ।सायं च पुण्यश्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत्॥ 48 ॥

prayataḥ kīrtayetprātaḥ samavāye dvijanmanām | sāyaṃ ca puṇyaślokasya dhruvasya caritaṃ mahat

पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा ।दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा॥ 49 ॥

paurṇamāsyāṃ sinīvālyāṃ dvādaśyāṃ śravaṇe'thavā | dinakṣaye vyatīpāte saṅkrame'rkadine'pi vā

श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रयः ।नेच्छंस्तत्रात्मनाऽऽत्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति॥ 50 ॥

śrāvayecchraddadhānānāṃ tīrthapādapadāśrayaḥ | necchaṃstatrātmanā''tmānaṃ santuṣṭa iti sidhyati

ज्ञानमज्ञाततत्त्वाय यो दद्यात्सत्पथेऽमृतम् ।कृपालोर्दीननाथस्य देवास्तस्यानुगृह्णते॥ 51 ॥

jñānamajñātatattvāya yo dadyātsatpathe'mṛtam | kṛpālordīnanāthasya devāstasyānugṛhṇate

इदं मया तेऽभिहितं कुरूद्वह ध्रुवस्य विख्यातविशुद्धकर्मणः ।हित्वार्भकः क्रीडनकानि मातु- र्गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम॥ 52 ॥

idaṃ mayā te'bhihitaṃ kurūdvaha dhruvasya vikhyātaviśuddhakarmaṇaḥ | hitvārbhakaḥ krīḍanakāni mātu- rgṛhaṃ ca viṣṇuṃ śaraṇaṃ yo jagāma

चतुर्थस्कन्धे ध्रुवचरितं नाम द्वादशोऽध्यायः॥ 12b ॥

caturthaskandhe dhruvacaritaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ