Skandha 4, Adhyāya 13

निशम्य कौषारविणोपवर्णितं ध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् ।प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजे प्रष्टुं पुनस्तं विदुरः प्रचक्रमे॥ 1 ॥

niśamya kauṣāraviṇopavarṇitaṃ dhruvasya vaikuṇṭhapadādhirohaṇam | prarūḍhabhāvo bhagavatyadhokṣaje praṣṭuṃ punastaṃ viduraḥ pracakrame

के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत ।कस्यान्ववाये प्रख्याताः कुत्र वा सत्रमासत॥ 2 ॥

ke te pracetaso nāma kasyāpatyāni suvrata | kasyānvavāye prakhyātāḥ kutra vā satramāsata

मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् ।येन प्रोक्तः क्रियायोगः परिचर्याविधिर्हरेः॥ 3 ॥

manye mahābhāgavataṃ nāradaṃ devadarśanam | yena proktaḥ kriyāyogaḥ paricaryāvidhirhareḥ

स्वधर्मशीलैः पुरुषैर्भगवान् यज्ञपूरुषः ।इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरितः किल॥ 4 ॥

svadharmaśīlaiḥ puruṣairbhagavān yajñapūruṣaḥ | ijyamāno bhaktimatā nāradeneritaḥ kila

यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथाः ।मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुमर्हसि॥ 5 ॥

yāstā devarṣiṇā tatra varṇitā bhagavatkathāḥ | mahyaṃ śuśrūṣave brahman kārtsnyenācaṣṭumarhasi

ध्रुवस्य चोत्कलः पुत्रः पितरि प्रस्थिते वनम् ।सार्वभौमश्रियं नैच्छदधिराजासनं पितुः॥ 6 ॥

dhruvasya cotkalaḥ putraḥ pitari prasthite vanam | sārvabhaumaśriyaṃ naicchadadhirājāsanaṃ pituḥ

स जन्मनोपशान्तात्मा निःसङ्गः समदर्शनः ।ददर्श लोके विततमात्मानं लोकमात्मनि॥ 7 ॥

sa janmanopaśāntātmā niḥsaṅgaḥ samadarśanaḥ | dadarśa loke vitatamātmānaṃ lokamātmani

आत्मानं ब्रह्मनिर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् ।अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम्॥ 8 ॥

ātmānaṃ brahmanirvāṇaṃ pratyastamitavigraham | avabodharasaikātmyamānandamanusantatam

अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशयः ।स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत॥ 9 ॥

avyavacchinnayogāgnidagdhakarmamalāśayaḥ | svarūpamavarundhāno nātmano'nyaṃ tadaikṣata

जडान्धबधिरोन्मत्तमूकाकृतिरतन्मतिः ।लक्षितः पथि बालानां प्रशान्तार्चिरिवानलः॥ 10 ॥

jaḍāndhabadhironmattamūkākṛtiratanmatiḥ | lakṣitaḥ pathi bālānāṃ praśāntārcirivānalaḥ

मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धाः समन्त्रिणः ।वत्सरं भूपतिं चक्रुर्यवीयांसं भ्रमेः सुतम्॥ 11 ॥

matvā taṃ jaḍamunmattaṃ kulavṛddhāḥ samantriṇaḥ | vatsaraṃ bhūpatiṃ cakruryavīyāṃsaṃ bhrameḥ sutam

स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् ।पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम्॥ 12 ॥

svarvīthirvatsarasyeṣṭā bhāryāsūta ṣaḍātmajān | puṣpārṇaṃ tigmaketuṃ ca iṣamūrjaṃ vasuṃ jayam

पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतुः ।प्रातर्मध्यन्दिनं सायमिति ह्यासन् प्रभासुताः॥ 13 ॥

puṣpārṇasya prabhā bhāryā doṣā ca dve babhūvatuḥ | prātarmadhyandinaṃ sāyamiti hyāsan prabhāsutāḥ

प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषा सुतास्त्रयः ।व्युष्टः सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे॥ 14 ॥

pradoṣo niśitho vyuṣṭa iti doṣā sutāstrayaḥ | vyuṣṭaḥ sutaṃ puṣkariṇyāṃ sarvatejasamādadhe

स चक्षुः सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह ।मनोरसूत महिषी विरजान् नड्वला सुतान्॥ 15 ॥

sa cakṣuḥ sutamākūtyāṃ patnyāṃ manumavāpa ha | manorasūta mahiṣī virajān naḍvalā sutān

पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् ।अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम्॥ 16 ॥

puruṃ kutsaṃ tritaṃ dyumnaṃ satyavantamṛtaṃ vratam | agniṣṭomamatīrātraṃ pradyumnaṃ śibimulmukam

उल्मुकोऽजनयत्पुत्रान् पुष्करिण्यां षडुत्तमान् ।अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम्॥ 17 ॥

ulmuko'janayatputrān puṣkariṇyāṃ ṣaḍuttamān | aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratumaṅgirasaṃ gayam

सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् ।यद्दौःशील्यात्स राजर्षिर्निर्विण्णो निरगात्पुरात्॥ 18 ॥

sunīthāṅgasya yā patnī suṣuve venamulbaṇam | yaddauḥśīlyātsa rājarṣirnirviṇṇo niragātpurāt

यमङ्ग शेपुः कुपिता वाग्वज्रा मुनयः किल ।गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम्॥ 19 ॥

yamaṅga śepuḥ kupitā vāgvajrā munayaḥ kila | gatāsostasya bhūyaste mamanthurdakṣiṇaṃ karam

अराजके तदा लोके दस्युभिः पीडिताः प्रजाः ।जातो नारायणांशेन पृथुराद्यः क्षितीश्वरः॥ 20 ॥

arājake tadā loke dasyubhiḥ pīḍitāḥ prajāḥ | jāto nārāyaṇāṃśena pṛthurādyaḥ kṣitīśvaraḥ

तस्य शीलनिधेः साधोर्ब्रह्मण्यस्य महात्मनः ।राज्ञः कथमभूद्दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ॥ 21 ॥

tasya śīlanidheḥ sādhorbrahmaṇyasya mahātmanaḥ | rājñaḥ kathamabhūdduṣṭā prajā yadvimanā yayau

किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डमयूयुजन् ।दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदाः॥ 22 ॥

kiṃ vāṃho vena uddiśya brahmadaṇḍamayūyujan | daṇḍavratadhare rājñi munayo dharmakovidāḥ

नावध्येयः प्रजापालः प्रजाभिरघवानपि ।यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योजः स्वतेजसा॥ 23 ॥

nāvadhyeyaḥ prajāpālaḥ prajābhiraghavānapi | yadasau lokapālānāṃ bibhartyojaḥ svatejasā

एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मजचेष्टितम् ।श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तमः॥ 24 ॥

etadākhyāhi me brahman sunīthātmajaceṣṭitam | śraddadhānāya bhaktāya tvaṃ parāvaravittamaḥ

अङ्गोऽश्वमेधं राजर्षिराजहार महाक्रतुम् ।नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन्नाहूता ब्रह्मवादिभिः॥ 25 ॥

aṅgo'śvamedhaṃ rājarṣirājahāra mahākratum | nājagmurdevatāstasminnāhūtā brahmavādibhiḥ

तमूचुर्विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विजः ।हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवताः॥ 26 ॥

tamūcurvismitāstatra yajamānamathartvijaḥ | havīṃṣi hūyamānāni na te gṛhṇanti devatāḥ

राजन् हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयाऽऽसादितानि ते ।छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतैः॥ 27 ॥

rājan havīṃṣyaduṣṭāni śraddhayā''sāditāni te | chandāṃsyayātayāmāni yojitāni dhṛtavrataiḥ

न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि ।यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवाः कर्मसाक्षिणः॥ 28 ॥

na vidāmeha devānāṃ helanaṃ vayamaṇvapi | yanna gṛhṇanti bhāgān svān ye devāḥ karmasākṣiṇaḥ

अङ्गो द्विजवचः श्रुत्वा यजमानः सुदुर्मनाः ।तत्प्रष्टुं व्यसृजद्वाचं सदस्यांस्तदनुज्ञया॥ 29 ॥

aṅgo dvijavacaḥ śrutvā yajamānaḥ sudurmanāḥ | tatpraṣṭuṃ vyasṛjadvācaṃ sadasyāṃstadanujñayā

नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह ।सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम्॥ 30 ॥

nāgacchantyāhutā devā na gṛhṇanti grahāniha | sadasaspatayo brūta kimavadyaṃ mayā kṛtam

नरदेवेह भवतो नाघं तावन्मनाक्स्थितम् ।अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक्त्वमप्रजः॥ 31 ॥

naradeveha bhavato nāghaṃ tāvanmanāksthitam | astyekaṃ prāktanamaghaṃ yadihedṛktvamaprajaḥ

तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप ।इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक्॥ 32 ॥

tathā sādhaya bhadraṃ te ātmānaṃ suprajaṃ nṛpa | iṣṭaste putrakāmasya putraṃ dāsyati yajñabhuk

तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकसः ।यद्यज्ञपुरुषः साक्षादपत्याय हरिर्वृतः॥ 33 ॥

tathā svabhāgadheyāni grahīṣyanti divaukasaḥ | yadyajñapuruṣaḥ sākṣādapatyāya harirvṛtaḥ

तांस्तान् कामान् हरिर्दद्याद्यान् यान् कामयते जनः ।आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदयः॥ 34 ॥

tāṃstān kāmān harirdadyādyān yān kāmayate janaḥ | ārādhito yathaivaiṣa tathā puṃsāṃ phalodayaḥ

पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे॥ 35 ॥

puroḍāśaṃ niravapan śipiviṣṭāya viṣṇave

तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बरः ।हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम्॥ 36 ॥

tasmātpuruṣa uttasthau hemamālyamalāmbaraḥ | hiraṇmayena pātreṇa siddhamādāya pāyasam

स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् ।अवघ्राय मुदा युक्तः प्रादात्पत्न्या उदारधीः॥ 37 ॥

sa viprānumato rājā gṛhītvāñjalinaudanam | avaghrāya mudā yuktaḥ prādātpatnyā udāradhīḥ

सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे ।गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा॥ 38 ॥

sā tatpuṃsavanaṃ rājñī prāśya vai patyurādadhe | garbhaṃ kāla upāvṛtte kumāraṃ suṣuve'prajā

स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रतः ।अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवदधार्मिकः॥ 39 ॥

sa bāla eva puruṣo mātāmahamanuvrataḥ | adharmāṃśodbhavaṃ mṛtyuṃ tenābhavadadhārmikaḥ

स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचरः ।हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जनः॥ 40 ॥

sa śarāsanamudyamya mṛgayurvanagocaraḥ | hantyasādhurmṛgān dīnān veno'sāvityaraujjanaḥ

आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यानतिदारुणः ।प्रसह्य निरनुक्रोशः पशुमारममारयत्॥ 41 ॥

ākrīḍe krīḍato bālān vayasyānatidāruṇaḥ | prasahya niranukrośaḥ paśumāramamārayat

तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैर्विविधैर्नृपः ।यदा न शासितुं कल्पो भृशमासीत्सुदुर्मनाः॥ 42 ॥

taṃ vicakṣya khalaṃ putraṃ śāsanairvividhairnṛpaḥ | yadā na śāsituṃ kalpo bhṛśamāsītsudurmanāḥ

प्रायेणाभ्यर्चितो देवो येऽप्रजा गृहमेधिनः ।कदपत्यभृतं दुःखं ये न विन्दन्ति दुर्भरम्॥ 43 ॥

prāyeṇābhyarcito devo ye'prajā gṛhamedhinaḥ | kadapatyabhṛtaṃ duḥkhaṃ ye na vindanti durbharam

यतः पापीयसी कीर्तिरधर्मश्च महान् नृणाम् ।यतो विरोधः सर्वेषां यत आधिरनन्तकः॥ 44 ॥

yataḥ pāpīyasī kīrtiradharmaśca mahān nṛṇām | yato virodhaḥ sarveṣāṃ yata ādhiranantakaḥ

कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मनः ।पण्डितो बहु मन्येत यदर्थाः क्लेशदा गृहाः॥ 45 ॥

kastaṃ prajāpadeśaṃ vai mohabandhanamātmanaḥ | paṇḍito bahu manyeta yadarthāḥ kleśadā gṛhāḥ

कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् ।निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्क्लेशनिवहा गृहाः॥ 46 ॥

kadapatyaṃ varaṃ manye sadapatyācchucāṃ padāt | nirvidyeta gṛhānmartyo yatkleśanivahā gṛhāḥ

एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहान् निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् ।अलब्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभि- र्हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम्॥ 47 ॥

evaṃ sa nirviṇṇamanā nṛpo gṛhān niśītha utthāya mahodayodayāt | alabdhanidro'nupalakṣito nṛbhi- rhitvā gato venasuvaṃ prasuptām

विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजाः पुरोहितामात्यसुहृद्गणादयः ।विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरा यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिनः॥ 48 ॥

vijñāya nirvidya gataṃ patiṃ prajāḥ purohitāmātyasuhṛdgaṇādayaḥ | vicikyururvyāmatiśokakātarā yathā nigūḍhaṃ puruṣaṃ kuyoginaḥ

अलक्षयन्तः पदवीं प्रजापतेः हतोद्यमाः प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् ।ऋषीन् समेतानभिवन्द्य साश्रवो न्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम्॥ 49 ॥

alakṣayantaḥ padavīṃ prajāpateḥ hatodyamāḥ pratyupasṛtya te purīm | ṛṣīn sametānabhivandya sāśravo nyavedayan paurava bhartṛviplavam

संहितायां चतुर्थस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः॥ 13b ॥

saṃhitāyāṃ caturthaskandhe trayodaśo'dhyāyaḥ