Skandha 4, Adhyāya 14

भृग्वादयस्ते मुनयो लोकानां क्षेमदर्शिनः ।गोप्तर्यसति वै नॄणां पश्यन्तः पशुसाम्यताम्॥ 1 ॥

bhṛgvādayaste munayo lokānāṃ kṣemadarśinaḥ | goptaryasati vai nṝṇāṃ paśyantaḥ paśusāmyatām

वीरमातरमाहूय सुनीथां ब्रह्मवादिनः ।प्रकृत्यसम्मतं वेनमभ्यषिञ्चन् पतिं भुवः॥ 2 ॥

vīramātaramāhūya sunīthāṃ brahmavādinaḥ | prakṛtyasammataṃ venamabhyaṣiñcan patiṃ bhuvaḥ

श्रुत्वा नृपासनगतं वेनमत्युग्रशासनम् ।निलिल्युर्दस्यवः सद्यः सर्पत्रस्ता इवाखवः॥ 3 ॥

śrutvā nṛpāsanagataṃ venamatyugraśāsanam | nililyurdasyavaḥ sadyaḥ sarpatrastā ivākhavaḥ

स आरूढनृपस्थान उन्नद्धोऽष्टविभूतिभिः ।अवमेने महाभागान् स्तब्धः सम्भावितः स्वतः॥ 4 ॥

sa ārūḍhanṛpasthāna unnaddho'ṣṭavibhūtibhiḥ | avamene mahābhāgān stabdhaḥ sambhāvitaḥ svataḥ

एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विपः ।पर्यटन् रथमास्थाय कम्पयन्निव रोदसी॥ 5 ॥

evaṃ madāndha utsikto niraṅkuśa iva dvipaḥ | paryaṭan rathamāsthāya kampayanniva rodasī

वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम् ।विमृश्य लोकव्यसनं कृपयोचुः स्म सत्रिणः॥ 7 ॥

venasyāvekṣya munayo durvṛttasya viceṣṭitam | vimṛśya lokavyasanaṃ kṛpayocuḥ sma satriṇaḥ

अहो उभयतः प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत् ।दारुण्युभयतो दीप्ते इव तस्करपालयोः॥ 8 ॥

aho ubhayataḥ prāptaṃ lokasya vyasanaṃ mahat | dāruṇyubhayato dīpte iva taskarapālayoḥ

अराजकभयादेष कृतो राजातदर्हणः ।ततोऽप्यासीद्भयं त्वद्य कथं स्यात्स्वस्ति देहिनाम्॥ 9 ॥

arājakabhayādeṣa kṛto rājātadarhaṇaḥ | tato'pyāsīdbhayaṃ tvadya kathaṃ syātsvasti dehinām

अहेरिव पयः पोषः पोषकस्याप्यनर्थभृत् ।वेनः प्रकृत्यैव खलः सुनीथागर्भसम्भवः॥ 10 ॥

aheriva payaḥ poṣaḥ poṣakasyāpyanarthabhṛt | venaḥ prakṛtyaiva khalaḥ sunīthāgarbhasambhavaḥ

निरूपितः प्रजापालः स जिघांसति वै प्रजाः ।तथापि सान्त्वयेमामुं नास्मांस्तत्पातकं स्पृशेत्॥ 11 ॥

nirūpitaḥ prajāpālaḥ sa jighāṃsati vai prajāḥ | tathāpi sāntvayemāmuṃ nāsmāṃstatpātakaṃ spṛśet

तद्विद्वद्भिरसद्वृत्तो वेनोऽस्माभिः कृतो नृपः ।सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्यधर्मकृत्॥ 12 ॥

tadvidvadbhirasadvṛtto veno'smābhiḥ kṛto nṛpaḥ | sāntvito yadi no vācaṃ na grahīṣyatyadharmakṛt

लोकधिक्कारसन्दग्धं दहिष्यामः स्वतेजसा ।एवमध्यवसायैनं मुनयो गूढमन्यवः ।उपव्रज्याब्रुवन् वेनं सान्त्वयित्वा च सामभिः॥ 13 ॥

lokadhikkārasandagdhaṃ dahiṣyāmaḥ svatejasā | evamadhyavasāyainaṃ munayo gūḍhamanyavaḥ | upavrajyābruvan venaṃ sāntvayitvā ca sāmabhiḥ

नृपवर्य निबोधैतद्यत्ते विज्ञापयाम भोः ।आयुःश्रीबलकीर्तीनां तव तात विवर्धनम्॥ 14 ॥

nṛpavarya nibodhaitadyatte vijñāpayāma bhoḥ | āyuḥśrībalakīrtīnāṃ tava tāta vivardhanam

धर्म आचरितः पुंसां वाङ्मनःकायबुद्धिभिः ।लोकान् विशोकान् वितरत्यथानन्त्यमसङ्गिनाम्॥ 15 ॥

dharma ācaritaḥ puṃsāṃ vāṅmanaḥkāyabuddhibhiḥ | lokān viśokān vitaratyathānantyamasaṅginām

स ते मा विनशेद्वीर प्रजानां क्षेमलक्षणः ।यस्मिन् विनष्टे नृपतिरैश्वर्यादवरोहति॥ 16 ॥

sa te mā vinaśedvīra prajānāṃ kṣemalakṣaṇaḥ | yasmin vinaṣṭe nṛpatiraiśvaryādavarohati

राजन्नसाध्वमात्येभ्यश्चोरादिभ्यः प्रजा नृपः ।रक्षन् यथा बलिं गृह्णन्निह प्रेत्य च मोदते॥ 17 ॥

rājannasādhvamātyebhyaścorādibhyaḥ prajā nṛpaḥ | rakṣan yathā baliṃ gṛhṇanniha pretya ca modate

यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान् यज्ञपूरुषः ।इज्यते स्वेन धर्मेण जनैर्वर्णाश्रमान्वितैः॥ 18 ॥

yasya rāṣṭre pure caiva bhagavān yajñapūruṣaḥ | ijyate svena dharmeṇa janairvarṇāśramānvitaiḥ

तस्य राज्ञो महाभाग भगवान् भूतभावनः ।परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निजशासने॥ 19 ॥

tasya rājño mahābhāga bhagavān bhūtabhāvanaḥ | parituṣyati viśvātmā tiṣṭhato nijaśāsane

तस्मिंस्तुष्टे किमप्राप्यं जगतामीश्वरेश्वरे ।लोकाः सपाला ह्येतस्मै हरन्ति बलिमादृताः॥ 20 ॥

tasmiṃstuṣṭe kimaprāpyaṃ jagatāmīśvareśvare | lokāḥ sapālā hyetasmai haranti balimādṛtāḥ

तं सर्वलोकामरयज्ञसङ्ग्रहं त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् ।यज्ञैर्विचित्रैर्यजतो भवाय ते राजन् स्वदेशाननुरोद्धुमर्हसि॥ 21 ॥

taṃ sarvalokāmarayajñasaṅgrahaṃ trayīmayaṃ dravyamayaṃ tapomayam | yajñairvicitrairyajato bhavāya te rājan svadeśānanuroddhumarhasi

यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभि- र्वितायमानेन सुराः कला हरेः ।स्विष्टाः सुतुष्टाः प्रदिशन्ति वाञ्छितं तद्धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम्॥ 22 ॥

yajñena yuṣmadviṣaye dvijātibhi- rvitāyamānena surāḥ kalā hareḥ | sviṣṭāḥ sutuṣṭāḥ pradiśanti vāñchitaṃ taddhelanaṃ nārhasi vīra ceṣṭitum

बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्ममानिनः ।ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिमुपासते॥ 23 ॥

bāliśā bata yūyaṃ vā adharme dharmamāninaḥ | ye vṛttidaṃ patiṃ hitvā jāraṃ patimupāsate

अवजानन्त्यमी मूढा नृपरूपिणमीश्वरम् ।नानुविन्दन्ति ते भद्रमिह लोके परत्र च॥ 24 ॥

avajānantyamī mūḍhā nṛparūpiṇamīśvaram | nānuvindanti te bhadramiha loke paratra ca

को यज्ञपुरुषो नाम यत्र वो भक्तिरीदृशी ।भर्तृस्नेहविदूराणां यथा जारे कुयोषिताम्॥ 25 ॥

ko yajñapuruṣo nāma yatra vo bhaktirīdṛśī | bhartṛsnehavidūrāṇāṃ yathā jāre kuyoṣitām

विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रविः ।पर्जन्यो धनदः सोमः क्षितिरग्निरपाम्पतिः॥ 26 ॥

viṣṇurviriñco giriśa indro vāyuryamo raviḥ | parjanyo dhanadaḥ somaḥ kṣitiragnirapāmpatiḥ

एते चान्ये च विबुधाः प्रभवो वरशापयोः ।देहे भवन्ति नृपतेः सर्वदेवमयो नृपः॥ 27 ॥

ete cānye ca vibudhāḥ prabhavo varaśāpayoḥ | dehe bhavanti nṛpateḥ sarvadevamayo nṛpaḥ

तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजध्वं गतमत्सराः ।बलिं च मह्यं हरत मत्तोऽन्यः कोऽग्रभुक् पुमान्॥ 28 ॥

tasmānmāṃ karmabhirviprā yajadhvaṃ gatamatsarāḥ | baliṃ ca mahyaṃ harata matto'nyaḥ ko'grabhuk pumān

इत्थं विपर्ययमतिः पापीयानुत्पथं गतः ।अनुनीयमानस्तद्याच्ञां न चक्रे भ्रष्टमङ्गलः॥ 29 ॥

itthaṃ viparyayamatiḥ pāpīyānutpathaṃ gataḥ | anunīyamānastadyācñāṃ na cakre bhraṣṭamaṅgalaḥ

भग्नायां भव्ययाच्ञायां तस्मै विदुर चुक्रुधुः॥ 30 ॥

bhagnāyāṃ bhavyayācñāyāṃ tasmai vidura cukrudhuḥ

हन्यतां हन्यतामेष पापः प्रकृतिदारुणः ।जीवन् जगदसावाशु कुरुते भस्मसाद्ध्रुवम्॥ 31 ॥

hanyatāṃ hanyatāmeṣa pāpaḥ prakṛtidāruṇaḥ | jīvan jagadasāvāśu kurute bhasmasāddhruvam

नायमर्हत्यसद्वृत्तो नरदेववरासनम् ।योऽधियज्ञपतिं विष्णुं विनिन्दत्यनपत्रपः॥ 32 ॥

nāyamarhatyasadvṛtto naradevavarāsanam | yo'dhiyajñapatiṃ viṣṇuṃ vinindatyanapatrapaḥ

को वैनं परिचक्षीत वेनमेकमृतेऽशुभम् ।प्राप्त ईदृशमैश्वर्यं यदनुग्रहभाजनः॥ 33 ॥

ko vainaṃ paricakṣīta venamekamṛte'śubham | prāpta īdṛśamaiśvaryaṃ yadanugrahabhājanaḥ

इत्थं व्यवसिता हन्तुं ऋषयो रूढमन्यवः ।निजघ्नुर्हुङ्कृतैर्वेनं हतमच्युतनिन्दया॥ 34 ॥

itthaṃ vyavasitā hantuṃ ṛṣayo rūḍhamanyavaḥ | nijaghnurhuṅkṛtairvenaṃ hatamacyutanindayā

ऋषिभिः स्वाश्रमपदं गते पुत्रकलेवरम् ।सुनीथा पालयामास विद्यायोगेन शोचती॥ 35 ॥

ṛṣibhiḥ svāśramapadaṃ gate putrakalevaram | sunīthā pālayāmāsa vidyāyogena śocatī

एकदा मुनयस्ते तु सरस्वत्सलिलाप्लुताः ।हुत्वाग्नीन् सत्कथाश्चक्रुरुपविष्टाः सरित्तटे॥ 36 ॥

ekadā munayaste tu sarasvatsalilāplutāḥ | hutvāgnīn satkathāścakrurupaviṣṭāḥ sarittaṭe

वीक्ष्योत्थितान्तदोत्पातानाहुर्लोकभयङ्करान् ।अप्यभद्रमनाथाया दस्युभ्यो न भवेद्भुवः॥ 37 ॥

vīkṣyotthitāntadotpātānāhurlokabhayaṅkarān | apyabhadramanāthāyā dasyubhyo na bhavedbhuvaḥ

एवं मृशन्त ऋषयो धावतां सर्वतोदिशम् ।पांसुः समुत्थितो भूरिश्चोराणामभिलुम्पताम्॥ 38 ॥

evaṃ mṛśanta ṛṣayo dhāvatāṃ sarvatodiśam | pāṃsuḥ samutthito bhūriścorāṇāmabhilumpatām

तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् ।भर्तर्युपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम्॥ 39 ॥

tadupadravamājñāya lokasya vasu lumpatām | bhartaryuparate tasminnanyonyaṃ ca jighāṃsatām

चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् ।लोकान् नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिनः॥ 40 ॥

coraprāyaṃ janapadaṃ hīnasattvamarājakam | lokān nāvārayañchaktā api taddoṣadarśinaḥ

ब्राह्मणः समदृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षकः ।स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्नभाण्डात्पयो यथा॥ 41 ॥

brāhmaṇaḥ samadṛk śānto dīnānāṃ samupekṣakaḥ | sravate brahma tasyāpi bhinnabhāṇḍātpayo yathā

नाङ्गस्य वंशो राजर्षेरेष संस्थातुमर्हति ।अमोघवीर्या हि नृपा वंशेऽस्मिन् केशवाश्रयाः॥ 42 ॥

nāṅgasya vaṃśo rājarṣereṣa saṃsthātumarhati | amoghavīryā hi nṛpā vaṃśe'smin keśavāśrayāḥ

विनिश्चित्यैवमृषयो विपन्नस्य महीपतेः ।ममन्थुरूरुं तरसा तत्रासीद्बाहुको नरः॥ 43 ॥

viniścityaivamṛṣayo vipannasya mahīpateḥ | mamanthurūruṃ tarasā tatrāsīdbāhuko naraḥ

काककृष्णोऽतिह्रस्वाङ्गो ह्रस्वबाहुर्महाहनुः ।ह्रस्वपान्निम्ननासाग्रो रक्ताक्षस्ताम्रमूर्धजः॥ 44 ॥

kākakṛṣṇo'tihrasvāṅgo hrasvabāhurmahāhanuḥ | hrasvapānnimnanāsāgro raktākṣastāmramūrdhajaḥ

तं तु तेऽवनतं दीनं किं करोमीति वादिनम् ।निषीदेत्यब्रुवंस्तात स निषादस्ततोऽभवत्॥ 45 ॥

taṃ tu te'vanataṃ dīnaṃ kiṃ karomīti vādinam | niṣīdetyabruvaṃstāta sa niṣādastato'bhavat

तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरिकाननगोचराः ।येनाहरज्जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम्॥ 46 ॥

tasya vaṃśyāstu naiṣādā girikānanagocarāḥ | yenāharajjāyamāno venakalmaṣamulbaṇam

चतुर्थस्कन्धे पृथुचरिते निषादोत्पत्तिर्नाम चतुर्दशोऽध्यायः॥ 14b ॥

caturthaskandhe pṛthucarite niṣādotpattirnāma caturdaśo'dhyāyaḥ