Skandha 4, Adhyāya 20

भगवानपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः ।यज्ञैर्यज्ञपतिस्तुष्टो यज्ञभुक् तमभाषत॥ 1 ॥

bhagavānapi vaikuṇṭhaḥ sākaṃ maghavatā vibhuḥ | yajñairyajñapatistuṣṭo yajñabhuk tamabhāṣata

एष तेऽकार्षीद्भङ्गं हयमेधशतस्य ह ।क्षमापयत आत्मानममुष्य क्षन्तुमर्हसि॥ 2 ॥

eṣa te'kārṣīdbhaṅgaṃ hayamedhaśatasya ha | kṣamāpayata ātmānamamuṣya kṣantumarhasi

सुधियः साधवो लोके नरदेव नरोत्तमाः ।नाभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम्॥ 3 ॥

sudhiyaḥ sādhavo loke naradeva narottamāḥ | nābhidruhyanti bhūtebhyo yarhi nātmā kalevaram

पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वादृशा देवमायया ।श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्धसेवया॥ 4 ॥

puruṣā yadi muhyanti tvādṛśā devamāyayā | śrama eva paraṃ jāto dīrghayā vṛddhasevayā

अतः कायमिमं विद्वानविद्याकामकर्मभिः ।आरब्ध इति नैवास्मिन् प्रतिबुद्धोऽनुषज्जते॥ 5 ॥

ataḥ kāyamimaṃ vidvānavidyākāmakarmabhiḥ | ārabdha iti naivāsmin pratibuddho'nuṣajjate

असंसक्तः शरीरेऽस्मिन्नमुनोत्पादिते गृहे ।अपत्ये द्रविणे वापि कः कुर्यान्ममतां बुधः॥ 6 ॥

asaṃsaktaḥ śarīre'sminnamunotpādite gṛhe | apatye draviṇe vāpi kaḥ kuryānmamatāṃ budhaḥ

एकः शुद्धः स्वयञ्ज्योतिर्निर्गुणोऽसौ गुणाश्रयः ।सर्वगोऽनावृतः साक्षी निरात्माऽऽत्माऽऽत्मनःपरः॥ 7 ॥

ekaḥ śuddhaḥ svayañjyotirnirguṇo'sau guṇāśrayaḥ | sarvago'nāvṛtaḥ sākṣī nirātmā''tmā''tmanaḥparaḥ

य एवं सन्तमात्मानमात्मस्थं वेद पूरुषः ।नाज्यते प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणैः स मयि स्थितः॥ 8 ॥

ya evaṃ santamātmānamātmasthaṃ veda pūruṣaḥ | nājyate prakṛtistho'pi tadguṇaiḥ sa mayi sthitaḥ

यः स्वधर्मेण मां नित्यं निराशीः श्रद्धयान्वितः ।भजते शनकैस्तस्य मनो राजन् प्रसीदति॥ 9 ॥

yaḥ svadharmeṇa māṃ nityaṃ nirāśīḥ śraddhayānvitaḥ | bhajate śanakaistasya mano rājan prasīdati

परित्यक्तगुणः सम्यग्दर्शनो विशदाशयः ।शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्मकैवल्यमश्नुते॥ 10 ॥

parityaktaguṇaḥ samyagdarśano viśadāśayaḥ | śāntiṃ me samavasthānaṃ brahmakaivalyamaśnute

उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मनाम् ।कूटस्थमिममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम्॥ 11 ॥

udāsīnamivādhyakṣaṃ dravyajñānakriyātmanām | kūṭasthamimamātmānaṃ yo vedāpnoti śobhanam

भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहो द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मनः ।दृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो न विक्रियन्ते मयि बद्धसौहृदाः॥ 12 ॥

bhinnasya liṅgasya guṇapravāho dravyakriyākārakacetanātmanaḥ | dṛṣṭāsu sampatsu vipatsu sūrayo na vikriyante mayi baddhasauhṛdāḥ

समः समानोत्तममध्यमाधमः सुखे च दुःखे च जितेन्द्रियाशयः ।मयोपकॢप्ताखिललोकसंयुतो विधत्स्व वीराखिललोकरक्षणम्॥ 13 ॥

samaḥ samānottamamadhyamādhamaḥ sukhe ca duḥkhe ca jitendriyāśayaḥ | mayopakḷptākhilalokasaṃyuto vidhatsva vīrākhilalokarakṣaṇam

श्रेयः प्रजापालनमेव राज्ञो यत्साम्पराये सुकृतात्षष्ठमंशम् ।हर्तान्यथा हृतपुण्यः प्रजाना- मरक्षिता करहारोऽघमत्ति॥ 14 ॥

śreyaḥ prajāpālanameva rājño yatsāmparāye sukṛtātṣaṣṭhamaṃśam | hartānyathā hṛtapuṇyaḥ prajānā- marakṣitā karahāro'ghamatti

एवं द्विजाग्र्यानुमतानुवृत्त- धर्मप्रधानोऽन्यतमोऽवितास्याः ।ह्रस्वेन कालेन गृहोपयातान् द्रष्टासि सिद्धाननुरक्तलोकः॥ 15 ॥

evaṃ dvijāgryānumatānuvṛtta- dharmapradhāno'nyatamo'vitāsyāḥ | hrasvena kālena gṛhopayātān draṣṭāsi siddhānanuraktalokaḥ

वरं च मत्कञ्चन मानवेन्द्र वृणीष्व तेऽहं गुणशीलयन्त्रितः ।नाहं मखैर्वै सुलभस्तपोभि- र्योगेन वा यत्समचित्तवर्ती॥ 16 ॥

varaṃ ca matkañcana mānavendra vṛṇīṣva te'haṃ guṇaśīlayantritaḥ | nāhaṃ makhairvai sulabhastapobhi- ryogena vā yatsamacittavartī

स इत्थं लोकगुरुणा विष्वक्सेनेन विश्वजित् ।अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरेः॥ 17 ॥

sa itthaṃ lokaguruṇā viṣvaksenena viśvajit | anuśāsita ādeśaṃ śirasā jagṛhe hareḥ

स्पृशन्तं पादयोः प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा ।शतक्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह॥ 18 ॥

spṛśantaṃ pādayoḥ premṇā vrīḍitaṃ svena karmaṇā | śatakratuṃ pariṣvajya vidveṣaṃ visasarja ha

भगवानथ विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हणः ।समुज्जिहानया भक्त्या गृहीतचरणाम्बुजः॥ 19 ॥

bhagavānatha viśvātmā pṛthunopahṛtārhaṇaḥ | samujjihānayā bhaktyā gṛhītacaraṇāmbujaḥ

प्रस्थानाभिमुखोऽप्येनमनुग्रहविलम्बितः ।पश्यन् पद्मपलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत्सताम्॥ 20 ॥

prasthānābhimukho'pyenamanugrahavilambitaḥ | paśyan padmapalāśākṣo na pratasthe suhṛtsatām

स आदिराजो रचिताञ्जलिर्हरिं विलोकितुं नाशकदश्रुलोचनः ।न किञ्चनोवाच स बाष्पविक्लवो हृदोपगुह्यामुमधादवस्थितः॥ 21 ॥

sa ādirājo racitāñjalirhariṃ vilokituṃ nāśakadaśrulocanaḥ | na kiñcanovāca sa bāṣpaviklavo hṛdopaguhyāmumadhādavasthitaḥ

अथावमृज्याश्रुकला विलोकय- न्नतृप्तदृग्गोचरमाह पूरुषम् ।पदा स्पृशन्तं क्षितिमंस उन्नते विन्यस्तहस्ताग्रमुरङ्गविद्विषः॥ 22 ॥

athāvamṛjyāśrukalā vilokaya- nnatṛptadṛggocaramāha pūruṣam | padā spṛśantaṃ kṣitimaṃsa unnate vinyastahastāgramuraṅgavidviṣaḥ

वरान्विभो त्वद्वरदेश्वराद्बुधः कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् ।ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां तानीश कैवल्यपते वृणे न च॥ 23 ॥

varānvibho tvadvaradeśvarādbudhaḥ kathaṃ vṛṇīte guṇavikriyātmanām | ye nārakāṇāmapi santi dehināṃ tānīśa kaivalyapate vṛṇe na ca

न कामये नाथ तदप्यहं क्वचि- न्न यत्र युष्मच्चरणाम्बुजासवः ।महत्तमान्तर्हृदयान्मुखच्युतो विधत्स्व कर्णायुतमेष मे वरः॥ 24 ॥

na kāmaye nātha tadapyahaṃ kvaci- nna yatra yuṣmaccaraṇāmbujāsavaḥ | mahattamāntarhṛdayānmukhacyuto vidhatsva karṇāyutameṣa me varaḥ

स उत्तमश्लोकमहन्मुखच्युतो भवत्पदाम्भोजसुधाकणानिलः ।स्मृतिं पुनर्विस्मृततत्त्ववर्त्मनां कुयोगिनां नो वितरत्यलं वरैः॥ 25 ॥

sa uttamaślokamahanmukhacyuto bhavatpadāmbhojasudhākaṇānilaḥ | smṛtiṃ punarvismṛtatattvavartmanāṃ kuyogināṃ no vitaratyalaṃ varaiḥ

यशः शिवं सुश्रव आर्यसङ्गमे यदृच्छया चोपशृणोति ते सकृत् ।कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुं श्रीर्यत्प्रवव्रे गुणसङ्ग्रहेच्छया॥ 26 ॥

yaśaḥ śivaṃ suśrava āryasaṅgame yadṛcchayā copaśṛṇoti te sakṛt | kathaṃ guṇajño viramedvinā paśuṃ śrīryatpravavre guṇasaṅgrahecchayā

अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमं गुणालयं पद्मकरेव लालसः ।अप्यावयोरेकपतिस्पृधोः कलि- र्न स्यात्कृतत्वच्चरणैकतानयोः॥ 27 ॥

athābhaje tvākhilapūruṣottamaṃ guṇālayaṃ padmakareva lālasaḥ | apyāvayorekapatispṛdhoḥ kali- rna syātkṛtatvaccaraṇaikatānayoḥ

जगज्जनन्यां जगदीश वैशसं स्यादेव यत्कर्मणि नः समीहितम् ।करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सलः स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया॥ 28 ॥

jagajjananyāṃ jagadīśa vaiśasaṃ syādeva yatkarmaṇi naḥ samīhitam | karoṣi phalgvapyuru dīnavatsalaḥ sva eva dhiṣṇye'bhiratasya kiṃ tayā

भजन्त्यथ त्वामत एव साधवः व्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् ।भवत्पदानुस्मरणादृते सतां निमित्तमन्यद्भगवन् न विद्महे॥ 29 ॥

bhajantyatha tvāmata eva sādhavaḥ vyudastamāyāguṇavibhramodayam | bhavatpadānusmaraṇādṛte satāṃ nimittamanyadbhagavan na vidmahe

मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं वरं वृणीष्वेति भजन्तमात्थ यत् ।वाचा नु तन्त्या यदि ते जनोऽसितः कथं पुनः कर्म करोति मोहितः॥ 30 ॥

manye giraṃ te jagatāṃ vimohinīṃ varaṃ vṛṇīṣveti bhajantamāttha yat | vācā nu tantyā yadi te jano'sitaḥ kathaṃ punaḥ karma karoti mohitaḥ

त्वन्माययाद्धा जन ईश खण्डितो यदन्यदाशास्त ऋतात्मनोऽबुधः ।यथा चरेद्बालहितं पिता स्वयं तथा त्वमेवार्हसि नः समीहितुम्॥ 31 ॥

tvanmāyayāddhā jana īśa khaṇḍito yadanyadāśāsta ṛtātmano'budhaḥ | yathā caredbālahitaṃ pitā svayaṃ tathā tvamevārhasi naḥ samīhitum

इत्यादिराजेन नुतः स विश्वदृक्- तमाह राजन् मयि भक्तिरस्तु ते ।दिष्ट्येदृशी धीर्मयि ते कृता यया मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम्॥ 32 ॥

ityādirājena nutaḥ sa viśvadṛk- tamāha rājan mayi bhaktirastu te | diṣṭyedṛśī dhīrmayi te kṛtā yayā māyāṃ madīyāṃ tarati sma dustyajām

तत्त्वं कुरु मयाऽऽदिष्टमप्रमत्तः प्रजापते ।मदादेशकरो लोकः सर्वत्राप्नोति शोभनम्॥ 33 ॥

tattvaṃ kuru mayā''diṣṭamapramattaḥ prajāpate | madādeśakaro lokaḥ sarvatrāpnoti śobhanam

पूजितोऽनुगृहीत्वैनं गन्तुं चक्रेऽच्युतो मतिम्॥ 34 ॥

pūjito'nugṛhītvainaṃ gantuṃ cakre'cyuto matim

देवर्षिपितृगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगाः ।किन्नराप्सरसो मर्त्याः खगा भूतान्यनेकशः॥ 35 ॥

devarṣipitṛgandharvasiddhacāraṇapannagāḥ | kinnarāpsaraso martyāḥ khagā bhūtānyanekaśaḥ

यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तितः ।सभाजिता ययुः सर्वे वैकुण्ठानुगतास्ततः॥ 36 ॥

yajñeśvaradhiyā rājñā vāgvittāñjalibhaktitaḥ | sabhājitā yayuḥ sarve vaikuṇṭhānugatāstataḥ

भगवानपि राजर्षेः सोपाध्यायस्य चाच्युतः ।हरन्निव मनोऽमुष्य स्वधाम प्रत्यपद्यत॥ 37 ॥

bhagavānapi rājarṣeḥ sopādhyāyasya cācyutaḥ | haranniva mano'muṣya svadhāma pratyapadyata

अदृष्टाय नमस्कृत्य नृपः सन्दर्शितात्मने ।अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्वपुरं ययौ॥ 38 ॥

adṛṣṭāya namaskṛtya nṛpaḥ sandarśitātmane | avyaktāya ca devānāṃ devāya svapuraṃ yayau

संहितायां चतुर्थस्कन्धे विंशोऽध्यायः॥ 20b ॥

saṃhitāyāṃ caturthaskandhe viṃśo'dhyāyaḥ