Skandha 4, Adhyāya 21

मौक्तिकैः कुसुमस्रग्भिर्दुकूलैः स्वर्णतोरणैः ।महासुरभिभिर्धूपैर्मण्डितं तत्र तत्र वै॥ 1 ॥

mauktikaiḥ kusumasragbhirdukūlaiḥ svarṇatoraṇaiḥ | mahāsurabhibhirdhūpairmaṇḍitaṃ tatra tatra vai

चन्दनागुरुतोयार्द्ररथ्याचत्वरमार्गवत् ।पुष्पाक्षतफलैस्तोक्मैर्लाजैरर्चिर्भिरर्चितम्॥ 2 ॥

candanāgurutoyārdrarathyācatvaramārgavat | puṣpākṣataphalaistokmairlājairarcirbhirarcitam

सवृन्दैः कदलीस्तम्भैः पूगपोतैः परिष्कृतम् ।तरुपल्लवमालाभिः सर्वतः समलङ्कृतम्॥ 3 ॥

savṛndaiḥ kadalīstambhaiḥ pūgapotaiḥ pariṣkṛtam | tarupallavamālābhiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam

प्रजास्तं दीपबलिभिः सम्भृताशेषमङ्गलैः ।अभीयुर्मृष्टकन्याश्च मृष्टकुण्डलमण्डिताः॥ 4 ॥

prajāstaṃ dīpabalibhiḥ sambhṛtāśeṣamaṅgalaiḥ | abhīyurmṛṣṭakanyāśca mṛṣṭakuṇḍalamaṇḍitāḥ

शङ्खदुन्दुभिघोषेण ब्रह्मघोषेण चर्त्विजाम् ।विवेश भवनं वीरः स्तूयमानो गतस्मयः॥ 5 ॥

śaṅkhadundubhighoṣeṇa brahmaghoṣeṇa cartvijām | viveśa bhavanaṃ vīraḥ stūyamāno gatasmayaḥ

पूजितः पूजयामास तत्र तत्र महायशाः ।पौराञ्जानपदांस्तांस्तान् प्रीतः प्रियवरप्रदः॥ 6 ॥

pūjitaḥ pūjayāmāsa tatra tatra mahāyaśāḥ | paurāñjānapadāṃstāṃstān prītaḥ priyavarapradaḥ

स एवमादीन्यनवद्यचेष्टितः कर्माणि भूयांसि महान् महत्तमः ।कुर्वन् शशासावनिमण्डलं यशः स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम्॥ 7 ॥

sa evamādīnyanavadyaceṣṭitaḥ karmāṇi bhūyāṃsi mahān mahattamaḥ | kurvan śaśāsāvanimaṇḍalaṃ yaśaḥ sphītaṃ nidhāyāruruhe paraṃ padam

तदादिराजस्य यशो विजृम्भितं गुणैरशेषैर्गुणवत्सभाजितम् ।क्षत्ता महाभागवतः सदस्पते कौषारविं प्राह गृणन्तमर्चयन्॥ 8 ॥

tadādirājasya yaśo vijṛmbhitaṃ guṇairaśeṣairguṇavatsabhājitam | kṣattā mahābhāgavataḥ sadaspate kauṣāraviṃ prāha gṛṇantamarcayan

सोऽभिषिक्तः पृथुर्विप्रैर्लब्धाशेषसुरार्हणः ।बिभ्रत्स वैष्णवं तेजो बाह्वोर्याभ्यां दुदोह गाम्॥ 9 ॥

so'bhiṣiktaḥ pṛthurviprairlabdhāśeṣasurārhaṇaḥ | bibhratsa vaiṣṇavaṃ tejo bāhvoryābhyāṃ dudoha gām

को न्वस्य कीर्तिं न शृणोत्यभिज्ञो यद्विक्रमोच्छिष्टमशेषभूपाः ।लोकाः सपाला उपजीवन्ति काम- मद्यापि तन्मे वद कर्म शुद्धम्॥ 10 ॥

ko nvasya kīrtiṃ na śṛṇotyabhijño yadvikramocchiṣṭamaśeṣabhūpāḥ | lokāḥ sapālā upajīvanti kāma- madyāpi tanme vada karma śuddham

गङ्गायमुनयोर्नद्योरन्तरा क्षेत्रमावसन् ।आरब्धानेव बुभुजे भोगान् पुण्यजिहासया॥ 11 ॥

gaṅgāyamunayornadyorantarā kṣetramāvasan | ārabdhāneva bubhuje bhogān puṇyajihāsayā

सर्वत्रास्खलितादेशः सप्तद्वीपैकदण्डधृक् ।अन्यत्र ब्राह्मणकुलादन्यत्राच्युतगोत्रतः॥ 12 ॥

sarvatrāskhalitādeśaḥ saptadvīpaikadaṇḍadhṛk | anyatra brāhmaṇakulādanyatrācyutagotrataḥ

एकदाऽऽसीन्महासत्रदीक्षा तत्र दिवौकसाम् ।समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम॥ 13 ॥

ekadā''sīnmahāsatradīkṣā tatra divaukasām | samājo brahmarṣīṇāṃ ca rājarṣīṇāṃ ca sattama

तस्मिन्नर्हत्सु सर्वेषु स्वर्चितेषु यथार्हतः ।उत्थितः सदसो मध्ये ताराणामुडुराडिव॥ 14 ॥

tasminnarhatsu sarveṣu svarciteṣu yathārhataḥ | utthitaḥ sadaso madhye tārāṇāmuḍurāḍiva

प्रांशुः पीनायतभुजो गौरः कञ्जारुणेक्षणः ।सुनासः सुमुखः सौम्यः पीनांसः सुद्विजस्मितः॥ 15 ॥

prāṃśuḥ pīnāyatabhujo gauraḥ kañjāruṇekṣaṇaḥ | sunāsaḥ sumukhaḥ saumyaḥ pīnāṃsaḥ sudvijasmitaḥ

व्यूढवक्षा बृहच्छ्रोणिर्वलिवल्गुदलोदरः ।आवर्तनाभिरोजस्वी काञ्चनोरुरुदग्रपात्॥ 16 ॥

vyūḍhavakṣā bṛhacchroṇirvalivalgudalodaraḥ | āvartanābhirojasvī kāñcanorurudagrapāt

सूक्ष्मवक्रासितस्निग्धमूर्धजः कम्बुकन्धरः ।महाधने दुकूलाग्र्ये परिधायोपवीय च॥ 17 ॥

sūkṣmavakrāsitasnigdhamūrdhajaḥ kambukandharaḥ | mahādhane dukūlāgrye paridhāyopavīya ca

व्यञ्जिताशेषगात्रश्रीर्नियमे न्यस्तभूषणः ।कृष्णाजिनधरः श्रीमान् कुशपाणिः कृतोचितः॥ 18 ॥

vyañjitāśeṣagātraśrīrniyame nyastabhūṣaṇaḥ | kṛṣṇājinadharaḥ śrīmān kuśapāṇiḥ kṛtocitaḥ

शिशिरस्निग्धताराक्षः समैक्षत समन्ततः ।ऊचिवानिदमुर्वीशः सदः संहर्षयन्निव॥ 19 ॥

śiśirasnigdhatārākṣaḥ samaikṣata samantataḥ | ūcivānidamurvīśaḥ sadaḥ saṃharṣayanniva

चारुचित्रपदं श्लक्ष्णं मृष्टं गूढमविक्लवम् ।सर्वेषामुपकारार्थं तदा अनुवदन्निव॥ 20 ॥

cārucitrapadaṃ ślakṣṇaṃ mṛṣṭaṃ gūḍhamaviklavam | sarveṣāmupakārārthaṃ tadā anuvadanniva

राजोवाच ।सभ्याः शृणुत भद्रं वः साधवो य इहागताः ।सत्सु जिज्ञासुभिर्धर्ममावेद्यं स्वमनीषितम्॥ 21 ॥

rājovāca | sabhyāḥ śṛṇuta bhadraṃ vaḥ sādhavo ya ihāgatāḥ | satsu jijñāsubhirdharmamāvedyaṃ svamanīṣitam

अहं दण्डधरो राजा प्रजानामिह योजितः ।रक्षिता वृत्तिदः स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक्॥ 22 ॥

ahaṃ daṇḍadharo rājā prajānāmiha yojitaḥ | rakṣitā vṛttidaḥ sveṣu setuṣu sthāpitā pṛthak

तस्य मे तदनुष्ठानाद्यानाहुर्ब्रह्मवादिनः ।लोकाः स्युः कामसन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्टदृक्॥ 23 ॥

tasya me tadanuṣṭhānādyānāhurbrahmavādinaḥ | lokāḥ syuḥ kāmasandohā yasya tuṣyati diṣṭadṛk

य उद्धरेत्करं राजा प्रजा धर्मेष्वशिक्षयन् ।प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति सः॥ 24 ॥

ya uddharetkaraṃ rājā prajā dharmeṣvaśikṣayan | prajānāṃ śamalaṃ bhuṅkte bhagaṃ ca svaṃ jahāti saḥ

तत्प्रजा भर्तृपिण्डार्थं स्वार्थमेवानसूयवः ।कुरुताधोक्षजधियस्तर्हि मेऽनुग्रहः कृतः॥ 25 ॥

tatprajā bhartṛpiṇḍārthaṃ svārthamevānasūyavaḥ | kurutādhokṣajadhiyastarhi me'nugrahaḥ kṛtaḥ

यूयं तदनुमोदध्वं पितृदेवर्षयोऽमलाः ।कर्तुः शास्तुरनुज्ञातुस्तुल्यं यत्प्रेत्य तत्फलम्॥ 26 ॥

yūyaṃ tadanumodadhvaṃ pitṛdevarṣayo'malāḥ | kartuḥ śāsturanujñātustulyaṃ yatpretya tatphalam

अस्ति यज्ञपतिर्नाम केषाञ्चिदर्हसत्तमाः ।इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद्भुवः॥ 27 ॥

asti yajñapatirnāma keṣāñcidarhasattamāḥ | ihāmutra ca lakṣyante jyotsnāvatyaḥ kvacidbhuvaḥ

मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपतेः ।प्रियव्रतस्य राजर्षेरङ्गस्यास्मत्पितुः पितुः॥ 28 ॥

manoruttānapādasya dhruvasyāpi mahīpateḥ | priyavratasya rājarṣeraṅgasyāsmatpituḥ pituḥ

ईदृशानामथान्येषामजस्य च भवस्य च ।प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता॥ 29 ॥

īdṛśānāmathānyeṣāmajasya ca bhavasya ca | prahlādasya baleścāpi kṛtyamasti gadābhṛtā

दौहित्रादीन् ऋते मृत्योः शोच्यान् धर्मविमोहितान् ।वर्गस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्यहेतुना॥ 30 ॥

dauhitrādīn ṛte mṛtyoḥ śocyān dharmavimohitān | vargasvargāpavargāṇāṃ prāyeṇaikātmyahetunā

यत्पादसेवाभिरुचिस्तपस्विना- मशेषजन्मोपचितं मलं धियः ।सद्यः क्षिणोत्यन्वहमेधती सती यथा पदाङ्गुष्ठविनिःसृता सरित्॥ 31 ॥

yatpādasevābhirucistapasvinā- maśeṣajanmopacitaṃ malaṃ dhiyaḥ | sadyaḥ kṣiṇotyanvahamedhatī satī yathā padāṅguṣṭhaviniḥsṛtā sarit

विनिर्धुताशेषमनोमलः पुमा- नसङ्गविज्ञानविशेषवीर्यवान् ।यदङ्घ्रिमूले कृतकेतनः पुन- र्न संसृतिं क्लेशवहां प्रपद्यते॥ 32 ॥

vinirdhutāśeṣamanomalaḥ pumā- nasaṅgavijñānaviśeṣavīryavān | yadaṅghrimūle kṛtaketanaḥ puna- rna saṃsṛtiṃ kleśavahāṃ prapadyate

तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभि- र्मनोवचःकायगुणैः स्वकर्मभिः ।अमायिनः कामदुघाङ्घ्रिपङ्कजं यथाधिकारावसितार्थसिद्धयः॥ 33 ॥

tameva yūyaṃ bhajatātmavṛttibhi- rmanovacaḥkāyaguṇaiḥ svakarmabhiḥ | amāyinaḥ kāmadughāṅghripaṅkajaṃ yathādhikārāvasitārthasiddhayaḥ

असाविहानेकगुणोऽगुणोऽध्वरः पृथग्विधद्रव्यगुणक्रियोक्तिभिः ।सम्पद्यतेऽर्थाशयलिङ्गनामभि- र्विशुद्धविज्ञानघनः स्वरूपतः॥ 34 ॥

asāvihānekaguṇo'guṇo'dhvaraḥ pṛthagvidhadravyaguṇakriyoktibhiḥ | sampadyate'rthāśayaliṅganāmabhi- rviśuddhavijñānaghanaḥ svarūpataḥ

प्रधानकालाशयधर्मसङ्ग्रहे शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् ।क्रियाफलत्वेन विभुर्विभाव्यते यथानलो दारुषु तद्गुणात्मकः॥ 35 ॥

pradhānakālāśayadharmasaṅgrahe śarīra eṣa pratipadya cetanām | kriyāphalatvena vibhurvibhāvyate yathānalo dāruṣu tadguṇātmakaḥ

अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रहं हरिं गुरुं यज्ञभुजामधीश्वरम् ।स्वधर्मयोगेन यजन्ति मामका निरन्तरं क्षोणितले दृढव्रताः॥ 36 ॥

aho mamāmī vitarantyanugrahaṃ hariṃ guruṃ yajñabhujāmadhīśvaram | svadharmayogena yajanti māmakā nirantaraṃ kṣoṇitale dṛḍhavratāḥ

मा जातु तेजः प्रभवेन्महर्द्धिभि- स्तितिक्षया तपसा विद्यया च ।देदीप्यमानेऽजितदेवतानां कुले स्वयं राजकुलाद्द्विजानाम्॥ 37 ॥

mā jātu tejaḥ prabhavenmaharddhibhi- stitikṣayā tapasā vidyayā ca | dedīpyamāne'jitadevatānāṃ kule svayaṃ rājakulāddvijānām

ब्रह्मण्यदेवः पुरुषः पुरातनो नित्यं हरिर्यच्चरणाभिवन्दनात् ।अवाप लक्ष्मीमनपायिनीं यशो जगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणीः॥ 38 ॥

brahmaṇyadevaḥ puruṣaḥ purātano nityaṃ hariryaccaraṇābhivandanāt | avāpa lakṣmīmanapāyinīṃ yaśo jagatpavitraṃ ca mahattamāgraṇīḥ

यत्सेवयाशेषगुहाशयः स्वराड् विप्रप्रियस्तुष्यति काममीश्वरः ।तदेव तद्धर्मपरैर्विनीतैः सर्वात्मना ब्रह्मकुलं निषेव्यताम्॥ 39 ॥

yatsevayāśeṣaguhāśayaḥ svarāḍ viprapriyastuṣyati kāmamīśvaraḥ | tadeva taddharmaparairvinītaiḥ sarvātmanā brahmakulaṃ niṣevyatām

पुमान् लभेतानतिवेलमात्मनः प्रसीदतोऽत्यन्तशमं स्वतः स्वयम् ।यन्नित्यसम्बन्धनिषेवया ततः परं किमत्रास्ति मुखं हविर्भुजाम्॥ 40 ॥

pumān labhetānativelamātmanaḥ prasīdato'tyantaśamaṃ svataḥ svayam | yannityasambandhaniṣevayā tataḥ paraṃ kimatrāsti mukhaṃ havirbhujām

अश्नात्यनन्तः खलु तत्त्वकोविदैः श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभिः ।न वै तथा चेतनया बहिष्कृते हुताशने पारमहंस्यपर्यगुः॥ 41 ॥

aśnātyanantaḥ khalu tattvakovidaiḥ śraddhāhutaṃ yanmukha ijyanāmabhiḥ | na vai tathā cetanayā bahiṣkṛte hutāśane pāramahaṃsyaparyaguḥ

यद्ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं श्रद्धातपोमङ्गलमौनसंयमैः ।समाधिना बिभ्रति हार्थदृष्टये यत्रेदमादर्श इवावभासते॥ 42 ॥

yadbrahma nityaṃ virajaṃ sanātanaṃ śraddhātapomaṅgalamaunasaṃyamaiḥ | samādhinā bibhrati hārthadṛṣṭaye yatredamādarśa ivāvabhāsate

तेषामहं पादसरोजरेणु- मार्यावहेयाधिकिरीटमायुः ।यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापं नश्यत्यमुं सर्वगुणा भजन्ति॥ 43 ॥

teṣāmahaṃ pādasarojareṇu- māryāvaheyādhikirīṭamāyuḥ | yaṃ nityadā bibhrata āśu pāpaṃ naśyatyamuṃ sarvaguṇā bhajanti

गुणायनं शीलधनं कृतज्ञं वृद्धाश्रयं संवृणतेऽनुसम्पदः ।प्रसीदतां ब्रह्मकुलं गवां च जनार्दनः सानुचरश्च मह्यम्॥ 44 ॥

guṇāyanaṃ śīladhanaṃ kṛtajñaṃ vṛddhāśrayaṃ saṃvṛṇate'nusampadaḥ | prasīdatāṃ brahmakulaṃ gavāṃ ca janārdanaḥ sānucaraśca mahyam

तुष्टुवुर्हृष्टमनसः साधुवादेन साधवः॥ 46 ॥

tuṣṭuvurhṛṣṭamanasaḥ sādhuvādena sādhavaḥ

पुत्रेण जयते लोकानिति सत्यवती श्रुतिः ।ब्रह्मदण्डहतः पापो यद्वेनोऽत्यतरत्तमः॥ 47 ॥

putreṇa jayate lokāniti satyavatī śrutiḥ | brahmadaṇḍahataḥ pāpo yadveno'tyatarattamaḥ

हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः ।विविक्षुरत्यगात्सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः॥ 48 ॥

hiraṇyakaśipuścāpi bhagavannindayā tamaḥ | vivikṣuratyagātsūnoḥ prahlādasyānubhāvataḥ

वीरवर्य पितः पृथ्व्याः समाः सञ्जीव शाश्वतीः ।यस्येदृश्यच्युते भक्तिः सर्वलोकैकभर्तरि॥ 49 ॥

vīravarya pitaḥ pṛthvyāḥ samāḥ sañjīva śāśvatīḥ | yasyedṛśyacyute bhaktiḥ sarvalokaikabhartari

अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीर्ते त्वयैव नाथेन मुकुन्दनाथाः ।य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णो- र्ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्ति॥ 50 ॥

aho vayaṃ hyadya pavitrakīrte tvayaiva nāthena mukundanāthāḥ | ya uttamaślokatamasya viṣṇo- rbrahmaṇyadevasya kathāṃ vyanakti

नात्यद्भुतमिदं नाथ तवाजीव्यानुशासनम् ।प्रजानुरागो महतां प्रकृतिः करुणात्मनाम्॥ 51 ॥

nātyadbhutamidaṃ nātha tavājīvyānuśāsanam | prajānurāgo mahatāṃ prakṛtiḥ karuṇātmanām

अद्य नस्तमसः पारस्त्वयोपासादितः प्रभो ।भ्राम्यतां नष्टदृष्टीनां कर्मभिर्दैवसंज्ञितैः॥ 52 ॥

adya nastamasaḥ pārastvayopāsāditaḥ prabho | bhrāmyatāṃ naṣṭadṛṣṭīnāṃ karmabhirdaivasaṃjñitaiḥ

नमो विवृद्धसत्त्वाय पुरुषाय महीयसे ।यो ब्रह्म क्षत्रमाविश्य बिभर्तीदं स्वतेजसा॥ 53 ॥

namo vivṛddhasattvāya puruṣāya mahīyase | yo brahma kṣatramāviśya bibhartīdaṃ svatejasā

संहितायां चतुर्थस्कन्धे एकविंशोऽध्यायः॥ 21b ॥

saṃhitāyāṃ caturthaskandhe ekaviṃśo'dhyāyaḥ