Skandha 4, Adhyāya 22

जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् ।तत्रोपजग्मुर्मुनयश्चत्वारः सूर्यवर्चसः॥ 1 ॥

janeṣu pragṛṇatsvevaṃ pṛthuṃ pṛthulavikramam | tatropajagmurmunayaścatvāraḥ sūryavarcasaḥ

तांस्तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽर्चिषा ।लोकानपापान् कुर्वत्या सानुगोऽचष्ट लक्षितान्॥ 2 ॥

tāṃstu siddheśvarān rājā vyomno'vatarato'rciṣā | lokānapāpān kurvatyā sānugo'caṣṭa lakṣitān

तद्दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थितः ।ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव॥ 3 ॥

taddarśanodgatān prāṇān pratyāditsurivotthitaḥ | sasadasyānugo vainya indriyeśo guṇāniva

गौरवाद्यन्त्रितः सभ्यः प्रश्रयानतकन्धरः ।विधिवत्पूजयाञ्चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान्॥ 4 ॥

gauravādyantritaḥ sabhyaḥ praśrayānatakandharaḥ | vidhivatpūjayāñcakre gṛhītādhyarhaṇāsanān

तत्पादशौचसलिलैर्मार्जितालकबन्धनः ।तत्र शीलवतां वृत्तमाचरन् मानयन्निव॥ 5 ॥

tatpādaśaucasalilairmārjitālakabandhanaḥ | tatra śīlavatāṃ vṛttamācaran mānayanniva

हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् ।श्रद्धासंयमसंयुक्तः प्रीतः प्राह भवाग्रजान्॥ 6 ॥

hāṭakāsana āsīnān svadhiṣṇyeṣviva pāvakān | śraddhāsaṃyamasaṃyuktaḥ prītaḥ prāha bhavāgrajān

अहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायनाः ।यस्य वो दर्शनं ह्यासीद्दुर्दर्शानां च योगिभिः॥ 7 ॥

aho ācaritaṃ kiṃ me maṅgalaṃ maṅgalāyanāḥ | yasya vo darśanaṃ hyāsīddurdarśānāṃ ca yogibhiḥ

किं तस्य दुर्लभतरमिह लोके परत्र च ।यस्य विप्राः प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश्च सानुगः॥ 8 ॥

kiṃ tasya durlabhataramiha loke paratra ca | yasya viprāḥ prasīdanti śivo viṣṇuśca sānugaḥ

नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् ।यथा सर्वदृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतवः॥ 9 ॥

naiva lakṣayate loko lokān paryaṭato'pi yān | yathā sarvadṛśaṃ sarva ātmānaṃ ye'sya hetavaḥ

अधना अपि ते धन्याः साधवो गृहमेधिनः ।यद्गृहा ह्यर्हवर्याम्बुतृणभूमीश्वरावराः॥ 10 ॥

adhanā api te dhanyāḥ sādhavo gṛhamedhinaḥ | yadgṛhā hyarhavaryāmbutṛṇabhūmīśvarāvarāḥ

व्यालालयद्रुमा वै तेऽप्यरिक्ताखिलसम्पदः ।यद्गृहास्तीर्थपादीयपादतीर्थविवर्जिताः॥ 11 ॥

vyālālayadrumā vai te'pyariktākhilasampadaḥ | yadgṛhāstīrthapādīyapādatīrthavivarjitāḥ

स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद्व्रतानि मुमुक्षवः ।चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च॥ 12 ॥

svāgataṃ vo dvijaśreṣṭhā yadvratāni mumukṣavaḥ | caranti śraddhayā dhīrā bālā eva bṛhanti ca

कच्चिन्नः कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थवेदिनाम् ।व्यसनावाप एतस्मिन् पतितानां स्वकर्मभिः॥ 13 ॥

kaccinnaḥ kuśalaṃ nāthā indriyārthārthavedinām | vyasanāvāpa etasmin patitānāṃ svakarmabhiḥ

भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते ।कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तयः॥ 14 ॥

bhavatsu kuśalapraśna ātmārāmeṣu neṣyate | kuśalākuśalā yatra na santi mativṛttayaḥ

तदहं कृतविश्रम्भः सुहृदो वस्तपस्विनाम् ।सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेमः केनाञ्जसा भवेत्॥ 15 ॥

tadahaṃ kṛtaviśrambhaḥ suhṛdo vastapasvinām | sampṛcche bhava etasmin kṣemaḥ kenāñjasā bhavet

व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवानात्मभावनः ।स्वानामनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यजः॥ 16 ॥

vyaktamātmavatāmātmā bhagavānātmabhāvanaḥ | svānāmanugrahāyemāṃ siddharūpī caratyajaḥ

पृथोस्तत्सूक्तमाकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु ।स्मयमान इव प्रीत्या कुमारः प्रत्युवाच ह॥ 17 ॥

pṛthostatsūktamākarṇya sāraṃ suṣṭhu mitaṃ madhu | smayamāna iva prītyā kumāraḥ pratyuvāca ha

साधु पृष्टं महाराज सर्वभूतहितात्मना ।भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीदृशी॥ 18 ॥

sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja sarvabhūtahitātmanā | bhavatā viduṣā cāpi sādhūnāṃ matirīdṛśī

सङ्गमः खलु साधूनामुभयेषां च सम्मतः ।यत्सम्भाषणसम्प्रश्नः सर्वेषां वितनोति शम्॥ 19 ॥

saṅgamaḥ khalu sādhūnāmubhayeṣāṃ ca sammataḥ | yatsambhāṣaṇasampraśnaḥ sarveṣāṃ vitanoti śam

अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विषः पादारविन्दस्य गुणानुवादने ।रतिर्दुरापा विधुनोति नैष्ठिकी कामं कषायं मलमन्तरात्मनः॥ 20 ॥

astyeva rājan bhavato madhudviṣaḥ pādāravindasya guṇānuvādane | ratirdurāpā vidhunoti naiṣṭhikī kāmaṃ kaṣāyaṃ malamantarātmanaḥ

शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणां क्षेमस्य सध्र्यग् विमृशेषु हेतुः ।असङ्ग आत्मव्यतिरिक्त आत्मनि दृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या॥ 21 ॥

śāstreṣviyāneva suniścito nṛṇāṃ kṣemasya sadhryag vimṛśeṣu hetuḥ | asaṅga ātmavyatirikta ātmani dṛḍhā ratirbrahmaṇi nirguṇe ca yā

सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया जिज्ञासयाऽऽध्यात्मिकयोगनिष्ठया ।योगेश्वरोपासनया च नित्यं पुण्यश्रवः कथया पुण्यया च॥ 22 ॥

sā śraddhayā bhagavaddharmacaryayā jijñāsayā''dhyātmikayoganiṣṭhayā | yogeśvaropāsanayā ca nityaṃ puṇyaśravaḥ kathayā puṇyayā ca

अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णया तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च ।विविक्तरुच्या परितोष आत्मन् विना हरेर्गुणपीयूषपानात्॥ 23 ॥

arthendriyārāmasagoṣṭhyatṛṣṇayā tatsammatānāmaparigraheṇa ca | viviktarucyā paritoṣa ātman vinā harerguṇapīyūṣapānāt

अहिंसया पारमहंस्यचर्यया स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यसीधुना ।यमैरकामैर्नियमैश्चाप्यनिन्दया निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च॥ 24 ॥

ahiṃsayā pāramahaṃsyacaryayā smṛtyā mukundācaritāgryasīdhunā | yamairakāmairniyamaiścāpyanindayā nirīhayā dvandvatitikṣayā ca

हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूर- गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया ।भक्त्या ह्यसङ्गः सदसत्यनात्मनि स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रतिः॥ 25 ॥

harermuhustatparakarṇapūra- guṇābhidhānena vijṛmbhamāṇayā | bhaktyā hyasaṅgaḥ sadasatyanātmani syānnirguṇe brahmaṇi cāñjasā ratiḥ

यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमा- नाचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा ।दहत्यवीर्यं हृदयं जीवकोशं पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्निः॥ 26 ॥

yadā ratirbrahmaṇi naiṣṭhikī pumā- nācāryavān jñānavirāgaraṃhasā | dahatyavīryaṃ hṛdayaṃ jīvakośaṃ pañcātmakaṃ yonimivotthito'gniḥ

दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो नैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे ।परात्मनोर्यद्व्यवधानं पुरस्तात् स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे॥ 27 ॥

dagdhāśayo muktasamastatadguṇo naivātmano bahirantarvicaṣṭe | parātmanoryadvyavadhānaṃ purastāt svapne yathā puruṣastadvināśe

आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि ।सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा॥ 28 ॥

ātmānamindriyārthaṃ ca paraṃ yadubhayorapi | satyāśaya upādhau vai pumān paśyati nānyadā

निमित्ते सति सर्वत्र जलादावपि पूरुषः ।आत्मनश्च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा॥ 29 ॥

nimitte sati sarvatra jalādāvapi pūruṣaḥ | ātmanaśca parasyāpi bhidāṃ paśyati nānyadā

इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतां मनः ।चेतनां हरते बुद्धेः स्तम्बस्तोयमिव ह्रदात्॥ 30 ॥

indriyairviṣayākṛṣṭairākṣiptaṃ dhyāyatāṃ manaḥ | cetanāṃ harate buddheḥ stambastoyamiva hradāt

भ्रश्यत्यनुस्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंशः स्मृतिक्षये ।तद्रोधं कवयः प्राहुरात्मापह्नवमात्मनः॥ 31 ॥

bhraśyatyanusmṛtiścittaṃ jñānabhraṃśaḥ smṛtikṣaye | tadrodhaṃ kavayaḥ prāhurātmāpahnavamātmanaḥ

नातः परतरो लोके पुंसः स्वार्थव्यतिक्रमः ।यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वमात्मनः स्वव्यतिक्रमात्॥ 32 ॥

nātaḥ parataro loke puṃsaḥ svārthavyatikramaḥ | yadadhyanyasya preyastvamātmanaḥ svavyatikramāt

अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् ।भ्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद्येनाविशति मुख्यताम्॥ 33 ॥

arthendriyārthābhidhyānaṃ sarvārthāpahnavo nṛṇām | bhraṃśito jñānavijñānādyenāviśati mukhyatām

न कुर्यात्कर्हिचित्सङ्गं तमस्तीव्रं तितीरिषुः ।धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम्॥ 34 ॥

na kuryātkarhicitsaṅgaṃ tamastīvraṃ titīriṣuḥ | dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yadatyantavighātakam

तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते ।त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुतः॥ 35 ॥

tatrāpi mokṣa evārtha ātyantikatayeṣyate | traivargyo'rtho yato nityaṃ kṛtāntabhayasaṃyutaḥ

परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु ।न तेषां विद्यते क्षेममीश विध्वंसिताशिषाम्॥ 36 ॥

pare'vare ca ye bhāvā guṇavyatikarādanu | na teṣāṃ vidyate kṣemamīśa vidhvaṃsitāśiṣām

तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थुषां च देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् ।यः क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगाविः प्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवेहि सोऽस्मि॥ 37 ॥

tattvaṃ narendra jagatāmatha tasthuṣāṃ ca dehendriyāsudhiṣaṇātmabhirāvṛtānām | yaḥ kṣetravittapatayā hṛdi viśvagāviḥ pratyak cakāsti bhagavāṃstamavehi so'smi

यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति मायाविवेकविधुति स्रजि वाहिबुद्धिः ।तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्धतत्त्वं प्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये॥ 38 ॥

yasminnidaṃ sadasadātmatayā vibhāti māyāvivekavidhuti sraji vāhibuddhiḥ | taṃ nityamuktapariśuddhaviśuddhatattvaṃ pratyūḍhakarmakalilaprakṛtiṃ prapadye

यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या कर्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्तः ।तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्ध- स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम्॥ 39 ॥

yatpādapaṅkajapalāśavilāsabhaktyā karmāśayaṃ grathitamudgrathayanti santaḥ | tadvanna riktamatayo yatayo'pi ruddha- srotogaṇāstamaraṇaṃ bhaja vāsudevam

कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशां षड्वर्गनक्रमसुखेन तितीर्षन्ति ।तत्त्वं हरेर्भगवतो भजनीयमङ्घ्रिं कृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तरार्णम्॥ 40 ॥

kṛcchro mahāniha bhavārṇavamaplaveśāṃ ṣaḍvarganakramasukhena titīrṣanti | tattvaṃ harerbhagavato bhajanīyamaṅghriṃ kṛtvoḍupaṃ vyasanamuttara dustarārṇam

स एवं ब्रह्मपुत्रेण कुमारेणात्ममेधसा ।दर्शितात्मगतिः सम्यक् प्रशस्योवाच तं नृपः॥ 41 ॥

sa evaṃ brahmaputreṇa kumāreṇātmamedhasā | darśitātmagatiḥ samyak praśasyovāca taṃ nṛpaḥ

राजोवाच ।कृतो मेऽनुग्रहः पूर्वं हरिणाऽऽर्तानुकम्पिना ।तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागताः॥ 42 ॥

rājovāca | kṛto me'nugrahaḥ pūrvaṃ hariṇā''rtānukampinā | tamāpādayituṃ brahman bhagavan yūyamāgatāḥ

निष्पादितश्च कार्त्स्न्येन भगवद्भिर्घृणालुभिः ।साधूच्छिष्टं हि मे सर्वमात्मना सह किं ददे॥ 43 ॥

niṣpāditaśca kārtsnyena bhagavadbhirghṛṇālubhiḥ | sādhūcchiṣṭaṃ hi me sarvamātmanā saha kiṃ dade

प्राणा दाराः सुता ब्रह्मन् गृहाश्च सपरिच्छदाः ।राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम्॥ 44 ॥

prāṇā dārāḥ sutā brahman gṛhāśca saparicchadāḥ | rājyaṃ balaṃ mahī kośa iti sarvaṃ niveditam

सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च ।सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति॥ 45 ॥

saināpatyaṃ ca rājyaṃ ca daṇḍanetṛtvameva ca | sarvalokādhipatyaṃ ca vedaśāstravidarhati

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादयः॥ 46 ॥

svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca | tasyaivānugraheṇānnaṃ bhuñjate kṣatriyādayaḥ

यैरीदृशी भगवतो गतिरात्मवादे एकान्ततो निगमिभिः प्रतिपादिता नः ।तुष्यन्त्वदभ्रकरुणाः स्वकृतेन नित्यं को नाम तत्प्रतिकरोति विनोदपात्रम्॥ 47 ॥

yairīdṛśī bhagavato gatirātmavāde ekāntato nigamibhiḥ pratipāditā naḥ | tuṣyantvadabhrakaruṇāḥ svakṛtena nityaṃ ko nāma tatpratikaroti vinodapātram

त आत्मयोगपतय आदिराजेन पूजिताः ।शीलं तदीयं शंसन्तः खेऽभूवन् मिषतां नृणाम्॥ 48 ॥

ta ātmayogapataya ādirājena pūjitāḥ | śīlaṃ tadīyaṃ śaṃsantaḥ khe'bhūvan miṣatāṃ nṛṇām

वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया ।आप्तकाममिवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थितः॥ 49 ॥

vainyastu dhuryo mahatāṃ saṃsthityādhyātmaśikṣayā | āptakāmamivātmānaṃ mena ātmanyavasthitaḥ

कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् ।यथोचितं यथावित्तमकरोद्ब्रह्मसात्कृतम्॥ 50 ॥

karmāṇi ca yathākālaṃ yathādeśaṃ yathābalam | yathocitaṃ yathāvittamakarodbrahmasātkṛtam

फलं ब्रह्मणि विन्न्यस्य निर्विषङ्गः समाहितः ।कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृतेः परम्॥ 51 ॥

phalaṃ brahmaṇi vinnyasya nirviṣaṅgaḥ samāhitaḥ | karmādhyakṣaṃ ca manvāna ātmānaṃ prakṛteḥ param

गृहेषु वर्तमानोऽपि स साम्राज्यश्रियान्वितः ।नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहम्मतिरर्कवत्॥ 52 ॥

gṛheṣu vartamāno'pi sa sāmrājyaśriyānvitaḥ | nāsajjatendriyārtheṣu nirahammatirarkavat

एवमध्यात्मयोगेन कर्माण्यनुसमाचरन् ।पुत्रानुत्पादयामास पञ्चार्चिष्यात्मसम्मतान्॥ 53 ॥

evamadhyātmayogena karmāṇyanusamācaran | putrānutpādayāmāsa pañcārciṣyātmasammatān

विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणं वृकम् ।सर्वेषां लोकपालानां दधारैकः पृथुर्गुणान्॥ 54 ॥

vijitāśvaṃ dhūmrakeśaṃ haryakṣaṃ draviṇaṃ vṛkam | sarveṣāṃ lokapālānāṃ dadhāraikaḥ pṛthurguṇān

गोपीथाय जगत्सृष्टेः काले स्वे स्वेऽच्युतात्मकः ।मनोवाग्वृत्तिभिः सौम्यैर्गुणैः संरञ्जयन् प्रजाः॥ 55 ॥

gopīthāya jagatsṛṣṭeḥ kāle sve sve'cyutātmakaḥ | manovāgvṛttibhiḥ saumyairguṇaiḥ saṃrañjayan prajāḥ

राजेत्यधान्नामधेयं सोमराज इवापरः ।सूर्यवद्विसृजन् गृह्णन् प्रतपंश्च भुवो वसु॥ 56 ॥

rājetyadhānnāmadheyaṃ somarāja ivāparaḥ | sūryavadvisṛjan gṛhṇan pratapaṃśca bhuvo vasu

दुर्धर्षस्तेजसेवाग्निर्महेन्द्र इव दुर्जयः ।तितिक्षया धरित्रीव द्यौरिवाभीष्टदो नृणाम्॥ 57 ॥

durdharṣastejasevāgnirmahendra iva durjayaḥ | titikṣayā dharitrīva dyaurivābhīṣṭado nṛṇām

वर्षति स्म यथाकामं पर्जन्य इव तर्पयन् ।समुद्र इव दुर्बोधः सत्त्वेनाचलराडिव॥ 58 ॥

varṣati sma yathākāmaṃ parjanya iva tarpayan | samudra iva durbodhaḥ sattvenācalarāḍiva

धर्मराडिव शिक्षायामाश्चर्ये हिमवानिव ।कुबेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा॥ 59 ॥

dharmarāḍiva śikṣāyāmāścarye himavāniva | kubera iva kośāḍhyo guptārtho varuṇo yathā

मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा ।अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव॥ 60 ॥

mātariśveva sarvātmā balena mahasaujasā | aviṣahyatayā devo bhagavān bhūtarāḍiva

कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव ।वात्सल्ये मनुवन्नॄणां प्रभुत्वे भगवानजः॥ 61 ॥

kandarpa iva saundarye manasvī mṛgarāḍiva | vātsalye manuvannṝṇāṃ prabhutve bhagavānajaḥ

बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरिः ।भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु ।ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यामात्मतुल्यः परोद्यमे॥ 62 ॥

bṛhaspatirbrahmavāde ātmavattve svayaṃ hariḥ | bhaktyā goguruvipreṣu viṣvaksenānuvartiṣu | hriyā praśrayaśīlābhyāmātmatulyaḥ parodyame

कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिस्त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह ।प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां रामः सतामिव॥ 63 ॥

kīrtyordhvagītayā pumbhistrailokye tatra tatra ha | praviṣṭaḥ karṇarandhreṣu strīṇāṃ rāmaḥ satāmiva

संहितायां चतुर्थस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः॥ 22b ॥

saṃhitāyāṃ caturthaskandhe dvāviṃśo'dhyāyaḥ