Skandha 4, Adhyāya 28

सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्टकारिणः ।प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरुरवनीमिमाम्॥ 1 ॥

sainikā bhayanāmno ye barhiṣman diṣṭakāriṇaḥ | prajvārakālakanyābhyāṃ viceruravanīmimām

त एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप ।रुरुधुर्भौमभोगाढ्यां जरत्पन्नगपालिताम्॥ 2 ॥

ta ekadā tu rabhasā purañjanapurīṃ nṛpa | rurudhurbhaumabhogāḍhyāṃ jaratpannagapālitām

कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् ।ययाभिभूतः पुरुषः सद्यो निःसारतामियात्॥ 3 ॥

kālakanyāpi bubhuje purañjanapuraṃ balāt | yayābhibhūtaḥ puruṣaḥ sadyo niḥsāratāmiyāt

तयोपभुज्यमानां वै यवनाः सर्वतोदिशम् ।द्वार्भिः प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम्॥ 4 ॥

tayopabhujyamānāṃ vai yavanāḥ sarvatodiśam | dvārbhiḥ praviśya subhṛśaṃ prārdayan sakalāṃ purīm

तस्यां प्रपीड्यमानायामभिमानी पुरञ्जनः ।अवापोरुविधांस्तापान् कुटुम्बी ममताकुलः॥ 5 ॥

tasyāṃ prapīḍyamānāyāmabhimānī purañjanaḥ | avāporuvidhāṃstāpān kuṭumbī mamatākulaḥ

कन्योपगूढो नष्टश्रीः कृपणो विषयात्मकः ।नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात्॥ 6 ॥

kanyopagūḍho naṣṭaśrīḥ kṛpaṇo viṣayātmakaḥ | naṣṭaprajño hṛtaiśvaryo gandharvayavanairbalāt

विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननादृतान् ।पुत्रान् पौत्रानुगामात्यान् जायां च गतसौहृदाम्॥ 7 ॥

viśīrṇāṃ svapurīṃ vīkṣya pratikūlānanādṛtān | putrān pautrānugāmātyān jāyāṃ ca gatasauhṛdām

आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालानरिदूषितान् ।दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम्॥ 8 ॥

ātmānaṃ kanyayā grastaṃ pañcālānaridūṣitān | durantacintāmāpanno na lebhe tatpratikriyām

कामानभिलषन् दीनो यातयामांश्च कन्यया ।विगतात्मगतिस्नेहः पुत्रदारांश्च लालयन्॥ 9 ॥

kāmānabhilaṣan dīno yātayāmāṃśca kanyayā | vigatātmagatisnehaḥ putradārāṃśca lālayan

गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् ।हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामतः॥ 10 ॥

gandharvayavanākrāntāṃ kālakanyopamarditām | hātuṃ pracakrame rājā tāṃ purīmanikāmataḥ

भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वारः प्रत्युपस्थितः ।ददाह तां पुरीं कृत्स्नां भ्रातुः प्रियचिकीर्षया॥ 11 ॥

bhayanāmno'grajo bhrātā prajvāraḥ pratyupasthitaḥ | dadāha tāṃ purīṃ kṛtsnāṃ bhrātuḥ priyacikīrṣayā

तस्यां सन्दह्यमानायां सपौरः सपरिच्छदः ।कौटुम्बिकः कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वयः॥ 12 ॥

tasyāṃ sandahyamānāyāṃ sapauraḥ saparicchadaḥ | kauṭumbikaḥ kuṭumbinyā upātapyata sānvayaḥ

यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया ।पुर्यां प्रज्वारसंसृष्टः पुरपालोऽन्वतप्यत॥ 13 ॥

yavanoparuddhāyatano grastāyāṃ kālakanyayā | puryāṃ prajvārasaṃsṛṣṭaḥ purapālo'nvatapyata

न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथुः ।गन्तुमैच्छत्ततो वृक्षकोटरादिव सानलात्॥ 14 ॥

na śeke so'vituṃ tatra purukṛcchroruvepathuḥ | gantumaicchattato vṛkṣakoṭarādiva sānalāt

शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुषः ।यवनैररिभी राजन्नुपरुद्धो रुरोद ह॥ 15 ॥

śithilāvayavo yarhi gandharvairhṛtapauruṣaḥ | yavanairaribhī rājannuparuddho ruroda ha

दुहितॄः पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् ।स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद्गृहकोशपरिच्छदम्॥ 16 ॥

duhitṝḥ putrapautrāṃśca jāmijāmātṛpārṣadān | svatvāvaśiṣṭaṃ yatkiñcidgṛhakośaparicchadam

अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही ।दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते॥ 17 ॥

ahaṃ mameti svīkṛtya gṛheṣu kumatirgṛhī | dadhyau pramadayā dīno viprayoga upasthite

लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी ।वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकाननुशोचती॥ 18 ॥

lokāntaraṃ gatavati mayyanāthā kuṭumbinī | vartiṣyate kathaṃ tveṣā bālakānanuśocatī

न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्नाते स्नाति मत्परा ।मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात्॥ 19 ॥

na mayyanāśite bhuṅkte nāsnāte snāti matparā | mayi ruṣṭe susantrastā bhartsite yatavāgbhayāt

प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता ।वर्त्मैतद्गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति॥ 20 ॥

prabodhayati māvijñaṃ vyuṣite śokakarśitā | vartmaitadgṛhamedhīyaṃ vīrasūrapi neṣyati

कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणाः ।वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ॥ 21 ॥

kathaṃ nu dārakā dīnā dārakīrvāparāyaṇāḥ | vartiṣyante mayi gate bhinnanāva ivodadhau

एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् ।ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत॥ 22 ॥

evaṃ kṛpaṇayā buddhyā śocantamatadarhaṇam | grahītuṃ kṛtadhīrenaṃ bhayanāmābhyapadyata

पशुवद्यवनैरेष नीयमानः स्वकं क्षयम् ।अन्वद्रवन्ननुपथाः शोचन्तो भृशमातुराः॥ 23 ॥

paśuvadyavanaireṣa nīyamānaḥ svakaṃ kṣayam | anvadravannanupathāḥ śocanto bhṛśamāturāḥ

पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गमः ।यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता॥ 24 ॥

purīṃ vihāyopagata uparuddho bhujaṅgamaḥ | yadā tamevānu purī viśīrṇā prakṛtiṃ gatā

विकृष्यमाणः प्रसभं यवनेन बलीयसा ।नाविन्दत्तमसाऽऽविष्टः सखायं सुहृदं पुरः॥ 25 ॥

vikṛṣyamāṇaḥ prasabhaṃ yavanena balīyasā | nāvindattamasā''viṣṭaḥ sakhāyaṃ suhṛdaṃ puraḥ

तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना ।कुठारैश्चिच्छिदुः क्रुद्धाः स्मरन्तोऽमीवमस्य तत्॥ 26 ॥

taṃ yajñapaśavo'nena saṃjñaptā ye'dayālunā | kuṭhāraiścicchiduḥ kruddhāḥ smaranto'mīvamasya tat

अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृतिः समाः ।शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्गदूषितः॥ 27 ॥

anantapāre tamasi magno naṣṭasmṛtiḥ samāḥ | śāśvatīranubhūyārtiṃ pramadāsaṅgadūṣitaḥ

तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा ।अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि॥ 28 ॥

tāmeva manasā gṛhṇan babhūva pramadottamā | anantaraṃ vidarbhasya rājasiṃhasya veśmani

उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वजः ।युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्यः परपुरञ्जयः॥ 29 ॥

upayeme vīryapaṇāṃ vaidarbhīṃ malayadhvajaḥ | yudhi nirjitya rājanyān pāṇḍyaḥ parapurañjayaḥ

तस्यां स जनयाञ्चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् ।यवीयसः सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृतः॥ 30 ॥

tasyāṃ sa janayāñcakra ātmajāmasitekṣaṇām | yavīyasaḥ sapta sutān sapta draviḍabhūbhṛtaḥ

एकैकस्याभवत्तेषां राजन्नर्बुदमर्बुदम् ।भोक्ष्यते यद्वंशधरैर्मही मन्वन्तरं परम्॥ 31 ॥

ekaikasyābhavatteṣāṃ rājannarbudamarbudam | bhokṣyate yadvaṃśadharairmahī manvantaraṃ param

अगस्त्यः प्राग्दुहितरमुपयेमे धृतव्रताम् ।यस्यां दृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनिः॥ 32 ॥

agastyaḥ prāgduhitaramupayeme dhṛtavratām | yasyāṃ dṛḍhacyuto jāta idhmavāhātmajo muniḥ

विभज्य तनयेभ्यः क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वजः ।आरिराधयिषुः कृष्णं स जगाम कुलाचलम्॥ 33 ॥

vibhajya tanayebhyaḥ kṣmāṃ rājarṣirmalayadhvajaḥ | ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ sa jagāma kulācalam

हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा ।अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्स्नेव रजनीकरम्॥ 34 ॥

hitvā gṛhān sutān bhogān vaidarbhī madirekṣaṇā | anvadhāvata pāṇḍyeśaṃ jyotsneva rajanīkaram

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका ।तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन्॥ 35 ॥

tatra candravasā nāma tāmraparṇī vaṭodakā | tatpuṇyasalilairnityamubhayatrātmano mṛjan

कन्दाष्टिभिर्मूलफलैः पुष्पपर्णैस्तृणोदकैः ।वर्तमानः शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थितः॥ 36 ॥

kandāṣṭibhirmūlaphalaiḥ puṣpaparṇaistṛṇodakaiḥ | vartamānaḥ śanairgātrakarśanaṃ tapa āsthitaḥ

शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये ।सुखदुःखे इति द्वन्द्वान्यजयत्समदर्शनः॥ 37 ॥

śītoṣṇavātavarṣāṇi kṣutpipāse priyāpriye | sukhaduḥkhe iti dvandvānyajayatsamadarśanaḥ

तपसा विद्यया पक्वकषायो नियमैर्यमैः ।युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशयः॥ 38 ॥

tapasā vidyayā pakvakaṣāyo niyamairyamaiḥ | yuyuje brahmaṇyātmānaṃ vijitākṣānilāśayaḥ

आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिरः ।वासुदेवे भगवति नान्यद्वेदोद्वहन् रतिम्॥ 39 ॥

āste sthāṇurivaikatra divyaṃ varṣaśataṃ sthiraḥ | vāsudeve bhagavati nānyadvedodvahan ratim

स व्यापकतयाऽऽत्मानं व्यतिरिक्ततयाऽऽत्मनि ।विद्वान् स्वप्न इवामर्शसाक्षिणं विरराम ह॥ 40 ॥

sa vyāpakatayā''tmānaṃ vyatiriktatayā''tmani | vidvān svapna ivāmarśasākṣiṇaṃ virarāma ha

साक्षाद्भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप ।विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम्॥ 41 ॥

sākṣādbhagavatoktena guruṇā hariṇā nṛpa | viśuddhajñānadīpena sphuratā viśvatomukham

परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथाऽऽत्मनि ।वीक्षमाणो विहायेक्षामस्मादुपरराम ह॥ 42 ॥

pare brahmaṇi cātmānaṃ paraṃ brahma tathā''tmani | vīkṣamāṇo vihāyekṣāmasmādupararāma ha

पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् ।प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता॥ 43 ॥

patiṃ paramadharmajñaṃ vaidarbhī malayadhvajam | premṇā paryacaraddhitvā bhogān sā patidevatā

चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा ।बभावुप पतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम्॥ 44 ॥

cīravāsā vratakṣāmā veṇībhūtaśiroruhā | babhāvupa patiṃ śāntā śikhā śāntamivānalam

अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना ।सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत्॥ 45 ॥

ajānatī priyatamaṃ yadoparatamaṅganā | susthirāsanamāsādya yathāpūrvamupācarat

यदा नोपलभेताङ्घ्रावूष्माणं पत्युरर्चती ।आसीत्संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा॥ 46 ॥

yadā nopalabhetāṅghrāvūṣmāṇaṃ patyurarcatī | āsītsaṃvignahṛdayā yūthabhraṣṭā mṛgī yathā

आत्मानं शोचती दीनमबन्धुं विक्लवाश्रुभिः ।स्तनावासिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा॥ 47 ॥

ātmānaṃ śocatī dīnamabandhuṃ viklavāśrubhiḥ | stanāvāsicya vipine susvaraṃ praruroda sā

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमामुदधिमेखलाम् ।दस्युभ्यः क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि॥ 48 ॥

uttiṣṭhottiṣṭha rājarṣe imāmudadhimekhalām | dasyubhyaḥ kṣatrabandhubhyo bibhyatīṃ pātumarhasi

एवं विलपती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् ।पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत्॥ 49 ॥

evaṃ vilapatī bālā vipine'nugatā patim | patitā pādayorbhartū rudatyaśrūṇyavartayat

चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्युः कलेवरम् ।आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे॥ 50 ॥

citiṃ dārumayīṃ citvā tasyāṃ patyuḥ kalevaram | ādīpya cānumaraṇe vilapantī mano dadhe

तत्र पूर्वतरः कश्चित्सखा ब्राह्मण आत्मवान् ।सान्त्वयन् वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो॥ 51 ॥

tatra pūrvataraḥ kaścitsakhā brāhmaṇa ātmavān | sāntvayan valgunā sāmnā tāmāha rudatīṃ prabho

का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि ।जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह॥ 52 ॥

kā tvaṃ kasyāsi ko vāyaṃ śayāno yasya śocasi | jānāsi kiṃ sakhāyaṃ māṃ yenāgre vicacartha ha

अपि स्मरसि चात्मानमविज्ञातसखं सखे ।हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गतः॥ 53 ॥

api smarasi cātmānamavijñātasakhaṃ sakhe | hitvā māṃ padamanvicchan bhaumabhogarato gataḥ

हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ ।अभूतामन्तरा वौकः सहस्रपरिवत्सरान्॥ 54 ॥

haṃsāvahaṃ ca tvaṃ cārya sakhāyau mānasāyanau | abhūtāmantarā vaukaḥ sahasraparivatsarān

स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् ।विचरन् पदमद्राक्षीः कयाचिन्निर्मितं स्त्रिया॥ 55 ॥

sa tvaṃ vihāya māṃ bandho gato grāmyamatirmahīm | vicaran padamadrākṣīḥ kayācinnirmitaṃ striyā

पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् ।षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम्॥ 56 ॥

pañcārāmaṃ navadvāramekapālaṃ trikoṣṭhakam | ṣaṭkulaṃ pañcavipaṇaṃ pañcaprakṛti strīdhavam

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारः प्राणा नव प्रभो ।तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्ग्रहः॥ 57 ॥

pañcendriyārthā ārāmā dvāraḥ prāṇā nava prabho | tejo'bannāni koṣṭhāni kulamindriyasaṅgrahaḥ

विपणस्तु क्रिया शक्तिर्भूतप्रकृतिरव्यया ।शक्त्यधीशः पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते॥ 58 ॥

vipaṇastu kriyā śaktirbhūtaprakṛtiravyayā | śaktyadhīśaḥ pumāṃstvatra praviṣṭo nāvabudhyate

तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृतिः ।तत्सङ्गादीदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो॥ 59 ॥

tasmiṃstvaṃ rāmayā spṛṣṭo ramamāṇo'śrutasmṛtiḥ | tatsaṅgādīdṛśīṃ prāpto daśāṃ pāpīyasīṃ prabho

न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीरः सुहृत्तव ।न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया॥ 60 ॥

na tvaṃ vidarbhaduhitā nāyaṃ vīraḥ suhṛttava | na patistvaṃ purañjanyā ruddho navamukhe yayā

माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् ।मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम्॥ 61 ॥

māyā hyeṣā mayā sṛṣṭā yatpumāṃsaṃ striyaṃ satīm | manyase nobhayaṃ yadvai haṃsau paśyāvayorgatim

अहं भवान् न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भोः ।न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि॥ 62 ॥

ahaṃ bhavān na cānyastvaṃ tvamevāhaṃ vicakṣva bhoḥ | na nau paśyanti kavayaśchidraṃ jātu manāgapi

यथा पुरुष आत्मानमेकमादर्शचक्षुषोः ।द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयोः॥ 63 ॥

yathā puruṣa ātmānamekamādarśacakṣuṣoḥ | dvidhābhūtamavekṣeta tathaivāntaramāvayoḥ

एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधितः ।स्वस्थस्तद्व्यभिचारेण नष्टामाप पुनः स्मृतिम्॥ 64 ॥

evaṃ sa mānaso haṃso haṃsena pratibodhitaḥ | svasthastadvyabhicāreṇa naṣṭāmāpa punaḥ smṛtim

बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् ।यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान् विश्वभावनः॥ 65 ॥

barhiṣmannetadadhyātmaṃ pārokṣyeṇa pradarśitam | yatparokṣapriyo devo bhagavān viśvabhāvanaḥ

चतुर्थस्कन्धे पुरञ्जनोपाख्याने अष्टाविंशोऽध्यायः॥ 28b ॥

caturthaskandhe purañjanopākhyāne aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ