Skandha 5, Adhyāya 1

राजोवाच ।प्रियव्रतो भागवत आत्मारामः कथं मुने ।गृहेऽरमत यन्मूलः कर्मबन्धः पराभवः॥ 1 ॥

rājovāca | priyavrato bhāgavata ātmārāmaḥ kathaṃ mune | gṛhe'ramata yanmūlaḥ karmabandhaḥ parābhavaḥ

न नूनं मुक्तसङ्गानां तादृशानां द्विजर्षभ ।गृहेष्वभिनिवेशोऽयं पुंसां भवितुमर्हति॥ 2 ॥

na nūnaṃ muktasaṅgānāṃ tādṛśānāṃ dvijarṣabha | gṛheṣvabhiniveśo'yaṃ puṃsāṃ bhavitumarhati

महतां खलु विप्रर्षे उत्तमश्लोकपादयोः ।छायानिर्वृतचित्तानां न कुटुम्बे स्पृहा मतिः॥ 3 ॥

mahatāṃ khalu viprarṣe uttamaślokapādayoḥ | chāyānirvṛtacittānāṃ na kuṭumbe spṛhā matiḥ

संशयोऽयं महान् ब्रह्मन् दारागारसुतादिषु ।सक्तस्य यत्सिद्धिरभूत्कृष्णे च मतिरच्युता॥ 4 ॥

saṃśayo'yaṃ mahān brahman dārāgārasutādiṣu | saktasya yatsiddhirabhūtkṛṣṇe ca matiracyutā

बाढमुक्तं भगवत उत्तमश्लोकस्य श्रीमच्चरणारविन्द- मकरन्दरस आवेशितचेतसो भागवत परमहंस- दयितकथां किञ्चिदन्तरायविहतां स्वां शिवतमां पदवीं न प्रायेण हिन्वन्ति॥ 5 ॥

bāḍhamuktaṃ bhagavata uttamaślokasya śrīmaccaraṇāravinda- makarandarasa āveśitacetaso bhāgavata paramahaṃsa- dayitakathāṃ kiñcidantarāyavihatāṃ svāṃ śivatamāṃ padavīṃ na prāyeṇa hinvanti

यर्हि वाव ह राजन् स राजपुत्रः प्रियव्रतः परमभागवतो नारदस्य चरणोपसेवयाञ्जसावगत- परमार्थसतत्त्वो ब्रह्मसत्रेण दीक्षिष्यमाणोऽवनितल- परिपालनायाम्नातप्रवरगुणगणैकान्तभाजनतया स्वपित्रोपामन्त्रितो भगवति वासुदेव एवाव्यवधान- समाधियोगेन समावेशितसकलकारकक्रियाकलापो नैवाभ्यनन्दद्यद्यपि तदप्रत्याम्नातव्यं तदधिकरण आत्मनोऽन्यस्मादसतोऽपि पराभवमन्वीक्षमाणः॥ 6 ॥

yarhi vāva ha rājan sa rājaputraḥ priyavrataḥ paramabhāgavato nāradasya caraṇopasevayāñjasāvagata- paramārthasatattvo brahmasatreṇa dīkṣiṣyamāṇo'vanitala- paripālanāyāmnātapravaraguṇagaṇaikāntabhājanatayā svapitropāmantrito bhagavati vāsudeva evāvyavadhāna- samādhiyogena samāveśitasakalakārakakriyākalāpo naivābhyanandadyadyapi tadapratyāmnātavyaṃ tadadhikaraṇa ātmano'nyasmādasato'pi parābhavamanvīkṣamāṇaḥ

अथ ह भगवानादिदेव एतस्य गुणविसर्गस्य परिबृंहणानुध्यानव्यवसितसकलजगदभिप्राय आत्मयोनिरखिलनिगमनिजगणपरिवेष्टितः स्वभवनादवततार॥ 7 ॥

atha ha bhagavānādideva etasya guṇavisargasya paribṛṃhaṇānudhyānavyavasitasakalajagadabhiprāya ātmayonirakhilanigamanijagaṇapariveṣṭitaḥ svabhavanādavatatāra

स तत्र तत्र गगनतल उडुपतिरिव विमानावलिभि- रनुपथममरपरिवृढैरभिपूज्यमानः पथि पथि च वरूथशः सिद्धगन्धर्वसाध्यचारणमुनिगणैरुपगीयमानो गन्धमादनद्रोणीमवभासयन्नुपससर्प॥ 8 ॥

sa tatra tatra gaganatala uḍupatiriva vimānāvalibhi- ranupathamamaraparivṛḍhairabhipūjyamānaḥ pathi pathi ca varūthaśaḥ siddhagandharvasādhyacāraṇamunigaṇairupagīyamāno gandhamādanadroṇīmavabhāsayannupasasarpa

तत्र ह वा एनं देवर्षिर्हंसयानेन पितरं भगवन्तं हिरण्यगर्भमुपलभमानः सहसैवोत्थायार्हणेन सह पितापुत्राभ्यामवहिताञ्जलिरुपतस्थे॥ 9 ॥

tatra ha vā enaṃ devarṣirhaṃsayānena pitaraṃ bhagavantaṃ hiraṇyagarbhamupalabhamānaḥ sahasaivotthāyārhaṇena saha pitāputrābhyāmavahitāñjalirupatasthe

भगवानपि भारत तदुपनीतार्हणः सूक्तवाकेनातितरा- मुदितगुणगणावतारसुजयः प्रियव्रतमादिपुरुषस्तं सदयहासावलोक इति होवाच॥ 10 ॥

bhagavānapi bhārata tadupanītārhaṇaḥ sūktavākenātitarā- muditaguṇagaṇāvatārasujayaḥ priyavratamādipuruṣastaṃ sadayahāsāvaloka iti hovāca

निबोध तातेदमृतं ब्रवीमि मासूयितुं देवमर्हस्यप्रमेयम् ।वयं भवस्ते तत एष महर्षि- र्वहाम सर्वे विवशा यस्य दिष्टम्॥ 11 ॥

nibodha tātedamṛtaṃ bravīmi māsūyituṃ devamarhasyaprameyam | vayaṃ bhavaste tata eṣa maharṣi- rvahāma sarve vivaśā yasya diṣṭam

न तस्य कश्चित्तपसा विद्यया वा न योगवीर्येण मनीषया वा ।नैवार्थधर्मैः परतः स्वतो वा कृतं विहन्तुं तनुभृद्विभूयात्॥ 12 ॥

na tasya kaścittapasā vidyayā vā na yogavīryeṇa manīṣayā vā | naivārthadharmaiḥ parataḥ svato vā kṛtaṃ vihantuṃ tanubhṛdvibhūyāt

भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदा भयाय ।सुखाय दुःखाय च देहयोग- मव्यक्तदिष्टं जनताङ्ग धत्ते॥ 13 ॥

bhavāya nāśāya ca karma kartuṃ śokāya mohāya sadā bhayāya | sukhāya duḥkhāya ca dehayoga- mavyaktadiṣṭaṃ janatāṅga dhatte

यद्वाचि तन्त्यां गुणकर्मदामभिः सुदुस्तरैर्वत्स वयं सुयोजिताः ।सर्वे वहामो बलिमीश्वराय प्रोता नसीव द्विपदे चतुष्पदः॥ 14 ॥

yadvāci tantyāṃ guṇakarmadāmabhiḥ sudustarairvatsa vayaṃ suyojitāḥ | sarve vahāmo balimīśvarāya protā nasīva dvipade catuṣpadaḥ

ईशाभिसृष्टं ह्यवरुन्ध्महेऽङ्ग दुःखं सुखं वा गुणकर्मसङ्गात् ।आस्थाय तत्तद्यदयुङ्क्त नाथ- श्चक्षुष्मतान्धा इव नीयमानाः॥ 15 ॥

īśābhisṛṣṭaṃ hyavarundhmahe'ṅga duḥkhaṃ sukhaṃ vā guṇakarmasaṅgāt | āsthāya tattadyadayuṅkta nātha- ścakṣuṣmatāndhā iva nīyamānāḥ

मुक्तोऽपि तावद्बिभृयात्स्वदेह- मारब्धमश्नन्नभिमानशून्यः ।यथानुभूतं प्रतियातनिद्रः किं त्वन्यदेहाय गुणान्न वृङ्क्ते॥ 16 ॥

mukto'pi tāvadbibhṛyātsvadeha- mārabdhamaśnannabhimānaśūnyaḥ | yathānubhūtaṃ pratiyātanidraḥ kiṃ tvanyadehāya guṇānna vṛṅkte

भयं प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्या- द्यतः स आस्ते सह षट्सपत्नः ।जितेन्द्रियस्यात्मरतेर्बुधस्य गृहाश्रमः किं नु करोत्यवद्यम्॥ 17 ॥

bhayaṃ pramattasya vaneṣvapi syā- dyataḥ sa āste saha ṣaṭsapatnaḥ | jitendriyasyātmaraterbudhasya gṛhāśramaḥ kiṃ nu karotyavadyam

यः षट्सपत्नान् विजिगीषमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् ।अत्येति दुर्गाश्रित ऊर्जितारीन् क्षीणेषु कामं विचरेद्विपश्चित्॥ 18 ॥

yaḥ ṣaṭsapatnān vijigīṣamāṇo gṛheṣu nirviśya yateta pūrvam | atyeti durgāśrita ūrjitārīn kṣīṇeṣu kāmaṃ vicaredvipaścit

त्वं त्वब्जनाभाङ्घ्रिसरोजकोश- दुर्गाश्रितो निर्जितषट्सपत्नः ।भुङ्क्ष्वेह भोगान् पुरुषातिदिष्टान् विमुक्तसङ्गः प्रकृतिं भजस्व॥ 19 ॥

tvaṃ tvabjanābhāṅghrisarojakośa- durgāśrito nirjitaṣaṭsapatnaḥ | bhuṅkṣveha bhogān puruṣātidiṣṭān vimuktasaṅgaḥ prakṛtiṃ bhajasva

रनुशासनमात्मनो लघुतयावनतशिरोधरो बाढमिति सबहुमानमुवाह॥ 20 ॥

ranuśāsanamātmano laghutayāvanataśirodharo bāḍhamiti sabahumānamuvāha

भगवानपि मनुना यथावदुपकल्पितापचितिः प्रियव्रतनारदयोरविषममभिसमीक्षमाणयोरात्म- समवस्थानमवाङ्मनसं क्षयमव्यवहृतं प्रवर्तयन्नगमत्॥ 21 ॥

bhagavānapi manunā yathāvadupakalpitāpacitiḥ priyavratanāradayoraviṣamamabhisamīkṣamāṇayorātma- samavasthānamavāṅmanasaṃ kṣayamavyavahṛtaṃ pravartayannagamat

मनुरपि परेणैवं प्रतिसन्धितमनोरथः सुरर्षिवरानुमतेना- त्मजमखिलधरामण्डलस्थितिगुप्तय आस्थाप्य स्वयमति- विषमविषयविषजलाशयाशाया उपरराम॥ 22 ॥

manurapi pareṇaivaṃ pratisandhitamanorathaḥ surarṣivarānumatenā- tmajamakhiladharāmaṇḍalasthitiguptaya āsthāpya svayamati- viṣamaviṣayaviṣajalāśayāśāyā upararāma

कर्माधिकारोऽखिलजगद्बन्धध्वंसनपरानुभावस्य भगवत आदिपुरुषस्याङ्घ्रियुगलानवरतध्यानानुभावेन परिरन्धितकषायाशयोऽवदातोऽपि मानवर्धनो महतां महीतलमनुशशास॥ 23 ॥

karmādhikāro'khilajagadbandhadhvaṃsanaparānubhāvasya bhagavata ādipuruṣasyāṅghriyugalānavaratadhyānānubhāvena parirandhitakaṣāyāśayo'vadāto'pi mānavardhano mahatāṃ mahītalamanuśaśāsa

अथ च दुहितरं प्रजापतेर्विश्वकर्मण उपयेमे बर्हिष्मतीं नाम तस्यामु ह वाव आत्मजानात्मसमानशीलगुणकर्म- रूपवीर्योदारान् दश भावयाम्बभूव कन्यां च यवीयसी- मूर्जस्वतीं नाम॥ 24 ॥

atha ca duhitaraṃ prajāpaterviśvakarmaṇa upayeme barhiṣmatīṃ nāma tasyāmu ha vāva ātmajānātmasamānaśīlaguṇakarma- rūpavīryodārān daśa bhāvayāmbabhūva kanyāṃ ca yavīyasī- mūrjasvatīṃ nāma

आग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुमहावीरहिरण्यरेतोघृतपृष्ठ- सवनमेधातिथिवीतिहोत्रकवय इति सर्व एवाग्निनामानः॥ 25 ॥

āgnīdhredhmajihvayajñabāhumahāvīrahiraṇyaretoghṛtapṛṣṭha- savanamedhātithivītihotrakavaya iti sarva evāgnināmānaḥ

एतेषां कविर्महावीरः सवन इति त्रय आसन्नूर्ध्वरेतसस्त आत्मविद्यायामर्भभावादारभ्य कृतपरिचयाः पारमहंस्य- मेवाश्रममभजन्॥ 26 ॥

eteṣāṃ kavirmahāvīraḥ savana iti traya āsannūrdhvaretasasta ātmavidyāyāmarbhabhāvādārabhya kṛtaparicayāḥ pāramahaṃsya- mevāśramamabhajan

तस्मिन्नु ह वा उपशमशीलाः परमर्षयः सकलजीव- निकायावासस्य भगवतो वासुदेवस्य भीतानां शरणभूतस्य श्रीमच्चरणारविन्दाविरतस्मरणाविगलितपरमभक्तियोगा- नुभावेन परिभावितान्तर्हृदयाधिगते भगवति सर्वेषां भूताना- मात्मभूते प्रत्यगात्मन्येवात्मनस्तादात्म्यमविशेषेण समीयुः॥ 27 ॥

tasminnu ha vā upaśamaśīlāḥ paramarṣayaḥ sakalajīva- nikāyāvāsasya bhagavato vāsudevasya bhītānāṃ śaraṇabhūtasya śrīmaccaraṇāravindāviratasmaraṇāvigalitaparamabhaktiyogā- nubhāvena paribhāvitāntarhṛdayādhigate bhagavati sarveṣāṃ bhūtānā- mātmabhūte pratyagātmanyevātmanastādātmyamaviśeṣeṇa samīyuḥ

अन्यस्यामपि जायायां त्रयः पुत्रा आसन्नुत्तमस्तामसो रैवत इति मन्वन्तराधिपतयः॥ 28 ॥

anyasyāmapi jāyāyāṃ trayaḥ putrā āsannuttamastāmaso raivata iti manvantarādhipatayaḥ

एवमुपशमायनेषु स्वतनयेष्वथ जगतीपतिर्जगती- मर्बुदान्येकादशपरिवत्सराणामव्याहताखिलपुरुषकार- सारसम्भृतदोर्दण्डयुगलापीडितमौर्वीगुणस्तनित- विरमितधर्मप्रतिपक्षो बर्हिष्मत्याश्चानुदिनमेधमानप्रमोद- प्रसरणयौषिण्यव्रीडाप्रमुषितहासावलोकरुचिरक्ष्वेल्यादिभिः पराभूयमानविवेक इवानवबुध्यमान इव महामना बुभुजे॥ 29 ॥

evamupaśamāyaneṣu svatanayeṣvatha jagatīpatirjagatī- marbudānyekādaśaparivatsarāṇāmavyāhatākhilapuruṣakāra- sārasambhṛtadordaṇḍayugalāpīḍitamaurvīguṇastanita- viramitadharmapratipakṣo barhiṣmatyāścānudinamedhamānapramoda- prasaraṇayauṣiṇyavrīḍāpramuṣitahāsāvalokarucirakṣvelyādibhiḥ parābhūyamānaviveka ivānavabudhyamāna iva mahāmanā bubhuje

यावदवभासयति सुरगिरिमनुपरिक्रामन् भगवानादित्यो वसुधातलमर्धेनैव प्रतपत्यर्धेनावच्छादयति तदा हि भगवदुपासनोपचितातिपुरुषप्रभावस्तदनभिनन्दन् समजवेन रथेन ज्योतिर्मयेन रजनीमपि दिनं करिष्यामीति सप्तकृत्वस्तरणिमनुपर्यक्रामद्द्वितीय इव पतङ्गः॥ 30 ॥

yāvadavabhāsayati suragirimanuparikrāman bhagavānādityo vasudhātalamardhenaiva pratapatyardhenāvacchādayati tadā hi bhagavadupāsanopacitātipuruṣaprabhāvastadanabhinandan samajavena rathena jyotirmayena rajanīmapi dinaṃ kariṣyāmīti saptakṛtvastaraṇimanuparyakrāmaddvitīya iva pataṅgaḥ

ये वा उ ह तद्रथचरणनेमिकृतपरिखातास्ते सप्तसिन्धव आसन् यत एव कृताः सप्त भुवो द्वीपाः॥ 31 ॥

ye vā u ha tadrathacaraṇanemikṛtaparikhātāste saptasindhava āsan yata eva kṛtāḥ sapta bhuvo dvīpāḥ

जम्बूप्लक्षशाल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुष्करसंज्ञास्तेषां परिमाणं पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो यथासङ्ख्यं द्विगुणमानेन बहिः समन्तत उपकॢप्ताः॥ 32 ॥

jambūplakṣaśālmalikuśakrauñcaśākapuṣkarasaṃjñāsteṣāṃ parimāṇaṃ pūrvasmātpūrvasmāduttara uttaro yathāsaṅkhyaṃ dviguṇamānena bahiḥ samantata upakḷptāḥ

क्षारोदेक्षुरसोदसुरोदघृतोदक्षीरोददधिमण्डोदशुद्धोदाः सप्तजलधयः सप्तद्वीपपरिखा इवाभ्यन्तरद्वीपसमाना एकैकश्येन यथानुपूर्वं सप्तस्वपि बहिर्द्वीपेषु पृथक्परित उपकल्पितास्तेषु जम्ब्वादिषु बर्हिष्मतीपतिरनुव्रता- नात्मजानाग्नीध्रेध्मजिह्वयज्ञबाहुहिरण्यरेतोघृतपृष्ठ- मेधातिथिवीतिहोत्रसंज्ञान् यथासङ्ख्येनैकैकस्मि- न्नेकमेवाधिपतिं विदधे॥ 33 ॥

kṣārodekṣurasodasurodaghṛtodakṣīrodadadhimaṇḍodaśuddhodāḥ saptajaladhayaḥ saptadvīpaparikhā ivābhyantaradvīpasamānā ekaikaśyena yathānupūrvaṃ saptasvapi bahirdvīpeṣu pṛthakparita upakalpitāsteṣu jambvādiṣu barhiṣmatīpatiranuvratā- nātmajānāgnīdhredhmajihvayajñabāhuhiraṇyaretoghṛtapṛṣṭha- medhātithivītihotrasaṃjñān yathāsaṅkhyenaikaikasmi- nnekamevādhipatiṃ vidadhe

दुहितरं चोर्जस्वतीं नामोशनसे प्रायच्छद्यस्यामासी- द्देवयानी नाम काव्यसुता॥ 34 ॥

duhitaraṃ corjasvatīṃ nāmośanase prāyacchadyasyāmāsī- ddevayānī nāma kāvyasutā

नैवंविधः पुरुषकार उरुक्रमस्य पुंसां तदङ्घ्रिरजसा जितषड्गुणानाम् ।चित्रं विदूरविगतः सकृदाददीत यन्नामधेयमधुना स जहाति बन्धम्॥ 34b ॥

naivaṃvidhaḥ puruṣakāra urukramasya puṃsāṃ tadaṅghrirajasā jitaṣaḍguṇānām | citraṃ vidūravigataḥ sakṛdādadīta yannāmadheyamadhunā sa jahāti bandham

स एवमपरिमितबलपराक्रम एकदा तु देवर्षिचरणा- नुशयनानुपतितगुणविसर्गसंसर्गेणानिर्वृतमिवात्मानं मन्यमान आत्मनिर्वेद इदमाह॥ 35 ॥

sa evamaparimitabalaparākrama ekadā tu devarṣicaraṇā- nuśayanānupatitaguṇavisargasaṃsargeṇānirvṛtamivātmānaṃ manyamāna ātmanirveda idamāha

अहो असाध्वनुष्ठितं यदभिनिवेशितोऽहमिन्द्रियैरविद्या- रचितविषमविषयान्धकूपे तदलमलममुष्या वनिताया विनोदमृगं मां धिग्धिगिति गर्हयाञ्चकार॥ 36 ॥

aho asādhvanuṣṭhitaṃ yadabhiniveśito'hamindriyairavidyā- racitaviṣamaviṣayāndhakūpe tadalamalamamuṣyā vanitāyā vinodamṛgaṃ māṃ dhigdhigiti garhayāñcakāra

परदेवताप्रसादाधिगतात्मप्रत्यवमर्शेनानुप्रवृत्तेभ्यः पुत्रेभ्य इमां यथादायं विभज्य भुक्तभोगां च महिषीं मृतकमिव सह महाविभूतिमपहाय स्वयं निहितनिर्वेदो हृदि गृहीत- हरिविहारानुभावो भगवतो नारदस्य पदवीं पुनरेवानुससार॥ 37 ॥

paradevatāprasādādhigatātmapratyavamarśenānupravṛttebhyaḥ putrebhya imāṃ yathādāyaṃ vibhajya bhuktabhogāṃ ca mahiṣīṃ mṛtakamiva saha mahāvibhūtimapahāya svayaṃ nihitanirvedo hṛdi gṛhīta- harivihārānubhāvo bhagavato nāradasya padavīṃ punarevānusasāra

तस्य ह वा एते श्लोकाः प्रियव्रतकृतं कर्म को नु कुर्याद्विनेश्वरम् ।यो नेमिनिम्नैरकरोच्छायां घ्नन् सप्तवारिधीन्॥ 38 ॥

tasya ha vā ete ślokāḥ priyavratakṛtaṃ karma ko nu kuryādvineśvaram | yo neminimnairakarocchāyāṃ ghnan saptavāridhīn

भूसंस्थानं कृतं येन सरिद्गिरिवनादिभिः ।सीमा च भूतनिर्वृत्यै द्वीपे द्वीपे विभागशः॥ 39 ॥

bhūsaṃsthānaṃ kṛtaṃ yena saridgirivanādibhiḥ | sīmā ca bhūtanirvṛtyai dvīpe dvīpe vibhāgaśaḥ

भौमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्मयोगजम् ।यश्चक्रे निरयौपम्यं पुरुषानुजनप्रियः॥ 40 ॥

bhaumaṃ divyaṃ mānuṣaṃ ca mahitvaṃ karmayogajam | yaścakre nirayaupamyaṃ puruṣānujanapriyaḥ

पञ्चमस्कन्धे प्रियव्रतविजये प्रथमोऽध्यायः॥ 1b ॥

pañcamaskandhe priyavratavijaye prathamo'dhyāyaḥ