Chandogya Upanishad
114
अध्याय 114 / 154

Adhyāya 114

प्रपाठक खण्ड 114

5 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ5 श्लोक

अध्याय 114

श्लोक 7.1.1

सप्तमोऽध्यायः ॥ अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदस्तँ होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति स होवाच

saptamo'dhyāyaḥ || adhīhi bhagava iti hopasasāda sanatkumāraṃ nāradastam̐ hovāca yadvettha tena mopasīda tatasta ūrdhvaṃ vakṣyāmīti sa hovāca

हिन्दी अर्थ

तानि संकल्पादीनि कर्मफ- संकल्पते लेकर कर्मफलपर्यनत वे लान्तानि चिरकायनानि विषा बि वि वि त्मानि चित्तोतपत्तीनि चित्ते होनेवाठे ओर वित्से प्रतिष्ठित स यदिच ्रह्मतयुपासते चिन्तान्वे स रोकान्‌ भुवा श्यति । यावचित्तस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भ

English

Nârada approached Sanatkumâra and said, 'Teach me, Sir!' Sanatkumâra said to him: 'Please to tell me what you know; afterward I shall tell you what is beyond.'

अध्याय 114

श्लोक 7.1.2

ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदँ सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यँ राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्याँ सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्येमि

ṛgvedaṃ bhagavo'dhyemi yajurvedam̐ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryam̐ rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyamekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyām̐ sarpadevajanavidyāmetadbhagavo'dhyemi

हिन्दी अर्थ

वह जो कि चित्तकी यह वक्ष है" इस प्रकार उपासना करता है जपने ल्मि उपचित हुए ॒भरुवोकोको स्वयं ध्रुव होकर, प्रतिष्ठित लोकरौको स्वयं प्रतिष्ठित होकर तथा व्यथा न पनिवलि लोके स्वयं चित्तानुपचितान्धुद्धि मद्गुणंः । चित्त अर्थात्‌ बुद्धियुक्त गुणेसि चि उपचित ध्रुवलोकौको वह चितो स चित्तोपासको ध्रुवानिर्त्या ध्यान ही चिततसे बहकर है । पृथिवी मानो ध्यान एरी है अन्तरिक्ष मानो ध्यान करता है, धुरोक भानो ध्यान करता है, नर मानो ध्यान करते है, पवत मानो ध्यान करते है तथा देवता भौर मवृ

English

Nârada said: 'I know the Rig-veda, Sir, the Yagur-veda, the Sâma-veda, as the fourth the Âtharvana, as the fifth the Itihâsa-purâna (the Bhârata); the Veda of the Vedas (grammar); the Pitrya (the rules for the sacrifices for the ancestors); the Râsi (the science of numbers); the Daiva (the science of portents); the Nidhi (the science of time); the Vâkovâkya (logic); the Ekâyana (ethics); the Deva-vidyâ (etymology); the Brahma-vidyâ (pronunciation, sikshâ, ceremonial, kalpa, prosody, khandas); the Bhûta-vidyâ (the science of demons); the Kshatra-vidyâ (the science of weapons); the Nakshatra-vidyâ (astronomy); the Sarpa and Devagana-vidyâ (the science of serpents or poisons, and the sciences of the genii, such as the making of perfumes, dancing, singing, playing, and other fine arts) . All this I know, Sir.

अध्याय 114

श्लोक 7.1.3

सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मविच्छ्रुतँ ह्येव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयत्विति तँ होवाच यद्वै किंचैतदध्यगीष्ठा नामैवैतत्

so'haṃ bhagavo mantravidevāsmi nātmavicchrutam̐ hyeva me bhagavaddṛśebhyastarati śokamātmaviditi so'haṃ bhagavaḥ śocāmi taṃ mā bhagavāñchokasya pāraṃ tārayatviti tam̐ hovāca yadvai kiṃcaitadadhyagīṣṭhā nāmaivaitat

हिन्दी अर्थ

ध्यानं वाव वित्ताद्धयः ध्यानं ही चितसे गदर ट। जातीये विजातीय वृत्ति्योसे मिन्नजातीयेरनन्त। एक ही वृत्तिके प्रवाहका सं यो भ्यानं ब्रह्मेलयुपास्ते यावद्धयानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो ध्यानं बह्मयुपास्ते-

English

'But, Sir, with all this I know the Mantras only, the sacred books, I do not know the Self. I have heard from men like you, that he who knows the Self overcomes grief. I am in grief. Do, Sir, help me over this grief of mine.' Sanatkumâra, said to him: 'Whatever you have read, is only a name.

अध्याय 114

श्लोक 7.1.4

नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद आथर्वणश्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः पित्र्यो राशिर्दैवो निधिर्वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्या नामैवैतन्नामोपास्स्वेति

nāma vā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmaveda ātharvaṇaścaturtha itihāsapurāṇaḥ pañcamo vedānāṃ vedaḥ pitryo rāśirdaivo nidhirvākovākyamekāyanaṃ devavidyā brahmavidyā bhūtavidyā kṣatravidyā nakṣatravidyā sarpadevajanavidyā nāmaivaitannāmopāssveti

हिन्दी अर्थ

वह जो कि ध्यानकरी धह ब्रह्न है' दसो उपास्नना करता है, जरो तक ध्यानकी गति है वतक उसकी स्वेच्छगति हो जाती है, जो किं ध्यानकी “यह्‌ ब्रहम है" एसी उपना करता है । नारद- “भगवन्‌ ध्यानसे विज्ञानकर महत्ता वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां बह्मविव्यां भूतवियां च वायुं चाकादं चापश्च तेजर्च देवादच मनुष्या विज्ञान दी ध्यानसे श्रेष्ठ है । विज्ञानसे ही पुरष छछग्वेद्‌ समश्चता ् तथा विज्ञानसे €ी वह यजुर्वेद, सामवेद, चौथे आथर्वण वेद, वेदाम पचे बद्‌ इतिहास-पुराण, व्याकरण, श्राद्धकरप, गणित, उत्पातज्ञान, निषिज्ञाना

English

'A name is the Rig-veda, Yagur-veda, Sâma-veda, and as the fourth the Âtharvana, as the fifth the Itihâsa-purâna, the Veda of the Vedas, the Pitrya, the Râsi, the Daiva, the Nidhi, the Vâkovâkya, the Ekâyana, the Deva-vidyâ, the Brahma-vidyâ, the Bhûta-vidyâ, the Kshatra-vidyâ, the Nakshatra-vidyâ, the Sarpa and Devagana-vidyâ. All these are a name only. Meditate on the name.

अध्याय 114

श्लोक 7.1.5

स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो नाम ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो नाम्नो भूय इति नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति

sa yo nāma brahmetyupāste yāvannāmno gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo nāma brahmetyupāste'sti bhagavo nāmno bhūya iti nāmno vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti

हिन्दी अर्थ

विज्ञान ही ध्यानसे श्रष्ुहै। कहते है; ध्यानका कारण होनेके कारण ध्यानकौ अपश्च उघ्रकी सम्पूणं अ्ृष्ट॒विषयको मी वह विज्ञानसे दी जानता है- णसा इसका तात्पयं है । अतः ध्यानसे

English

'He who meditates on the name as Brahman , is, as it were, lord and master as far as the name reaches-he who meditates on the name as Brahman.' 'Sir, is there something better than a name?' 'Yes, there is something better than a name.' 'Sir, tell it me.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।