Chandogya Upanishad
115
अध्याय 115 / 154

Adhyāya 115

प्रपाठक खण्ड 115

2 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ2 श्लोक

अध्याय 115

श्लोक 7.2.1

॥ वाग्वाव नाम्नो भूयसी वाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयति यजुर्वेदँ सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यँराशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्याँ सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवाँश्च मनुष्याँश्च पशूँश्च वयाँसि च तृणवनस्पतीञ्श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं च यद्वै वाङ्नाभविष्यन्न धर्मो नाधर्मो व्यज्ञापयिष्यन्न सत्यं नानृतं न साधु नासाधु न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञो वागेवैतत्सर्वं विज्ञापयति वाचमुपास्स्वेति

|| vāgvāva nāmno bhūyasī vāgvā ṛgvedaṃ vijñāpayati yajurvedam̐ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryam̐rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyamekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyām̐ sarpadevajanavidyāṃ divaṃ ca pṛthivīṃ ca vāyuṃ cākāśaṃ cāpaśca tejaśca devām̐śca manuṣyām̐śca paśūm̐śca vayām̐si ca tṛṇavanaspatīñśvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakaṃ dharmaṃ cādharmaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṃ cāhṛdayajñaṃ ca yadvai vāṅnābhaviṣyanna dharmo nādharmo vyajñāpayiṣyanna satyaṃ nānṛtaṃ na sādhu nāsādhu na hṛdayajño nāhṛdayajño vāgevaitatsarvaṃ vijñāpayati vācamupāssveti

हिन्दी अर्थ

रोकाञज्ञानवतोऽभिसिष्यति यावद्विज्ञानस्य तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्म त्युपास्ते- वह जो विज्ञानकी "यह नहा है' देसी उपासना कता है उत विज्ञानवान्‌ एवं ज्ञानवान्‌ कोकोकी प्रति होती है । जरहोतकं विज्ञानी गति है वतक उसकी स्वेच्छागति हो जाती है जो कि विज्ञानी वितानं येषु छोकेषु तान्विज्ञान- वतो लोकाञ्ज्ञानवतशाभिसिष्य- तदद्धिथ्ोन्लोकान्‌ प्राभोती-

English

'Speech is better than a name. Speech makes us understand the Rig-veda, Yagur-veda, Sâma-veda, and as the fourth the Âtharvana, as the fifth the Itihâsa-purâna, the Veda of the Vedas, the Pitrya, the Râsi, the Daiva, the Nidhi, the Vâkovâkya, the Ekâyana, the Deva-vidyâ, the Brahma-vidyâ, the Kshatra-vidyâ, the Nakshatra-vidyâ, the Sarpa and Devagana-vidyâ; heaven, earth, air, ether, water, fire, gods, men, cattle, birds, herbs, trees, all beasts down to worms, midges, and ants; what is right and what is wrong; what is true and what is false; what is good and what is bad; what is pleasing and what is not pleasing. For if there were no speech, neither right nor wrong would be known , neither the true nor the false, neither the good nor the bad, neither the pleasant nor the unpleasant. Speech makes us understand all this. Meditate on speech.

अध्याय 115

श्लोक 7.2.2

स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो वाचो भूय इति वाचो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति

sa yo vācaṃ brahmetyupāste yāvadvāco gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vācaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo vāco bhūya iti vāco vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti

हिन्दी अर्थ

विज्ञाने वट्की श्रता बरं वाव विज्ञानाद्युयोऽपि ह शतं विज्ञानवतामेको बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवति । बलेन वे बरु ही विज्ञानकी अपेक्षा उच्ष्ट है । सो विज्ञानवानेकि भी एक बरूवान्‌ हिला देता है । निस समय यह परप वलवान्‌ होता है तभी उठनेवास भी होता है, उठकर अर्थात्‌ उटठनेवारा होनेपर ही

English

'He who meditates on speech as Brahman, is, as it were, lord and master as far as speech reaches he who meditates on speech as Brahman.' 'Sir, is there something better than speech 'Yes, there is something better than speech.' 'Sir, tell it me.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।